Mynd: Birgir Þór Harðarson

Hæstiréttur segir dómsmálaráðherra hafa brotið gegn stjórnsýslulögum

Málsmeðferð Sigríðar Á. Andersen dómsmálaráðherra, þegar vék frá niðurstöðu dómnefndar um skipan 15 dómara við Landsrétt, var andstæð stjórnsýslulögum. Vegna þess var einnig annmarki á meðferð Alþingis á tillögu hennar um að skipa fjóra dómara sem dómnefndin hafði ekki talið á meðal þeirra hæfustu.

Sigríður Á. Andersen dómsmálaráðherra braut gegn stjórnsýslulögum þegar hún vék frá hæfnismati dómnefndar um skipun 15 dómara í Landsrétt. Þetta er niðurstaða Hæstaréttar Íslands. Í dómi hans sem birtur var í dag segir að Sigríður hafi að lágmarki átt að gera samanburð á hæfni annars vegar fjögurra umsækjenda sem dómnefndin hafði metið á meðal 15 hæfustu en Sigríður ákvað að gera ekki tillögu um að yrðu skipaðir, og þeirra fjögurra sem hún ákvað frekar að skipa. Það hafi hún ekki gert og gögn málsins bentu ekki til þess að nein slík rannsókn hefði farið fram af hálfu Sigríðar.

Í dómnum segir: „Samkvæmt því hefði málsmeðferð hans verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga og af því leiddi að það sama ætti við um meðferð Alþingis á tillögu ráðherra þar sem ekki hefði verið bætt úr þeim annmörkum sem málsmeðferð ráðherra var haldin.“

Umfangsmesta nýskipun dómara í Íslandssögunni

Þann 10. febr­úar 2017 voru emb­ætti 15 dóm­ara við Lands­rétt, nýtt millidómsstig, aug­lýst til umsókn­ar, en rétt­ur­inn mun hefja starf­semi sína í byrjun árs 2018. Alls sóttu 37 um stöð­urn­ar, fjórtán konur og 23 karl­ar. Fjórir drógu síðar umsóknir sínar til baka.

Árið 2010 var lögum um skipan dóm­ara breytt þannig að fimm manna dóm­nefnd var sett á lagg­irnar til að velja dóm­ara og vægi ákvörð­unar nefnd­ar­innar aukið þannig að ráð­herra yrði bund­inn við nið­ur­stöðu henn­ar. Þessar breyt­ingar voru m.a. gerðar til að auka til­trú á dóm­stóla og þrí­skipt­ingu valds á Íslandi í kjöl­far afar umdeildra skip­ana dóm­ara þar sem rök­studdur grunur var um að annað ef hæfni hefði ráðið för við skip­un. Laga­breyt­ingin gerði þó ráð fyrir að dóms­mála­ráð­herra geti vikið frá nið­ur­stöðu dóm­nefndar og lagt nýja til­lögu fyrir Alþingi til sam­þykkt­ar, sam­kvæmt lög­un­um.

Í ljósi þess að skipan í Lands­rétt var umfangs­mesta nýskipun dóm­ara í Íslands­sög­unni var ákveðið að list­inn yfir þá sem til­nefndir yrðu til verks­ins yrði lagður fyrir Alþingi óháð því hvort dóms­mála­ráð­herra legði til breyt­ingar eða ekki. Um yrði að ræða fyrsta skipti sem Alþingi kæmi að skipun dóm­ara.

Auglýsing

12. maí birti Kjarn­inn lista yfir þá 15 sem dóm­nefndin hafði metið hæf­asta til að sitja í Lands­rétti. Um er að ræða þann lista sem sendur hafði verið út til umsækj­enda um emb­ætt­in. Það vakti athygli að dóm­nefndin hefði talið nákvæm­lega 15 umsækj­endur hæfa til að gegn nákvæm­lega 15 emb­ætt­um. Um var að ræða tíu karla og fimm kon­ur.

29. maí afhenti Sig­ríður Á. Andersen dóms­mála­ráð­herra for­seta Alþingis til­lögu sín að skipun í emb­ætti 15 dóm­ara við Lands­rétt. Til­laga Sig­ríðar var önnur en sú sem dóm­nefnd hafði lagt til. Fjórir umsækj­endur sem dóm­nefnd hafði talið á meðal þeirra 15 sem hæf­astir voru í emb­ættin hlutu ekki náð fyrir augum ráð­herra og í þeirra stað voru fjórir aðrir settir inn á list­ann. Kynja­hlut­föll voru nú þannig að átta karlar og sjö konur yrðu dóm­arar við rétt­inn. Í ljós kom að Sig­ríður taldi 24 umsækj­endur hæf­asta, en ekki 15, og hún valdi þá sem hún gerði til­lögu um úr þeim hópi.

Dóms­mála­ráð­herra rök­studdi þó ekki breytta röðun sína með kynja­sjón­ar­miðum heldur sagð­ist hún hafa aukið vægi dóm­ara­reynslu. Hún lagði ekki fram nein gögn sem sýndu fram á hvernig það hafi verið gert.

Rökstuðningur gekk illa upp

Ást­ráður Har­alds­son, einn þeirra sem dóm­nefnd hafði mælt með en Sig­ríður fjar­lægði af list­an­um, sendi sam­dæg­urs bréf til for­seta Alþingis þar sem hann sagði að þau frá­vik sem ráð­herra geri á til­­lögu dóm­­nefnd­­ar­inn­ar upp­­­fylli á eng­an hátt kröf­ur sem gera verði varð­andi skip­an dóm­­ara og sem umboðs­maður Alþing­is og dóm­stól­ar hafi lagt til grund­vall­­ar. Um sé að ræða ólög­mæta emb­ætt­is­færslu. Sig­ríður hafn­aði því algjör­lega.

Dag­inn eft­ir, 30. maí, birti Kjarn­inn lista dóm­nefnd­ar­innar yfir hæfi umsækj­enda. Þar kom í ljós að einn þeirra sem Sig­ríður fjar­lægði af list­an­um, Eiríkur Jóns­son, hafði verið með sjö­undu hæstu ein­kunn­ina sam­kvæmt nefnd­inni. Þar kom enn fremur fram að einn þeirra sem Sig­ríður ákvað að skipa, Jón Finn­björns­son, hafði verið met­inn á meðal þeirra minnst hæfu af nefnd­inni. Hann sat í 30. sæti á list­anum af 33 umsækj­end­um.

Auk þess var ljóst að rök­stuðn­ingur dóms­mála­ráð­herra, um að auka vægi dóm­ara­reynslu, rím­aði ekki við einu fyr­ir­liggj­andi úttekt­ina á dóm­ara­reynslu.  Í 117 blað­­síðna ítar­­legri umsögn dóm­­nefndar um umsækj­endur er reynsla umsækj­enda af dóms­­störfum meðal ann­­ars borin sam­­an. Þar kom í ljós að þrír umsækj­endur sem lentu neðar en Eiríkur í heild­­ar­hæfn­is­mati dóm­­nefndar voru með minni dóm­­ara­­reynslu en hann, en röt­uðu samt sem áður inn á lista Sig­ríðar yfir þá sem hún vill skipa í dóm­­ara­­sætin 15.

Hæstiréttur Íslands birti niðurstöðu sína í málinu í dag.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Jón Hösk­­ulds­­son, sem dóm­­nefndin setti í 11. sæti, hlaut heldur ekki náð fyrir augum ráð­herra. Jón er þaul­­­reyndur dóm­­ari og hefði átt að fær­­ast upp list­ann frekar en niður hann ef slík reynsla væri metin umfram aðra. Í hans stað ákvað Sig­ríður m.a. að skipa Ásmund Helga­­son, sem hafði verið settur í 17. sæti af dóm­­nefnd. Í umsögn Jóns til stjórn­­­skip­un­­ar- og eft­ir­lits­­nefndar kom fram að hann og Ásmundur hafi verið skip­aðir hér­­aðs­­dóm­­arar sama dag, 15. maí 2010. Ásmundur þótti þó hafa eilítið meiri reynslu vegna þess að hann hefur auk þess setið í félags­­­dómi og verið ad hoc-­­dóm­­ari í Hæsta­rétti í einu máli.

Þá er ótalið að Ólafur Ólafs­­son, sem dóm­­nefnd mat einn þeirra fjög­­urra sem hafi næst mesta dóm­­ara­­reynslu, hlaut ekki náð fyrir augum Sig­ríðar þrátt fyrir að hafa lent í 27. sæti á upp­­haf­­legum lista dóm­­nefnd­­ar, eða þremur sætum ofar en Jón Finn­­björns­­son, sem Sig­ríður ákvað að til­­­nefna.

Hörð gagnrýni og veikur rökstuðningur

Lög­manna­fé­lag Íslands gagn­rýndi ákvörðun dóms­mála­ráð­herra um að breyta röðun á list­ann og í umsögnum sem hæsta­rétt­ar­lög­mað­ur­inn Jóhannes Karl Sveins­son sendi inn til stjórn­skip­un­ar- og eft­ir­lits­nefndar sagð­ist hann hafa verið í áfalli þegar hann las rök­­stuðn­­ing dóms­­mála­ráð­herra. Þau upp­­­fylli engar lág­­marks­­kröfur stjórn­­­sýslu um rök­­stuðn­­ing og stand­ist auk þess „enga efn­is­­lega skoð­un“.

Tek­ist var harka­lega á um málið á Alþingi í kjöl­far­ið. Stjórn­ar­and­staðan sagði til­lögu dóms­mála­ráð­herra vera alveg órök­studda og kall­aði eftir lengri tíma til að fara yfir mál­ið. Til stóð að afgreiða málið mið­viku­dag­inn 31. maí, og ljúka þing­störfum þann sama dag. Það náð­ist ekki og þetta eina mál varð til þess að þing þurfti að koma saman 1. júní.

Þar var hnakkrif­ist um málið og þáverandi stjórn­ar­liðar kynntu ýmis sjón­ar­mið sín fyrir því að styðja til­lögur ráð­herra. Þau voru t.d. að Alþingi ætti ekki að hafa vald til að taka ákvörðun í svona máli þar sem það bæri ekki ábyrgð, heldur ráð­herr­ann. Aðrir sögðu kynja­sjón­ar­mið hafa ráðið úrslitum og enn aðrir sögð­ust telja að ráð­herr­ann hefði rök­stutt mál sitt nægj­an­lega vel, en hún bar við auknu vægi dóm­ara­reynslu í rök­stuðn­ingi sín­um.

Stjórn­ar­and­staðan lagði fram frá­vís­un­ar­til­lögu sem var felld 31-30. Hún gerði ráð fyrir meiri málsmeð­ferð­ar­tíma fyrir til­lögu ráð­herra. Í kjöl­farið var til­laga ráð­herra sam­þykkt með 31 atkvæða þing­manna Sjálf­stæð­is­flokks, Bjartrar fram­tíðar og Við­reisnar gegn atkvæðum Sam­fylk­ing­ar, Pírata og Vinstri grænna. Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn sat hjá.

Svan­­dís Svav­­­ar­s­dótt­ir, VG, og Brynjar Níels­­son, Sjálf­­stæð­is­­flokki, voru ekki við­­stödd atkvæða­greiðsl­una, vegna tengsla við umsækj­endur um starf dóm­­ara við Lands­rétt. Svan­dís var gift Ást­ráði Har­alds­syni og á með honum börn og eig­in­kona Brynjars er ein þeirra sem ráð­herra skip­aði í Lands­rétt.

Ást­ráður stefndi íslenska rík­inu vegna skip­un­ar­inn­ar. Það gerði Jóhannes Rúnar Jóhannsson líka.

Auglýsing

Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu 15. september síðastliðinn, sama dag og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar sprakk, að Sigríður Andersen hafi brotið lög við skipun Land­rétt­ar­dóm­ara. Dóm­ur­inn komst að þeirri nið­ur­stöðu að dóms­mála­ráð­herra hefði átt að óska eftir nýju áliti dóm­nefndar um hæfi umsækj­enda um dóm­ara­stöðu, ef hún taldi ann­marka á áliti dóm­nefnd­ar­inn­ar. Í nið­ur­stöðukafla dóms­ins var tekið fram að „stjórn­sýslu­með­ferð ráð­herra hafi ekki verið í sam­ræmi við ákvæði laga nr. 50/2016 sem og skráðar og óskráðar reglur stjórn­sýslu­rétt­ar­ins um rann­sókn máls, mat á hæfni umsækj­enda og inn­byrðis sam­an­burð þeirra.“

Ríkið var sýknað af bóta­kröfum Ást­ráðs og Jóhannesar Rúnars. Þeim þætti málsins var áfrýjað þeim þætti máls­ins til Hæsta­réttar. Dómur hans var birtur í dag.

Málsmeðferð andstæð stjórnsýslulögum

Í dómnum er fallist á miskabótakröfur Ástráðs og Jóhannesar Rúnars. Þeir fá 700 þúsund krónur hvor vegna skipunar dómara við Landsrétt. Hæstiréttur sýknaði hins vegar ríkið af skaðabótakröfu og hafði áður vísað frá ógildingarkröfur Ástráðs og Jóhannesar Rúnars, sem laut að ógildingu þeirrar ákvörðunar dómsmálaráðherra að leggja ekki til við Alþingi að þeir yrðu skipaðir í embætti dómara við Landsrétt.

Hæstiréttur tekur hins vegar einnig afdráttarlausa efnislega afstöðu til málsins. Ef dómsmálaráðherra ætlar að víkja frá áliti dómnefndar um veitingu dómaraembættis verður slík ákvörðun að vera reist á frekari rannsókn ráðherra, líkt og kveðið er á um í stjórnsýslulögum.

Í dómi Hæstaréttar segir að það liggi ekki fyrir að Sigríður hafi ráðist í frekari rannsókn á þeim atriðum sem vörðuðu veitingu þeirra fjögurra dómaraembætta sem málið snérist um og rökstuðningur hennar til forseta Alþingis, sem settur var fram í bréfi dagsett 28. maí 2017, um að víkja frá niðurstöðu dómnefndar fullnægði ekki lágmarkskröfum.

Þar segir einnig að án tillits til þess hvort dómsmálaráðherra hafi getað með minnisblaði sínu til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis, sem sent var 30. maí 2017, bætt úr þeim annmörkum, sem voru á rannsókn hennar, rökstuðningi og tillögugerð, hafði það minnisblað ekkert nýtt að geyma umfram það sem fram hafði komið í áliti dómnefndar. Sjónarmið um jafna stöðu karla og kvenna gátu ekki komið til álita við veitingu ráðherra á dómaraembættunum nema tveir eða fleiri umsækjendur hefðu áður verið metnir jafnhæfir til að gegna því. Ekki hafi verið um það að ræða í málinu.

„Að gættum þeim kröfum sem gera bar samkvæmt framansögðu var rannsókn ráðherra ófullnægjandi til að upplýsa málið nægilega, svo ráðherra væri fært að taka aðra ákvörðun um hæfni umsækjenda en dómnefnd hafði áður tekið. Var málsmeðferð ráðherra að þessu leyti því andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga. Leiðir þá af sjálfu sér að annmarki var á meðferð Alþingis á tillögu dómsmálaráðherra þar sem ekki var bætt úr annmörkum á málsmeðferð ráðherra þegar málið kom til atkvæðagreiðslu á Alþingi.“

Á vef dómsmálaráðuneytisins er haft eftir Sigríði að niðurstaða Hæstaréttar kveði á um að lagðar verði ríkari skyldur á ráðherra að rannsaka málið með sjálfstæðum hætti. „Ég mun af þeim sökum bregðast við þessari niðurstöðu Hæstaréttar með því að setja reglur innan dómsmálaráðuneytisins sem taka á því þegar ráðherra hyggst leggja fyrir Alþingi aðrar tillögur en þær sem hæfisnefnd leggur til við skipun dómara, eins og honum er heimilt að gera samkvæmt lögum.“

Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar