Um efnahagslegar afleiðingar Trumps

Hver verða áhrifin af efnahagsstefnu Trumps fyrir umheiminn? Hvað þýðir tollastríðið fyrir fyrirtæki og þjóðríki? Gylfi Zoega, prófessor í hagfræði, rýnir í breytingar sem Donald Trump hefur leitt fram í valdatíð sinni sem Bandaríkjaforseti.

Gylfi Zoega
Donald Trump
Auglýsing

Per­sóna Don­ald Trumps kemur oft fyrir í frétta­tímum sjón­varps­stöða þessa dag­ana og eru skoð­anir skiptar um ágæti for­set­ans. Hins vegar er mik­il­vægt að geta aðreint per­sónu hans og aðgerð­ir. Hvað hefur breyst með hinum nýja for­seta og hverjar eru lík­legar afleið­ingar gerða hans? Í við­tali við Fin­ancial Times fyrir nokkrum vikum lýsti Henry Kissen­ger því yfir að Trump væri hold­gerv­ingur breyttra tíma en ekki með­vituð orsök. Svo hvernig hefur heim­ur­inn breyst og af hverju er per­sóna Trump hold­gervin­ugur þess­ara breyt­inga?

Orsakir vin­sælda for­set­ans

Stjórn­mál á Vestu­löndum hafa þró­ast á óvæntan hátt und­an­farin ár. Bret­land á í deilum við önnur ríki Evr­ópu­sam­bands­ins um skil­mála brott­hvarfs úr Evr­ópu­sam­band­inu. Í Pól­landi og Ung­verja­landi eru þjóð­ern­is­sinn­aðir hægri­flokkar við völd og á Ítalíu er komin rík­is­stjórn sem hefur efa­semdir um ágæti Evr­ópu­sam­starfs­ins og evr­unn­ar. Hægri­s­inn­aðir þjóð­ern­is­flokkar eru einnig vin­sælir í Hollandi, Frakk­landi, Sví­þjóð og Þýska­landi og þótt þeir séu ekki við völd í þessum síð­ast­nefndu löndum þá setja vin­sældir þeirra stjórn­völdum skorð­ur.

Stjórn­mála­hreyf­ing Trumps og sam­bæri­legar hreyf­ingar í Evr­ópu eiga sam­eig­in­leg þrenn ein­kenni. Í fyrsta lagi eru þau undir stjórn ein­stak­lings og sækja fylgi til per­sónu hans. Þessi ein­stak­lingur ákvarðar stefn­una og það er dóm­greind hans sem ræður en ekki sam­þykktir flokks­þinga. Í öðru lagi sýna stjórn­mála­hreyf­ing­arnar inn­lendum stofn­unu, alþjóða­sam­vinnu og alþjóða­sam­tökum litla virð­ingu. Hreyf­ing­arnar fara þannig á móti fjöl­miðl­um, háskól­um, fjár­mála­stofn­unum og alþjóða­sam­tök­um, svo nokkur dæmi séu nefnd. Evr­ópu­sam­bandið verður oft fyrir gagn­rýni og árásum þess­ara aðila enda bygg­ist það á sam­vinnu þjóða og sam­eig­in­legu reglu­verki. Í þriðja lagi leggja þessir aðilar áherslu á hags­muni „inn­fæddra“ og þá ógn sem að þeim steðjar frá inn­flytj­endum og fólki sem hefur annað húð­lit, trú­ar­brögð eða venj­ur. Slíkar hreyf­ingar sem byggja á sterkum leið­toga, þjóð­ern­is­hyggju og and­ófi gegn ríkj­andi viðhorfum og stofn­unum hafa verið kall­aðar „pop­ul­ískar“ af stjórn­mála­fræð­ing­um.

Auglýsing

Orsakir vin­sælda þjóð­ern­is­hreyf­ing­anna hafa verið rann­sak­aðar und­an­farin ár og hefur komið í ljós að fylgi þeirra má rekja til hópa kjós­enda sem van­treysta hinum hef­bundnu flokkum og hræð­ast breyt­ing­ar. Þessir kjós­endur eru yfir­leitt eldri, búsettir í stjál­býli, minna mennt­aðir og telja hags­munum sínum ógnað af inn­flutn­ingi vinnu­afls og alþjóða­við­skipt­um. Þetta á einnig við í Banda­ríkj­un­um. Hlut­skipti hvíta minni­hlut­ans í Banda­ríkj­unum sem ekki hefur háskóla­próf er ekki gott. Dán­ar­tíðni innan hóps­ins hefur farið hækk­andi um nokk­urt skeið, þannig eru dán­ar­líkur fimm­tugs hvíts manns sem ekki hefur háskóla­próf nú hærri en föður hans þegar hann var á sama aldri. Ástæð­una má rekja til lyfja­nokt­un­ar, mis­notk­unar á áfengi og sjálfs­morða. Þannig hafa hvítir Banda­ríkja­menn sem ekki hafa háskóla­próf það að jafn­aði slæmt og verra en kyn­slóð for­eldra hafði það. Á meðan for­eldr­ar, afar og ömmur höfðu betur launuð störk í iðn­aði þá þarf núlif­andi kyn­slóð að láta sér nægja lágt launuð störf í þjón­ustu­geir­an­um. Heilsu­kvillar er algengir, t.d. er tíðni krónískra verkja há, og lyfjum er þá beitt til þess að bæta líð­an, t.d. opi­odar og heróín. Lyfja­mis­notkun fylgir oft í kjöl­far­ið.

Donald Trump hefur stillt Kína upp sem óvini núm er eitt, þegar kemur að efnahagsmálum.

Áhyggjur af vax­andi veldi Kína hafa einnig aukið vin­sældir Trumps. Sú von að frjáls alþjóða­við­skipti auki frelsi og mann­rétt­indi í Kína hefur ekki ræst og vax­andi her­veldi Kína er farið að ógna alþjóð­legum skipa­leið­um. Við­skipta­halli Banda­ríkj­anna gagn­vart Kína nam 375 millj­örðum doll­ara árið 2017 en þá fluttu Banda­ríkin út vörur og þjón­ustu til Kína fyrir 130 milljar­aða á meðan Kín­verjar flutti vörur til Banda­ríkj­anna fyrir 506 millj­arða doll­ara. Unnt er að reikna út hversu mörg störf hafa tap­ast í Banda­rískum iðn­aði vegna inn­flutn­ings á iðn­varn­ingi frá Kína og skipta þau nokkrum millj­ón­um.

Aðgerðir Trumps

Hingað til hafa ákvarð­anir og stefna Trumps haft áhrif á sviði dóms­mála, alþjóða­við­skipta, skatta og reglu­verks.

Rík­is­stjórn Trump hefur skipað fjölda hægri­s­inn­aðra dóm­ara í emb­ætti. Nú stendur til að skipa nýjan hæsta­rétt­ar­dóm­ara en skipan Brett Kavin­augh gæti, m.a., orðið til þess að afnema rétt kvenna til fóst­ur­eyð­inga. Áhrifa emb­ætt­is­veit­ing­anna mun gæta um langa fram­tíð.

Skattar á fyr­ir­tæki og hátekju­fólk hafa verið lækk­að­ir, einkum á fyr­ir­tæki sem eiga í fast­eigna­við­skipt­um. Þessi skatta­lækkun magnar upp­sveiflu efna­hags­lífs­ins þegar til skamms tíma er litið en eykur skuldir rík­is­sjóðs mikið þegar lengri tíma er lit­ið. Skatta­lækk­an­irnar hafa aukið hag­vöxt og skýra að hluta af hverju efna­hags­líf­inu gengur vel um þessar mund­ir.

En skatta­lækk­an­irnar hafa sína skugga­hlið. Skulda­staða rík­is­sjóðs er bág og fer ört versn­andi. Skuld­irnar eru nú rúm­lega ein lands­fram­leiðsla og Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn spáir því að rík­is­skuldir muni vaxa meira í Banda­ríkj­unum en í öðrum þró­uðum ríkjum næstu árin, aukast um 8.9% af vergri lands­fram­leiðslu fram til árs­ins 2023. Á næstu þremur árum mun halli á rík­is­sjóði Banda­ríkj­ann nema einni trilljón doll­ara. Þessi halla­rekstur hefur tvenns konar áhrif. Í fyrsta lagi verður meiri spenna í hag­kerf­inu þegar til skemmri tíma er litið sem kallar á hærri vexti og sterk­ari doll­ar.  Þetta mun engan veg­inn hjálpa hvítum Banda­ríkja­mönnum vegna þess að útflutn­ingur iðn­að­ar­vara verður erf­ið­ari, sam­keppn­is­staða verri. Í öðru lagi verða skuldir rík­iss­ins hærri þegar hag­kerfið fer í næstu kreppu og þá erf­ið­ara að bregð­ast við krepp­unni með því að slaka á aðhaldi í rík­is­fjár­málum eins og gert var árin 2008 og 2009.

Rík­is­stjórn Trump hefur lagt á tolla á inn­flutn­ing frá Kína, Kanada og Evr­ópu­sam­band­inu.  Nú í vik­unni voru lagðir tollar á 200 millj­arða doll­ara inn­flutn­ing frá Kína. Þessi lönd hafa síðan svarað í sömu mynt.  Með toll­unum á að minnka við­skipta­halla Banda­ríkj­anna við Kína og flytja störf frá Kína til Banda­ríkj­anna. Ekki er lík­legt að toll­arnir bæti hag Banda­ríkj­anna. Í fyrsta lagi er veru­legur hluti af inn­flultn­ingi frá Kína fram­leiddur af banda­rískum fyr­ir­tækjum í Kína sem þá nota ódýrt vinnu­afl. Far­símar Apple fyr­ir­tæk­is­ins eru fram­leiddir í Kína og verða þá tollar til þess að hækka verð á þeim fyrir banda­ríska neyt­end­ur. Í öðru lagi geta banda­rísk fyr­ir­tæki brugð­ist við toll­unum með því að flytja fram­leiðslu til þriðja rík­is, t.d. Víetnam. Í þriðja lagi gætu þau flutt fram­leiðsl­una til Banda­ríkj­anna en látið vélar og tölvur um fram­leiðsl­una en ekki inn­lent vinnu­afl.

Það sem mestu máli skiptir er þó að við­skipta­halli þjóðar felur í sér að hún eyðir um efni fram, þjóð­ar­út­gjöld eru meiri en þjóð­ar­fram­leiðsla. Tollar breyta hér engu um. Við­skipta­halli Banda­ríkj­anna minnkar ein­ungis ef Banda­ríkja­menn fara að spara meira, opin­ber sparn­aður er auk­inn eða fjár­fest­ing minnk­ar. Minni sparn­aður í við­skipta­löndum hefur sömu áhrif, aukin útgjöld í Þýska­landi, svo dæmi sé tek­ið, myndi minnka við­skipta­af­gang þess lands og þá einng við­skipta­halla Banda­ríkj­anna, sparn­aður í síð­ar­nefnda land­inu myndi aukast. Skatta­lækk­anir Trumps minnka opin­beran sparnað sem að öðru óbreyttu eykur á við­skipta­hall­ann.

Höf­undur er pró­fessor í hag­fræði. Lengri og ítar­legri útgáfa af grein­inni birt­ist í Vís­bend­ingu sem kom til áskrif­enda í dag, 28. sept­em­ber. Hér er hægt að ger­ast áskrif­andi.

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Landris hefur orðið vestan við fjallið Þorbjörn.
„Óvenju hratt“ landris vegna mögulegrar kvikusöfnunar við fjallið Þorbjörn
Land á Reykjanesi hefur risið um allt að tvo sentímetra á nokkrum dögum, jarðskjálftar hafa orðið og hefur óvissustigi nú verið lýst yfir. Síðast gaus á svæðinu á þrettándu öld. Íbúafundir verða haldnir á morgun.
Kjarninn 26. janúar 2020
Norrænir bankar í vandræðum með reksturinn
Neikvæðir vextir á Norðurlöndunum eru nú farnir að skapa vandamála fyrir banka á svæðinu. Stjórnandi hjá fjármálaeftirliti Danmerkur segir að framundan séu erfið rekstrarskilyrði fyrir banka.
Kjarninn 26. janúar 2020
Svíður óréttlætið sem mætir flestum þolendum alvarlegra atvika
Auðbjörg Reynisdóttir safnar nú fyrir bókinni Stærri en banvæn mistök á Karolinafund en hún gekk sjálf í gegnum erfiða tíma í kjölfar afleiðinga læknamistaka. Hún segir frá því í bókinni hvernig henni tókst að vinna úr áfallinu.
Kjarninn 26. janúar 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Samþykkt að fara í verkfallsaðgerðir gegn Reykjavíkurborg
Mikill meirihluti þeirra sem þátt tóku í atkvæðagreiðslu Eflingar um verkfallsaðgerðir gegn Reykjavíkurborg eða 95,5% samþykkti verkfallsboðun.
Kjarninn 26. janúar 2020
Guðrún Svanhvít sagði Bláskógabyggð hafa hugsað vel um hálendið og staðið þar fyrir uppbyggingu og verndun.
„Ég treysti ekki ríkinu fyrir hálendinu okkar“
Hálendisþjóðgarður mynda taka skipulagsvald af sveitarstjórnum, segir bóndi og sveitarstjórnarmaður í Bláskógabyggð. Tómas Guðbjartsson segir svæðið „gullmola“ sem beri að varðveita og til þess að svo megi verða þurfi allir að gefa eitthvað eftir.
Kjarninn 26. janúar 2020
Ófullburða arfur – ljúf, fyndin og frábær leiklist
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Engilinn eftir Þorvald Þorsteinsson.
Kjarninn 26. janúar 2020
Mohammed Doyo, starfsmaður Ol Pejeta-garðsins í Kenía, ásamt Najin og Fatu, tveimur síðustu norðlægu hvítu nashyrningunum.
Vonin kveikt með tæknifrjóvgun og staðgöngumæðrun
Norðlægi hvíti nashyrningurinn er í raun útdauður. Síðasta karldýrið er fallið. En nú hefur tekist með fordæmalausri aðgerð að búa til lífvænlega fósturvísa sem setja á upp í annarri deilitegund þessara einstöku risa.
Kjarninn 26. janúar 2020
Kirkja í Holte í Danmörku.
Tækifæriskirkjur
Hvað á að gera við gamla kirkju sem ekkert er notuð vegna þess að íbúarnir á svæðinu eru fluttir burt? Í Danmörku eru tugir slíkra guðshúsa, flest mjög gömul. Nú eru uppi hugmyndir um að breyta sumum slíkum kirkjum í svokallaðar tækifæriskirkjur.
Kjarninn 26. janúar 2020
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar