MYND:EPA

Skeljungsfléttan sem gerði fimm einstaklinga ofurríka

Embætti héraðssaksóknara réðst í umfangsmiklar aðgerðir í síðustu viku vegna Skeljungsmálsins svokallaða. Fléttan sem ofin var í málinu er talin hafa falið í sér sölu hlut á undirverði, ólögmæta nýtingu á fjármunum Skeljungs, þynningu á veði kröfuhafa og um 850 milljóna króna greiðslu til hvers þeirra þriggja starfsmanna banka sem seldu nýjum eigendum Skeljung.

Fimmtu­dag­inn 31. maí réðst emb­ætti hér­aðs­sak­sókn­ara í umfangs­miklar aðgerðir vegna máls sem hafði verið til skoð­unar þar frá miðju árið 2016. Málið snérist um meint umboðsvik, meint skila­svik, mögu­leg mútu­brot og mögu­legt brot á lögum um pen­inga­þvætti þegar olíu­fé­lagið Skelj­ungur og tengd félög voru keypt og seld á árunum 2008 til 2013. Við brot­unum getur legið allt að sex ára fang­els­is­vist.

Fimm ein­stak­lingar eru með stöðu sak­born­ings við rann­sókn máls­ins. Tvö þeirra, hjónin Svan­hildur Nanna Vig­fús­dóttir og Guð­mundur Þórð­ar­son, voru hand­tek­inn á fimmtu­dag. Hin þrjú; Einar Örn Ólafs­son, Halla Sig­rún Hjart­ar­dóttir og Kári Guð­jóns­son, sem unnu saman í fyr­ir­tækja­ráð­gjöf Glitnis fyrir um ára­tug, voru boðuð til skýrslu­töku sama dag. Fólkið er grunað um að hafa mis­notað aðstöðu sína til að koma eignum út úr banka á und­ir­verði, að hafa nýtt sam­eig­in­legar eignir Skelj­ungs og bank­ans til að greiða fyrir kaup í félag­inu, að hafa vilj­andi rýrt eignir Íslands­banka og að hafa gert með sér sam­komu­lag þar sem Svan­hildur Nanna og Guð­mundur afhentu hinum þremur sem seldu þeim Skelj­ung yfir 800 millj­ónir króna hverju fyrir sig fyrir þeirra aðkomu að mál­inu.

Á sama tíma og hand­tök­urnar áttu sér stað fóru fram hús­leitir víða um höf­uð­borg­ar­svæðið í tengslum við rann­sókn máls­ins. Engar eignir voru þó kyrr­settar á þessu stigi máls­ins, en fólkið hefur allt efn­ast mjög hratt á síð­ustu árum. Og öll þau umsvif hófust með Skelj­ungs­við­skipt­unum sem nú þykir rök­studdur grunur um að hafi ekki stað­ist lög.

Skref 1: Að eign­ast Skelj­ung á und­ir­verði

Skömmu fyrir hrun sat Glitnir uppi með olíu­fé­lagið Skelj­ung. Það hafði gengið kaupum og sölum milli ein­stak­linga sem voru ráð­andi í eig­enda­hópi bank­ans árin áður. Í des­em­ber 2007 sölu­tryggði Glitnir félagið fyrir 8,7 millj­arða króna, og end­aði með að þurfa að kaupa það á því verði. Selj­and­inn var dótt­ur­fé­lag Fons, fjár­fest­inga­fé­lags Pálma Har­alds­son­ar, eins helsta við­skipta­fé­laga Jóns Ásgeirs Jóhann­es­son­ar, sem þá hafði tögl og hagldir í Glitni. Skuldir félags­ins á þessum tíma voru tíu millj­arðar króna og að mestu í erlendum mynt­um.

Í ágúst 2008 keypti félagið BG Partners 51 pró­­senta hlut í Skelj­ungi af Glitni. Eig­endur þess voru hjónin Svan­hildur Nanna Vig­­fús­dóttir og Guð­­mundur Þórð­­ar­­son og við­­skipta­­fé­lagi þeirra, Birgir Þór Bielt­vedt. Birgir seldi sinn hlut árið 2011.

Félagið greiddi um 1,5 millj­arða króna í eigin fé fyrir ráð­andi hlut í Skelj­ungi, sem aug­ljós­lega var langt undir því sem Glitnir sjálfur greiddi fyrir félagið nokkrum mán­uðum áður. Loka­verðið var reyndar lík­ast til mun lægra, þar sem BG Partners greiddi fyrir með fast­eignum í Dan­mörku sem hríð­féllu síðan í verði. Hlut­ur­inn fór þaðan yfir í félag sem hét Skel Invest­ments ásamt skuldum við Íslands­banka vegna kaupanna, sem voru upp á 1,4 millj­arð króna.

Kaupin vöktu strax athygli og tor­tryggni. Það var fyr­ir­tækja­ráð­gjöf Glitnis sem hafði séð um söl­una á Skelj­ungi. Þau sem sáu um hana þar voru þrír starfs­menn ráð­gjaf­ar­inn­ar; Einar Örn Ólafs­son, Halla Sig­rún Hjart­ar­dóttir og Kári Þór Guð­jóns­son.

Það var ekki ein­ungis lágt kaup­verð og vafa­samt eigna­safn sem notað var til að greiða fyrir sem hringdi við­vör­un­ar­bjöll­um. Það að naumasti meiri­hluti í félag­inu hafi verið seldur með þessum hætti þótti líka ein­kenni­legt, enda ljóst að Glitnir myndi lenda í vand­ræðum með að selja minni­hluta í félagi, sem fylgdu engin áhrif, á sóma­sam­legu verði.

Svo kom hrun.

Skref 2: Að nota eignir Skelj­ungs til að borga fyrir rest­ina

Eft­ir­stand­andi eign Glitnis í Skelj­ungi flutt­ist yfir í Íslands­banka eftir að hann var stofn­aður í kjöl­far banka­hruns­ins. Einar var gerður að for­stöðu­manni fyr­ir­tækja­ráð­gjafar og Kári og Halla Sig­rún störf­uðu þar áfram.



Bestu og verstu viðskiptin

Salan á Skeljungi og P/F Magn vöktu eðlilega mikla athygli í lok árs 2013. Þau voru valin bestu viðskipti ársins 2013 af Markaðnum, fylgiriti Fréttablaðsins um efnahagsmál og viðskipti. Í rökstuðningi dómnefndarmanna sagði m.a. : „„Ef rétt er að þau [hjónin Svanhildur Nanna Vigfúsdóttir og Guðmundur Örn Þórðarson] hafi fengið tíu milljarða króna fyrir félagið (með skuldum) eru þau réttnefndir snillingar!“ og „„Eigendur Skeljungs koma vel frá borði — fengu ríflega greitt fyrir sinn hlut.“ Viðskiptin voru líka ofarlega á blaði yfir verstu viðskipti ársins, en í þeim flokki lentu þau í öðru sæti. Þar var þó átt við að viðskiptin hefði verið léleg fyrir kaupendurna, sem að mestu voru lífeyrissjóðir. Í umsögn sagði að félagið hafi verið lítils virði nokkrum árum áður, en niðurfellingar skulda og kaupgleði fagfjárfesta hefði gert eigendum félagsins kleift að ná fram einum bestu viðskiptum síðustu ára. „Lífeyrissjóðirnir eru stútfullir af peningum og virðast vera að kaupa Skeljung á allt of mikið,“ var haft eftir einum dómnefndarmanni Markaðarins.

Í lok maí 2009 var Ein­ar, mað­ur­inn sem sá um söl­una á meiri­hluta í Skelj­ungi, ráð­inn for­stjóri félags­ins af fólk­inu sem hann hafði selt hlut­inn. Tveir full­trúar Íslands­banka í stjórn Skelj­ungs greiddu ekki atkvæði með ráðn­ing­unni og innan Íslands­banka ríkti bæði furða og reiði vegna þessa.

Bank­inn lét í kjöl­farið óháðan aðila fara yfir söl­una á ráð­andi hlut hans í Skelj­ungi. Það þótti eðli­lega mjög tor­tryggi­legt að Ein­ar, sem hafði selt Svan­hildi Nönnu og Guð­mundi ráð­andi hlut í Skelj­ungi, væri nú far­inn að vinna fyrir þau.

Eitt af því sem hinn óháði aðili var lát­inn rann­saka var hvort eðli­­legt hefði verið að taka við greiðslu fyrir Skelj­ung í formi þeirra fast­­eigna sem not­aðar voru til að greiða fyrir hlut­inn.

Á þessum tíma var Íslands­banki ekki sjálfur kom­inn með efna­hags­reikn­ing og mjög erfitt að átta sig á virði eigna svo skömmu eftir hrun­ið. Vilji var á þó á meðal stjórn­enda Íslands­banka að rifta kaup­unum ef nægt til­efni yrði til.

Nið­ur­staða rann­sókn­ar­innar var sú að það væri mjög erfitt.

Íslands­banki var í vanda með eft­ir­standi hlut sinn í Skelj­ungi. Það var ekki mik­ill mark­aður fyrir kaup á minni­hluta í félagi, þar sem nýir eig­endur myndu ekki geta haft nein áhrif.

Hlut­ur­inn var settur í sölu­ferli í nóv­em­ber 2009 og snemma á árinu 2010 var til­boði frá félagi Svan­hildar Nönnu, Guð­­mundar og Birgis tek­ið. Þau greiddu mun lægra verð fyrir en þegar þau keyptu upp­­runa­­lega hlut­inn. Og gögn sem Íslands­banki er með undir höndum gefa til kynna að hjónin hafi notað fjár­muni S-fast­eigna, dótt­ur­fé­lags Skelj­ungs, til að greiða fyrir bróð­ur­part hlut­ar­ins. Pen­ingar félags í næstum helm­ings eigu Íslands­banka voru sam­kvæmt þessu not­aðir til að kaupa hlut bank­ans.

Skref 3: Þynna út lána­drott­inn

Þar með var þó aðkoma Íslands­banka að Skelj­ungi ekki lok­ið. Eign­ar­halds­fé­lag þeirra hjóna sem keypt hafði meiri­hluta í félag­inu sum­arið 2008, Skel Invest­ments, skuld­aði honum enn 2,2 millj­arða króna í lok árs 2011. Með veði í öllum eignum félags­ins.

Skeljungur var skráður á markað fyrir nokkrum árum.
Mynd: Nasdaq Iceland

Sam­kvæmt við­mæl­endum Kjarn­ans var það almenn skoðun innan bank­ans að á árunum eftir hrunið hafi nýir eig­endur Skelj­ungs kerf­is­bundið dregið úr raun­veru­legum verð­mætum félags­ins til að hámarka skulda­af­skriftir og letja kröfu­hafa til að ganga að veðum sín­um. Á kostnað Íslands­banka.

Næstu árin eftir að hjónin náðu að eign­ast Skelj­ung að nán­ast öllu leyti voru góð. Félagið hagn­að­ist um tæpan 1,5 millj­­arð króna á árunum 2010 og 2011, fór í gegnum mikla fjár­hags­lega end­ur­skipu­lagn­ingu og í febr­úar 2012 end­­ur­fjár­­­magn­aði Arion banki allar skuldir móð­­ur­­fé­lags Skelj­ungs.

Vorið 2013 var greint frá því að Svan­hildur Nanna og Guð­mundur vildu selja Skelj­ung. Áður en sú sala gekk í gegn hafði Íslands­banki gengið að veðum sínum í Skel Invest­ment og tekið yfir félag­ið. Hlutur þess í Skelj­ungi hafði þá verið þynntur niður í 34 pró­sent. Íslands­banki vill í dag meina að hjónin hafi með mark­vissum og ólög­mætum hætti þynnt út hlut­inn og ætlar að tap hans á þessum gjörn­ingi sé að minnsta kosti 900 millj­ónir króna.

Sam­hliða var annað félag sem Svan­hildur Nanna og Guð­mundur höfðu keypt út úr þrota­búi Fons sum­arið 2009 selt. Það félag hét Magn P/F og var fær­eyskt olíu­fé­lag og mun koma mikið við sögu síðar í þess­ari umfjöll­un.

Í lok árs 2013 var greint frá því að fram­taks­sjóð­ur­inn SÍA II, sem var að mestu í eigu íslenskra líf­eyr­is­sjóða, hefði keypt Skelj­ung og P/F Magn á um átta millj­arða króna.

Skref 4: Gera starfs­menn fyr­ir­tækja­þjón­ustu ríka

Íslands­banki var aðili að þeirri sölu þótt að hlut­ur­inn í sölu­and­virð­inu sem hann fékk í sinn hlut hafi ekki dugað til að gera upp skuldir Skel Invest­ment. Það félag var sett í þrot snemma árs 2014 og því skip­aður skipta­stjóri. Sá gjörn­ingur reynd­ist örlaga­valdur í þeirri rann­sókn sem nú leiddi til aðgerða af hendi hér­aðs­sak­sókn­ara í síð­ustu viku.

Hvar eru þau í dag?

Allir fimm einstaklingarnir eru umsvifamiklir fjárfestar í dag, sem þeir voru ekki fyrir viðskiptin með Skeljung. Svanhildur Nanna Vigfúsdóttir og Guðmundur Þórðarson eiga meðal annars 6,8 prósent hlut í VÍS í gegnum tvö félög, Heddu eignarhaldsfélag og K2B fjárfestingar. Síðarnefnda félagið á einnig 7,4 prósent hlut í Kviku banka. Svanhildur Nanna var stjórnarformaður VÍS frá því í mars 2017 og þangað til síðastliðins föstudags, þegar hún steig hún niður tímabundið „af persónulegum ástæðum“. Þær ástæður voru að daginn áður hafði hún verið handtekinn vegna Skeljungsmálsins. Svanhildur Nanna er þó enn í stjórn VÍS. Guðmundur, eiginmaður hennar, situr í stjórn Kviku banka og samkvæmt fréttum hefur handtaka hans í síðustu viku engin áhrif á stöðu hans þar. Einar Örn Ólafsson er ekki síður umsvifamikill fjárfestir. Hann tengist alls 15 félögum sem stjórnarmaður, framkvæmdastjóri eða stofnandi. Einar Örn á 2,89 prósent hlut í TM þar sem hann situr líka í stjórn, var hluti af hóp sem tók yfir Stoðir, gamla FL Group, snemma árs í fyrra og hefur hagnast ævintýra á því, er einn stærsti eigandi Póstmiðstöðvarinnar sem hann keypti af 365 á sínum tíma, er ráðandi hluthafi í Gámaþjónustunni og er stærsti eigandi Arnarlax ásamt gömlu félögum sínum Höllu Sigrúnu og Kára. Þau eiga líka saman hlut í Kex Hostel. Þá á Einar stærsta hlutinn í Ferdinand ehf., stærsta eiganda Kaffihúss Vesturbæjar. Halla Sigrún Hjartardóttir var skipuð stjórnarformaður Fjármálaeftirlitsins árið 2013 af Bjarna Benediktssyni, þáverandi og núverandi fjármálaráðherra. Hún gegndi þeirra stöðu út árið 2014 en sóttist ekki eftir að vera skipuð aftur í kjölfar fjölmiðlaumfjöllunar um aðkomu hennar að Skeljungsviðskiptunum. Hún er framkvæmdastjóri Fiskisunds, sem er það félag sem Hún Einar Örn og Kári Þór Guðjónsson eiga t.d. hlut sinn í Arnarlaxi og Kex Hostel í gegnum.

Þegar Skelj­ungur var settur í sölu­ferli á árinu 2013 var opnað gagna­her­bergi þar sem væntir fjár­festar gætu fengið ýmsar trún­að­ar­upp­lýs­ingar um félag­ið. Ýmsir þeirra sem nýttu sér það aðgengi tóku eftir að í gagna­her­berg­inu var að finna upp­lýs­ingar um eign­ar­haldið á Skelj­ungi sem Íslands­banki ætti að hafa áhuga á að skoða, og komu þeim upp­lýs­ingum til hans.

Þær upp­lýs­ingar voru eft­ir­far­andi: Vorið 2009 keyptu Svan­hildur Nanna og Guð­mund­ur, í gegnum eign­­ar­halds­­­fé­lagið Heddu, fær­eyska olíu­fé­lagið P/F Magn af þrota­­búi Fons, á þriðja hund­rað milljón króna.

Í gagna­her­berg­inu voru skjöl sem sýndu að árið 2011 hafi Halla Sig­rún Hjart­­ar­dótt­ir, Einar Örn Ólafs­­son og Kári Þór Guð­jóns­­son, sem öll unnu í fyr­ir­tækja­ráð­­gjöf Glitn­is/Ís­lands­­banka þegar Guð­­mundur og Svan­hildur Nanna keyptu Skelj­ung, eign­­ast 66 pró­­sent hlut í Heddu. Hvert og eitt þeirra átti eftir þetta 22 pró­­sent hlut í Heddu. Hvert og eitt þeirra greiddi 24 millj­ónir fyrir hlut sinn í Heddu.

Í mars 2012, mán­uði eftir að Skelj­ungur var end­­ur­fjár­­­magn­að­ur af Arion banka, var Skelj­ungur lát­inn kaupa 34 pró­­sent hlut í P/F Magn af Heddu, félagi þeirra Svan­hildar Nönnu og Guð­­mund­­ar.

Í aðdrag­anda kaupanna var hlutafé Skelj­ungs aukið um 447 millj­­ónir króna á geng­inu þrjár krónur á hlut. Sam­­kvæmt því var kaup­verðið á hlutnum í fær­eyska félag­inu í kringum 1,3 millj­­arðar króna. Kaup­verðið var greitt með nýju hlutafé í Skelj­ungi, og eftir við­­skiptin átti Hedda 25 pró­­sent í Skelj­ungi auk 66 pró­­sent hlutar í P/F Magn.

Fjórð­ungs­hlutur Heddu í Skelj­ungi var áfram verið einka­­eign Guð­­mundar og Svan­hildar Nönnu. P/F Magn áttu Skelj­ungs­hjónin siðan saman með þre­­menn­ing­unum Höllu Sig­rúnu, Ein­­ari og Kára.

Þegar Skelj­ungur og P/F Magn voru seld í lok árs 2013 var verð­mið­inn á P/F Magn 3,95 millj­arðar króna. Halla Sig­rún, Einar og Kári fengu sam­kvæmt því um 2,6 millj­arða króna í sinn hlut, eða um 870 millj­ónir hvert. Þau voru skyndi­lega orðin sterk­efnað fólk. Ávinn­ingur hvers og eins þeirra á einu og hálfu ári var rúm­lega 850 millj­ónir króna.

Innan Íslands­banka var grunur um að samið hefði verið við þre­menn­ing­anna um að þau myndu eign­ast í P/F Magni með sam­komu­lagi sem hafi verið gert 2008 eða 2009.

Eftir að skipta­stjóri var skip­aður yfir Skel Invest­ments fór hann, með vit­und og vilja stærsta kröfu­hafans, Íslands­banka, í ítar­lega rann­sókn á félag­inu og við­skiptum þess. Sú rann­sókn leiddi af sér að í júní 2016 var kæra unnin upp úr nið­ur­stöð­unum og hún send til emb­ættis hér­aðs­sak­sókn­ara sem hefur haft málið til rann­sóknar síð­an. Aðgerð­irnar á fimmtu­dag eru afleið­ing af þeirri vinnu.

Tíma­lína atburða í Skelj­ungs­mál­inu:



Febr­úar 2004: 

Félag Pálma Har­alds­sonar og Jóhann­esar Krist­ins­sonar kaupir Skelj­ung af Kaup­þingi.

Mars 2005: 

Skelj­ungur seldur til Haga, þá í eigu Baugs­fjöl­skyld­unn­ar.

Mars 2006: 

Skelj­ungur seldur til félags Pálma og Jóhann­esar að nýju.

Des­em­ber 2007: 

Glitnir sölu­tryggir allt hlutafé í eig­anda Skelj­ungs upp á 8,7 millj­arða króna og tekst ekki að selja félag­ið.

Ágúst 2008: 

BG Partners, félag Svan­hildar Nönnu Vig­fús­dótt­ur, Guð­mundar Þórð­ar­sonar og Birgis Bielt­vedt kaupir 51 pró­sent hlut í Skelj­ungi af Glitni. Fær lán fyrir hluta kaupa frá bank­an­um.Hlut­ur­inn síðar færður í Skel Invest­ments.

Maí 2009: 

Einar Örn Ólafs­son, sem hafði séð um söl­una á meiri­hluta í Skelj­ungi sem starfs­maður fyr­ir­tækja­ráð­gjafar Glitn­is, ráð­inn for­stjóri Skelj­ungs af nýjum aðal­eig­endum félags­ins.

Vorið 2009: 

Íslands­banki, sem stofn­aður var á grunni Glitnis og átti 49 pró­sent í Skelj­ungi, fær óháðan aðila til að rann­saka söl­una á 51 pró­sent hlutnum sum­arið 2008. Ekk­ert kemur út úr þeirri rann­sókn.

Sept­em­ber 2009: 

49 pró­sent hlutur Íslands­banka í Skelj­ungi settur í sölu­ferli.

Byrjun árs 2010: 

Félag í eigu Svan­hildar Nönnu, Guð­mundar og Birgis kaup­ir.

2011: 

Birgir selur sinn átta pró­sent hlut í Skelj­ungi til hjón­anna Svan­hildar Nönnu og Guð­mund­ar.

2010 og 2011: 

Hagn­aður Skelj­ungs er 1,5 millj­arðar króna.

Vorið 2013: 

Greint frá því að Skelj­ungur sé til sölu.

Seint á árinu 2013: 

Íslands­banki gengur að veði sínu og tekur yfir Skel Invest. Búið að þynna niður eign­ar­hlut félags­ins í Skelj­ungi um 900 millj­ónir króna.

Lok árs 2013: 

Greint frá því að sjóður í stýr­ingu hjá Stefni, sem líf­eyr­is­sjóðir áttu að mestu, hefðu keypt Skelj­ung og P/F Magn fyrir sam­tals um átta millj­arða króna. Um fjórir millj­arðar voru greiddir fyrir hvort.

Í sölu­ferl­inu: Aðilar sem fengu aðgang að gagna­her­bergi Skelj­ungs reka augun í að Einar Örn Ólafs­son, Halla Sig­rún Hjart­ar­dóttir og Kári Þór Guð­jóns­son áttu sam­tals 66 pró­sent í Heddu, sem átti allt hlutafé P/F Magn og 25 pró­sent í Skelj­ungi. Öll þrjú höfðu unnið hjá Glitni við að selja Skelj­ung.

Byrjun árs 2014: 

Íslands­banki setur Skel Invest­ments í þrot. Skipta­stjóri skip­aður sem fer í ítar­lega rann­sókn á félag­inu og við­skiptum þess.

Októ­ber 2014: 

Íslenskir fjöl­miðlar opin­bera að þre­menn­ing­arnir hafi átt í Heddu og að þeir hafi efn­ast stór­kost­lega á söl­unni í lok árs 2013.

Júní 2016: 

Kæra sem unnin er upp úr rann­sókn skipta­stjóra Skel Invest­ments send hér­aðs­sak­sókn­ara.

31. maí 2018: 

Hér­aðs­sak­sókn­ari hand­tekur Svan­hildi Nönnu og Guð­mund og boðar Einar Örn, Höllu Sig­rúnu og Kára í skýrslu­töku vegna rann­sóknar á umboðs­svik­um, skila­svik­um, mögu­legum mútu­brot­um, ákvæðum laga um pen­inga­þvætti og ýmsum öðrum ákvæðum hegn­ing­ar­laga. Auk þess fóru fram hús­leitir víða á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Mögu­leg fang­els­is­vist við brot­unum er allt að sex ár. Öll fimm eru með stöðu sak­born­ings í mál­inu.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar