Háskólastúdínan sem varð ein afkastamesta leyniskytta Rauða hersins

Ómar Þorgeirsson, sagn- og markaðsfræðingur búsettur í Moskvu, kynnti sér sögu leyniskyttunnar goðsagnakenndu - sem þekkt var undir viðurnefninu „Lafði Dauði“.

Ómar Þorgeirsson
Pavlichenko
Auglýsing

Sig­ur­dag­ur­inn 9. maí er mik­ill há­tíð­ar­dagur í Rúss­landi ár hvert en þá minn­ast Rússar bæði sigra og fórn­a Rauða hers­ins í „Föð­ur­lands­stríð­inu mikla“ á árunum 1941-1945. Dag­skrá ­Sig­ur­dags­ins í Moskvu í ár var nokkuð hefð­bundin með til­heyr­andi her­sýn­ingu þar ­sem meira en tíu þús­und her­menn mar­ser­uðu um Rauða torg­ið, ásamt því að sýna helstu hern­aðar far­ar­tæki rúss­neska hers­ins.

Sam­kvæmt rúss­nesku RT-frétta­stof­unni var her­sýn­ingin í ár þó frá­brugðin að því leyti að nú mar­ser­uðu einnig rúss­neskar herkonur í fyrsta skipti á Rauða torg­inu á Sig­ur­dag­inn. Ekki kem­ur þó fram í umfjöll­un­inni af hverju herkonur hafa ekki tekið þátt í her­sýn­ing­unn­i til þessa. Hvernig sem því líður þá er sann­ar­lega vel til fundið að konur eig­i ­full­trúa í hinni árlegu her­sýn­ingu - til heið­urs kyn­systrum sínum sem lögð­u sitt að mörkum fyrir Rauða her­inn í Föð­ur­lands­stríð­inu mikla.  

Konur í fremstu víg­lín­u ­stríðs­á­taka

Því hefur verið haldið fram að á­kveðið for­dæmi fyrir beinni þátt­töku í stríðs­á­tökum hafi verið sett af rúss­neskum konum á tímum fyrri heims­styrj­ald­ar­inn­ar, en þá skráðu þús­und­ir­ kvenna sig í her­inn og sinntu þar marg­vís­legum störf­um. Sagn­fræð­ing­ur­inn Lauri­e ­Stoff, höf­undur bók­ar­innar They ­Fought for the Mother­land, full­yrðir reyndar að Rússar hafi verið ein­u ­stríðs­að­il­arnir sem tefldu mark­visst fram konum í bar­dögum í fremstu víg­línu í fyrri heims­styrj­öld­inni.

Auglýsing

Þá eru heim­ild­ir ­fyrir því að Komm­ún­ista­flokk­ur Sov­ét­ríkj­anna hafi allt frá árinu 1931 staðið fyrir her­þjálfun í skólum þar sem ­stelpum jafnt sem strákum voru kennd und­ir­stöðu­at­riði her­þjálf­un­ar. Síðar hef­ur sov­éska stríðs­myndin Chapa­yev frá árinu 1934, í leik­stjórn bræðr­anna Georgi og Sergei Vasilyev, einnig verið talin á meðal áhrifa­valda fyrir konur til að ­ganga í her­inn. Ástæðan er sú að í mynd­inni fer leik­konan Var­vara Mya­snikova á kostum sem kven­hetjan Anka en hún var gjarnan vopnuð vél­byssu og varð um­svifa­laust að miklu átrún­að­ar­goði á meðal fjölda kvenna í Sov­ét­ríkj­un­um.

Konur í Sov­ét­ríkj­unum höfðu því ein­hver fót­spor til að feta í og ein­hverjar fyr­ir­myndir til að sam­svara sig við og líta upp til þegar síð­ari heims­styrj­öldin skall á. En eig­in­legar ástæð­ur­ þess að svo margar konur ákváðu að ganga til liðs við Rauða her­inn í Föð­ur­lands­stríð­inu mikla gegn nas­istum hafa þó eflaust verið jafn ólíkar og þær voru marg­ar. Þær konur sem vildu berj­ast í fremstu víg­línu þurftu hins vegar að ­sýna það og sanna, miklu fremur en karl­ar, að þær hefðu hug­rekkið og dráp­seðlið ­sem til þurfti í stríðs­á­tök­um. 

Goð­sögnin „Lafði Dauði“ verð­ur­ til

Lyud­mila Mik­hailovna Pavlichen­ko ­fædd­ist 12. júlí árið 1916 í smá­bænum Belaya Tserkov í nágrenni Kænu­garðs í Úkra­ínu. Pavlichenko var því 24 ára gömul þegar nas­istar hófu inn­rás inn í Sov­ét­ríkin þann 22. júní árið 1941, en hún var þá að læra sagn­fræði í háskóla. Pa­vlichenko ákvað hins vegar að skrá sig sem sjálf­boða­liði í her­inn og var með­ þeim fyrstu sem svör­uðu kall­inu eftir mikið mann­fall hjá Rauða hernum í upp­hafi ­stríðs­átak­anna. Henni stóð þá til boða að verða hjúkr­un­ar­kona en hún­ ­neit­aði og taldi sig hafa ­meira fram að færa með því berj­ast í fremstu víg­línu með riffil í hönd. Pavlichen­ko hafði reyndar lagt stund á skot­fimi frá unga aldri og gat sýnt fram á skír­tein­i ­sem und­ir­strik­aði hæfi­leika hennar með riffil­inn. Það var hins vegar ekki fyrr en hún sýndi í verki hversu góð skytta hún var að hún fékk end­an­lega inn­göngu í her­inn sem leyniskytta, eftir að hún drap sína fyrstu tvo óvina­her­menn í nokk­urs konar „inn­töku­prófi“.

Pavlichenko var fljót að skapa sér orð­spor sem af­burða­skytta þegar hún tók þátt í vörn Rauða hers­ins í hafn­ar­borg­inni Ódessu á norð­vest­ur­strönd Svarta­hafs. Á aðeins tveimur og hálfum mán­uði á svæð­inu drap hún alls 187 óvina­her­menn. Pavlichenko hélt svo upp­teknum hætti þegar her­deild hennar var send til að verja Seva­stopol á Krím­skaga, eftir að nas­istar og ­banda­menn þeirra höfðu náð yfir­ráðum í Ódessu.

Pavlichenko var búin að berj­ast í meira en átta mán­uði í Seva­stopol þegar hún særð­ist illa. Á þeim tíma­punkti var hún komin með 309 dráp á óvina­her­mönnum skráð á sínu nafni. Pavlichenko var ­fyrir vikið kölluð „Lafð­i Dauði“ (e. „Lady Deat­h“) í fjöl­miðlum og orðin að sann­kall­aðri goð­sögn í Sov­ét­ríkj­unum og víð­ar. Af þeim ­sökum sáu yfir­völd í Kreml sér leik á borði til að nýta sér vin­sæld­ir ­leyniskytt­unnar og aft­ur­köll­uðu hana úr fremstu víg­línu í júlí árið 1942 og ­sendu hana þess í stað í afar mik­il­vægan leið­ang­ur, utan Sov­ét­ríkj­anna.  

Diplómat­ísk sendi­ferð fyr­ir­ Sta­lín

Pavlichenko var send í op­in­berar heim­sóknir til­ ­Banda­ríkj­anna, Kanada og Bret­lands frá ágúst til nóv­em­ber árið 1942. Hlut­verk Pa­vlichenko var fyrst og fremst að reyna að sann­færa ráða­menn þjóð­anna að ráð­ast gegn nas­istum í Vest­ur­-­Evr­ópu, en á tíma heim­sókn­anna stóðu Sov­ét­menn í ströngu í Orr­ust­unni um Stalín­grad.

Pavlichenko varð þannig fyrsti her­maður Sov­ét­ríkj­anna til þess að heim­sækja Hvíta húsið þegar hún heim­sótt­i Frank­lin Roos­evelt Banda­ríkja­for­seta og eig­in­konu hans, Eleanor Roos­evelt. Pa­vlichenko og for­seta­frúin náðu að sögn sér­stak­lega vel saman en leyniskytt­an ­naut almennt mik­illa vin­sælda á ferða­lagi sínu um Banda­rík­in. Hinn þekkt­i ­banda­ríski þjóð­laga­söngv­ari Woody Gut­hrie samdi meðal ann­ars lagið „Mis­s Pa­vlichen­ko“ henni til heið­urs.



En þrátt fyrir að Banda­rískir ­fjöl­miðlar hafi að mestu leyti hrósað Pavlichenko í hástert voru einnig dæmi um ­blaða­greinar sem settu út á útlit hennar og klæða­burð. Leyniskyttan var því ekki alltaf sátt með margar spurn­ingar sem hún fékk frá þar­lend­um ­blaða­mönn­un­um. Gremja hennar kom þannig ber­sýni­lega í ljós í við­tali við Time mag­azine þar ­sem hún svar­aði gagn­rýn­is­rödd­unum fullum hálsi. „Ég klæð­ist ein­kenn­is­bún­ing­i mínum með stolti. Á honum hangir orða Leníns. Hann hefur verið úta­t­aður blóði í bar­daga. Það er hins vegar aug­ljóst að það skiptir banda­rískar konur meira máli hvort að klæðst sé silki nær­fötum eða ekki undir her­klæð­un­um. Hvað ein­kenn­is­bún­ing­ur­inn raun­veru­lega stendur fyr­ir, skilja þær alls ekki,“ var haft eftir Pavlichen­ko.

Goð­sögnin lifir áfram

Þrátt fyrir að litið hafi verið á sendi­ferð Pavlichenko sem vel heppn­aða þá þurfti Rauði her­inn að bíða í tæp tvö­ ár eftir því að banda­menn réð­ust loks­ins inn í Vest­ur­-­Evr­ópu með inn­rásinni í Norm­andí. Á þeim tíma­punkti var Rauði her­inn kom­inn með yfir­hönd­ina á aust­ur­víg­stöðvum en tími Pavlichenko í fremstu víg­línu var aftur á móti lið­inn. Hún var þá búin að hækka í tign innan hers­ins og búið að sæma hana æðstu ­medalíu sem „Hetja Sov­ét­ríkj­anna“. Pavlichenko hélt þó áfram að ­þjóna Rauða hernum út stríðið þar sem hún þjálf­aði og und­ir­bjó leyniskyttur fyrir stríðs­á­tök.

Að stríðslokum snéri Pavlichen­ko ­sér aftur að námi og útskrif­að­ist sem sagn­fræð­ingur frá Rík­is­há­skól­anum í Kænu­garði í lok árs 1945. Síðar flutti hún til Moskvu og vann við rann­sókn­ir ­fyrir Sov­éska sjó­her­inn en hún varð einnig áber­andi í bar­áttu upp­gjafa­her­manna ­fyrir betri kjör­um. Pavlichenko var aðeins 58 ára þegar dó, þann 10. októ­ber árið 1974, en hún var jörðuð í Novodevichy kirkju­garð­inum í Moskvu.

Minn­ing Pavlichenko var heiðruð ­með ýmsum hætti en tveimur árum eftir dauða hennar var til að mynda gefið út frí­merki ­með mynd af leyniskytt­unni en það var einnig gert þegar stríðs­á­tök stóðu sem hæst í síð­ari heims­styrj­öld­inni árið 1943. Síðar hafa verið skrif­aðar marg­ar bækur og blaða­greinar um hetju­dáð Pavlichenko og jafnan fjallað um afrek henn­ar á goð­sagna­kenndan hátt. Þá var nýlega gerð kvik­mynd um ævi Pavlichenko sem ber ­tit­il­inn „Bar­dag­inn um Seva­stopol“ og var hún frum­sýnd í byrjun apríl 2015.



Athygli vakti að kvik­myndin var fram­leidd með­ að­komu fjár­magns frá bæði Rúss­landi og Úkra­ínu og því talað um menn­ing­ar­legt sam­starfs­verk­efni, á afar við­kvæmum tímum í sam­skiptum land­anna vegna stöðu mála á Krím­skaga - En eitt er þó víst, að goð­sögnin um Lafði Dauða” mun halda áfram að lifa góð­u ­lífi.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Telur stjórnvöld vinna gegn eigin markmiðum með hagræðingarkröfu á Hafró
Forstjóri Hafrannsóknastofnunar segir að stjórnvöld gangi gegn eigin markmiðum um eflingu haf- og umhverfisrannsókna með því að gera sífellda hagræðingarkröfu á Hafró. Hann segir stofnunina sinna hættulega litlum grunnrannsóknum.
Kjarninn 5. júní 2020
Inga Sæland
Segir sama gamla spillingarkerfið blómstra sem aldrei fyrr
„Hvenær hættir maður að verða hissa á sérhagsmunagæslunni í pólitík?“ spyr formaður Flokks fólksins.
Kjarninn 5. júní 2020
Leirdalur með Leirdalsvatni og Leirdalsá falla í Geitdalsá. Í Leirdal hugsar Arctic Hydro sér upphafslón Geitdalsárrvirkjunar.
„Nýtt virkjanaáhlaup“ á hálendi Austurlands verði stöðvað
Stjórnvöld þurfa að koma í veg fyrir að hálendi Austurlands verði raskað frekar og standa við fyrirheit sem gefin voru um að þar yrði ekki virkjað meira. Þetta kemur fram í tillögu að ályktun sem lögð verður fyrir aðalfund Landverndar á morgun.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Ráðherra metur næstu skref með lögmönnum
Mennta- og menningarmálaráðherra fer nú yfir úrskurð kærunefndar jafnréttismála með lögmönnum. Hún segir að ekki hafi skipt máli að Páll Magnússon væri framsóknarmaður.
Kjarninn 5. júní 2020
Komufarþegar munu þurfa að greiða sjálfir fyrir sýnatöku frá 1. júlí.
Komufarþegar greiða 15 þúsund fyrir sýnatöku
Sýnataka á landmærum Íslands verður gjaldfrjáls fyrstu tvær vikurnar en frá 1. júlí munu komufarþegar þurfa að greiða 15 þúsund krónur fyrir rannsóknina.
Kjarninn 5. júní 2020
Óvenjulegur sjómannadagur framundan
Vegna COVID-19 faraldursins verður sjómannadagurinn í ár ólíkur því sem Íslendingar eiga að venjast. Þó verður lágmarksdagskrá víða um land með heiðrunum aldinna sjómanna, minningarathöfnum og veittar verða viðurkenningar fyrir björgunarafrek.
Kjarninn 5. júní 2020
Jane Goodall fór á þrítugsaldri inn í skóga Tansaníu og dvaldi þar lengi í hópi simpansa. Rannsóknir hennar gjörbreyttu þekkingu manna á öðrum dýrategundum.
Mannkynið er „búið að vera“ ef það skiptir ekki um kúrs í kjölfar COVID
„Við erum komin að tímamótum í sambandi okkar við náttúruna,“ segir Jane Goodall sem barist hefur verið náttúruvernd í sex áratugi. Hún segir að nú hafi opnast lítill gluggi til að gera róttækar breytingar svo koma megi í veg fyrir frekari hörmungar.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir og Björn Leví Gunnarsson
„Það eru nákvæmlega svona mál sem halda aftur af Íslandi“
Þingmaður Pírata gagnrýnir ákvarðanir mennta- og menningarmálaráðherra. „Svona mál leiða til lélegri niðurstaðna í öllu sem gerist í framhaldinu af því að hæfasta fólkið er ekki að taka ákvarðanirnar.“
Kjarninn 5. júní 2020
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None