Mynd: Birgir Þór Harðarson

Hæstiréttur segir dómsmálaráðherra hafa brotið gegn stjórnsýslulögum

Málsmeðferð Sigríðar Á. Andersen dómsmálaráðherra, þegar vék frá niðurstöðu dómnefndar um skipan 15 dómara við Landsrétt, var andstæð stjórnsýslulögum. Vegna þess var einnig annmarki á meðferð Alþingis á tillögu hennar um að skipa fjóra dómara sem dómnefndin hafði ekki talið á meðal þeirra hæfustu.

Sig­ríður Á. And­er­sen dóms­mála­ráð­herra braut gegn stjórn­sýslu­lögum þegar hún vék frá hæfn­is­mati dóm­nefndar um skipun 15 dóm­ara í Lands­rétt. Þetta er nið­ur­staða Hæsta­réttar Íslands. Í dómi hans sem birtur var í dag segir að Sig­ríður hafi að lág­marki átt að gera sam­an­burð á hæfni ann­ars vegar fjög­urra umsækj­enda sem dóm­nefndin hafði metið á meðal 15 hæf­ustu en Sig­ríður ákvað að gera ekki til­lögu um að yrðu skip­að­ir, og þeirra fjög­urra sem hún ákvað frekar að skipa. Það hafi hún ekki gert og gögn máls­ins bentu ekki til þess að nein slík rann­sókn hefði farið fram af hálfu Sig­ríð­ar.

Í dómnum seg­ir: „Sam­kvæmt því hefði máls­með­ferð hans verið and­stæð 10. gr. stjórn­sýslu­laga og af því leiddi að það sama ætti við um með­ferð Alþingis á til­lögu ráð­herra þar sem ekki hefði verið bætt úr þeim ann­mörkum sem máls­með­ferð ráð­herra var hald­in.“

Umfangs­mesta nýskipun dóm­ara í Íslands­sög­unni

Þann 10. febr­­úar 2017 voru emb­ætti 15 dóm­­ara við Lands­rétt, nýtt milli­dóms­stig, aug­lýst til umsókn­­ar, en rétt­­ur­inn mun hefja starf­­semi sína í byrjun árs 2018. Alls sóttu 37 um stöð­­urn­­ar, fjórtán konur og 23 karl­­ar. Fjórir drógu síðar umsóknir sínar til baka.

Árið 2010 var lögum um skipan dóm­­ara breytt þannig að fimm manna dóm­­nefnd var sett á lagg­­irnar til að velja dóm­­ara og vægi ákvörð­unar nefnd­­ar­innar aukið þannig að ráð­herra yrði bund­inn við nið­­ur­­stöðu henn­­ar. Þessar breyt­ingar voru m.a. gerðar til að auka til­­­trú á dóm­stóla og þrí­­­skipt­ingu valds á Íslandi í kjöl­far afar umdeildra skip­ana dóm­­ara þar sem rök­studdur grunur var um að annað ef hæfni hefði ráðið för við skip­un. Laga­breyt­ingin gerði þó ráð fyrir að dóms­­mála­ráð­herra geti vikið frá nið­­ur­­stöðu dóm­­nefndar og lagt nýja til­­lögu fyrir Alþingi til sam­­þykkt­­ar, sam­­kvæmt lög­­un­­um.

Í ljósi þess að skipan í Lands­rétt var umfangs­­mesta nýskipun dóm­­ara í Íslands­­­sög­unni var ákveðið að list­inn yfir þá sem til­­­nefndir yrðu til verks­ins yrði lagður fyrir Alþingi óháð því hvort dóms­­mála­ráð­herra legði til breyt­ingar eða ekki. Um yrði að ræða fyrsta skipti sem Alþingi kæmi að skipun dóm­­ara.

12. maí birti Kjarn­inn lista yfir þá 15 sem dóm­­nefndin hafði metið hæf­asta til að sitja í Lands­rétti. Um er að ræða þann lista sem sendur hafði verið út til umsækj­enda um emb­ætt­in. Það vakti athygli að dóm­­nefndin hefði talið nákvæm­­lega 15 umsækj­endur hæfa til að gegn nákvæm­­lega 15 emb­ætt­­um. Um var að ræða tíu karla og fimm kon­­ur.

29. maí afhenti Sig­ríður Á. And­er­sen dóms­­mála­ráð­herra for­­seta Alþingis til­­lögu sín að skipun í emb­ætti 15 dóm­­ara við Lands­rétt. Til­­laga Sig­ríðar var önnur en sú sem dóm­­nefnd hafði lagt til. Fjórir umsækj­endur sem dóm­­nefnd hafði talið á meðal þeirra 15 sem hæf­­astir voru í emb­ættin hlutu ekki náð fyrir augum ráð­herra og í þeirra stað voru fjórir aðrir settir inn á list­ann. Kynja­hlut­­föll voru nú þannig að átta karlar og sjö konur yrðu dóm­­arar við rétt­inn. Í ljós kom að Sig­ríður taldi 24 umsækj­endur hæf­asta, en ekki 15, og hún valdi þá sem hún gerði til­­lögu um úr þeim hópi.

Dóms­­mála­ráð­herra rök­studdi þó ekki breytta röðun sína með kynja­­sjón­­ar­miðum heldur sagð­ist hún hafa aukið vægi dóm­­ara­­reynslu. Hún lagði ekki fram nein gögn sem sýndu fram á hvernig það hafi verið gert.

Rök­stuðn­ingur gekk illa upp

Ást­ráður Har­alds­­son, einn þeirra sem dóm­­nefnd hafði mælt með en Sig­ríður fjar­lægði af list­an­um, sendi sam­­dæg­­urs bréf til for­­seta Alþingis þar sem hann sagði að þau frá­­vik sem ráð­herra geri á til­­­lögu dóm­­­nefnd­­­ar­inn­ar upp­­­­­fylli á eng­an hátt kröf­ur sem gera verði varð­andi skip­an dóm­­­ara og sem umboðs­­maður Alþing­is og dóm­stól­ar hafi lagt til grund­vall­­­ar. Um sé að ræða ólög­­mæta emb­ætt­is­­færslu. Sig­ríður hafn­aði því algjör­­lega.

Dag­inn eft­ir, 30. maí, birti Kjarn­inn lista dóm­­nefnd­­ar­innar yfir hæfi umsækj­enda. Þar kom í ljós að einn þeirra sem Sig­ríður fjar­lægði af list­an­um, Eiríkur Jóns­­son, hafði verið með sjö­undu hæstu ein­kunn­ina sam­­kvæmt nefnd­inni. Þar kom enn fremur fram að einn þeirra sem Sig­ríður ákvað að skipa, Jón Finn­­björns­­son, hafði verið met­inn á meðal þeirra minnst hæfu af nefnd­inni. Hann sat í 30. sæti á list­­anum af 33 umsækj­end­­um.

Auk þess var ljóst að rök­­stuðn­­ingur dóms­­mála­ráð­herra, um að auka vægi dóm­­ara­­reynslu, rím­aði ekki við einu fyr­ir­liggj­andi úttekt­ina á dóm­­ara­­reynslu.  Í 117 blað­­­síðna ítar­­­legri umsögn dóm­­­nefndar um umsækj­endur er reynsla umsækj­enda af dóms­­­störfum meðal ann­­­ars borin sam­­­an. Þar kom í ljós að þrír umsækj­endur sem lentu neðar en Eiríkur í heild­­­ar­hæfn­is­mati dóm­­­nefndar voru með minni dóm­­­ara­­­reynslu en hann, en röt­uðu samt sem áður inn á lista Sig­ríðar yfir þá sem hún vill skipa í dóm­­­ara­­­sætin 15.

Hæstiréttur Íslands birti niðurstöðu sína í málinu í dag.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Jón Hösk­­­ulds­­­son, sem dóm­­­nefndin setti í 11. sæti, hlaut heldur ekki náð fyrir augum ráð­herra. Jón er þaul­­­­­reyndur dóm­­­ari og hefði átt að fær­­­ast upp list­ann frekar en niður hann ef slík reynsla væri metin umfram aðra. Í hans stað ákvað Sig­ríður m.a. að skipa Ásmund Helga­­­son, sem hafði verið settur í 17. sæti af dóm­­­nefnd. Í umsögn Jóns til stjórn­­­­­skip­un­­­ar- og eft­ir­lits­­­nefndar kom fram að hann og Ásmundur hafi verið skip­aðir hér­­­aðs­­­dóm­­­arar sama dag, 15. maí 2010. Ásmundur þótti þó hafa eilítið meiri reynslu vegna þess að hann hefur auk þess setið í félags­­­­­dómi og verið ad hoc-­­­dóm­­­ari í Hæsta­rétti í einu máli.

Þá er ótalið að Ólafur Ólafs­­­son, sem dóm­­­nefnd mat einn þeirra fjög­­­urra sem hafi næst mesta dóm­­­ara­­­reynslu, hlaut ekki náð fyrir augum Sig­ríðar þrátt fyrir að hafa lent í 27. sæti á upp­­­haf­­­legum lista dóm­­­nefnd­­­ar, eða þremur sætum ofar en Jón Finn­­­björns­­­son, sem Sig­ríður ákvað að til­­­­­nefna.

Hörð gagn­rýni og veikur rök­stuðn­ingur

Lög­­­manna­­fé­lag Íslands gagn­rýndi ákvörðun dóms­­mála­ráð­herra um að breyta röðun á list­ann og í umsögnum sem hæsta­rétt­­ar­lög­­mað­­ur­inn Jóhannes Karl Sveins­­son sendi inn til stjórn­­­skip­un­­ar- og eft­ir­lits­­nefndar sagð­ist hann hafa verið í áfalli þegar hann las rök­­­stuðn­­­ing dóms­­­mála­ráð­herra. Þau upp­­­­­fylli engar lág­­­marks­­­kröfur stjórn­­­­­sýslu um rök­­­stuðn­­­ing og stand­ist auk þess „enga efn­is­­­lega skoð­un“.

Tek­ist var harka­­lega á um málið á Alþingi í kjöl­far­ið. Stjórn­­­ar­and­­staðan sagði til­­lögu dóms­­mála­ráð­herra vera alveg órök­studda og kall­aði eftir lengri tíma til að fara yfir mál­ið. Til stóð að afgreiða málið mið­viku­dag­inn 31. maí, og ljúka þing­­störfum þann sama dag. Það náð­ist ekki og þetta eina mál varð til þess að þing þurfti að koma saman 1. júní.

Þar var hnakkrif­ist um málið og þáver­andi stjórn­­­ar­liðar kynntu ýmis sjón­­­ar­mið sín fyrir því að styðja til­­lögur ráð­herra. Þau voru t.d. að Alþingi ætti ekki að hafa vald til að taka ákvörðun í svona máli þar sem það bæri ekki ábyrgð, heldur ráð­herr­ann. Aðrir sögðu kynja­­sjón­­ar­mið hafa ráðið úrslitum og enn aðrir sögð­ust telja að ráð­herr­ann hefði rök­­stutt mál sitt nægj­an­­lega vel, en hún bar við auknu vægi dóm­­ara­­reynslu í rök­­stuðn­­ingi sín­­um.

Stjórn­­­ar­and­­staðan lagði fram frá­­vís­un­­ar­til­lögu sem var felld 31-30. Hún gerði ráð fyrir meiri máls­með­­­ferð­­ar­­tíma fyrir til­­lögu ráð­herra. Í kjöl­farið var til­­laga ráð­herra sam­­þykkt með 31 atkvæða þing­­manna Sjálf­­stæð­is­­flokks, Bjartrar fram­­tíðar og Við­reisnar gegn atkvæðum Sam­­fylk­ing­­ar, Pírata og Vinstri grænna. Fram­­sókn­­ar­­flokk­­ur­inn sat hjá.

Svan­­­dís Svav­­­­­ar­s­dótt­ir, VG, og Brynjar Níels­­­son, Sjálf­­­stæð­is­­­flokki, voru ekki við­­­stödd atkvæða­greiðsl­una, vegna tengsla við umsækj­endur um starf dóm­­­ara við Lands­rétt. Svan­­dís var gift Ást­ráði Har­alds­­syni og á með honum börn og eig­in­­kona Brynjars er ein þeirra sem ráð­herra skip­aði í Lands­rétt.

Ást­ráður stefndi íslenska rík­­inu vegna skip­un­­ar­inn­­ar. Það gerði Jóhannes Rúnar Jóhanns­son líka.

Hér­aðs­dómur komst að þeirri nið­ur­stöðu 15. sept­em­ber síð­ast­lið­inn, sama dag og rík­is­stjórn Sjálf­stæð­is­flokks, Við­reisnar og Bjartrar fram­tíðar sprakk, að Sig­ríður And­er­sen hafi brotið lög við skipun Land­rétt­­ar­­dóm­­ara. Dóm­­ur­inn komst að þeirri nið­­ur­­stöðu að dóms­­mála­ráð­herra hefði átt að óska eftir nýju áliti dóm­­nefndar um hæfi umsækj­enda um dóm­­ara­­stöðu, ef hún taldi ann­­marka á áliti dóm­­nefnd­­ar­inn­­ar. Í nið­­ur­­stöðukafla dóms­ins var tekið fram að „stjórn­­­sýslu­­með­­­ferð ráð­herra hafi ekki verið í sam­ræmi við ákvæði laga nr. 50/2016 sem og skráðar og óskráðar reglur stjórn­­­sýslu­rétt­­ar­ins um rann­­sókn máls, mat á hæfni umsækj­enda og inn­­­byrðis sam­an­­burð þeirra.“

Ríkið var sýknað af bóta­­kröfum Ást­ráðs og Jóhann­esar Rún­ars. Þeim þætti máls­ins var áfrýjað þeim þætti máls­ins til Hæsta­rétt­ar. Dómur hans var birtur í dag.

Máls­með­ferð and­stæð stjórn­sýslu­lögum

Í dómnum er fall­ist á miska­bóta­kröfur Ást­ráðs og Jóhann­esar Rún­ars. Þeir fá 700 þús­und krónur hvor vegna skip­unar dóm­ara við Lands­rétt. Hæsti­réttur sýkn­aði hins vegar ríkið af skaða­bóta­kröfu og hafði áður vísað frá ógild­ing­ar­kröfur Ást­ráðs og Jóhann­esar Rún­ars, sem laut að ógild­ingu þeirrar ákvörð­unar dóms­mála­ráð­herra að leggja ekki til við Alþingi að þeir yrðu skip­aðir í emb­ætti dóm­ara við Lands­rétt.

Hæsti­réttur tekur hins vegar einnig afdrátt­ar­lausa efn­is­lega afstöðu til máls­ins. Ef dóms­mála­ráð­herra ætlar að víkja frá áliti dóm­nefndar um veit­ingu dóm­ara­emb­ættis verður slík ákvörðun að vera reist á frek­ari rann­sókn ráð­herra, líkt og kveðið er á um í stjórn­sýslu­lögum.

Í dómi Hæsta­réttar segir að það liggi ekki fyrir að Sig­ríður hafi ráð­ist í frek­ari rann­sókn á þeim atriðum sem vörð­uðu veit­ingu þeirra fjög­urra dóm­ara­emb­ætta sem málið snérist um og rök­stuðn­ingur hennar til for­seta Alþing­is, sem settur var fram í bréfi dag­sett 28. maí 2017, um að víkja frá nið­ur­stöðu dóm­nefndar full­nægði ekki lág­marks­kröf­um.

Þar segir einnig að án til­lits til þess hvort dóms­mála­ráð­herra hafi getað með minn­is­blaði sínu til stjórn­skip­un­ar- og eft­ir­lits­nefndar Alþing­is, sem sent var 30. maí 2017, bætt úr þeim ann­mörk­um, sem voru á rann­sókn henn­ar, rök­stuðn­ingi og til­lögu­gerð, hafði það minn­is­blað ekk­ert nýtt að geyma umfram það sem fram hafði komið í áliti dóm­nefnd­ar. Sjón­ar­mið um jafna stöðu karla og kvenna gátu ekki komið til álita við veit­ingu ráð­herra á dóm­ara­emb­ætt­unum nema tveir eða fleiri umsækj­endur hefðu áður verið metnir jafn­hæfir til að gegna því. Ekki hafi verið um það að ræða í mál­inu.

„Að gættum þeim kröfum sem gera bar sam­kvæmt fram­an­sögðu var rann­sókn ráð­herra ófull­nægj­andi til að upp­lýsa málið nægi­lega, svo ráð­herra væri fært að taka aðra ákvörðun um hæfni umsækj­enda en dóm­nefnd hafði áður tek­ið. Var máls­með­ferð ráð­herra að þessu leyti því and­stæð 10. gr. stjórn­sýslu­laga. Leiðir þá af sjálfu sér að ann­marki var á með­ferð Alþingis á til­lögu dóms­mála­ráð­herra þar sem ekki var bætt úr ann­mörkum á máls­með­ferð ráð­herra þegar málið kom til atkvæða­greiðslu á Alþing­i.“

Á vef dóms­mála­ráðu­neyt­is­ins er haft eftir Sig­ríði að nið­ur­staða Hæsta­réttar kveði á um að lagðar verði rík­ari skyldur á ráð­herra að rann­saka málið með sjálf­stæðum hætti. „Ég mun af þeim sökum bregð­ast við þess­ari nið­ur­stöðu Hæsta­réttar með því að setja reglur innan dóms­mála­ráðu­neyt­is­ins sem taka á því þegar ráð­herra hyggst leggja fyrir Alþingi aðrar til­lögur en þær sem hæf­is­nefnd leggur til við skipun dóm­ara, eins og honum er heim­ilt að gera sam­kvæmt lög­um.“

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar