Mynd: Anton Brink

Sjávarútvegsfyrirtæki áttu 709 milljarða um síðustu áramót

Frá hruni hefur hagur allra sjávarútvegsfyrirtækja landsins batnað um hátt í 500 milljarða króna. Eigið fé þeirra hefur tífaldast frá árinu 2010 og það jókst um 28,8 milljarða króna í fyrra. Veiðigjöld hafa hins vegar lækkað vegna þess að fjárfesting síðustu ára er dregin frá þegar stofn þeirra er reiknaður.

Eignir íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja voru 709 milljarðar króna í lok árs í fyrra. Þær hafa hækkað feikilega í verði á undanförnum árum. Fyrir tveimur áratugum síðan voru þær 182,7 milljarðar króna, 443 milljarðar króna fyrir áratug en 709 milljarðar króna um síðustu áramót. Frá árslokum 2010 hafa þær hækkað um 207 milljarða króna. 

Þetta kemur fram í nýjum hagtíðindum Hagstofu Íslands, sem tekur árlega saman yfirlit um rekstur helstu greina sjávarútvegs. Tölurnar ná yfir fleiri fyrirtæki í geiranum en þær sem mynda sjávarútvegsgagnagrunn Deloitte, sem tekinn er saman árlega og kynntur á viðburði á vegum Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi. Sá gagnagrunnur nær yfir rekstur 92 prósent geirans. Kjarninn greindi frá síðustu birtu tölum hans í lok september síðastliðins. 

Helstu eignir sjávarútvegsfyrirtækja, sem færðar eru í ársreikninga, eru veiðiheimildir sem þeim er úthlutað, fiskiskip og annar útbúnaður sem er nauðsynlegur til veiða og vinnslu. Hluti þeirra veiðiheimilda sem sjávarútvegsfyrirtæki hafa fengið úthlutað er veðsettur bönkum. 

Samkvæmt tölum Hagstofunnar var eigið fé íslensks sjávarútvegs 297 milljarðar króna í lok síðasta árs. Frá lokum árs 2010 hefur eigið féð tífaldast samkvæmt þessum tölum, en það var þá 28,8 milljarðar króna. Á síðasta ári einu saman jókst eigið féð um 28,1 milljarð króna. 

Aukið eigið fé og háar arðgreiðslur

Þegar staðan er skoðuð frá hruni þá hefur eigið fé sjávarútvegs aukist um 377 milljarða króna, en eiginfjárstaða geirans var neikvæð í lok árs 2008 um rúmlega 80 milljarða króna. Í tölum Hagstofunnar er hægt að sjá hverjar arðgreiðslur til eigenda sjávarútvegsfyrirtækja hafa verið á undanförnum árum. Í grunni Deloitte, sem nær líkt og áður sagði yfir 92 prósent geirans og þar með talið allra stærstu sjávarútvegsfyrirtækjanna, kemur hins vegar fram að frá árinu 2010 hafi arðgreiðslur numið 92,5 milljörðum króna. Í fyrra greiddu fyrirtækin sér út 12,3 milljarða króna í arð. 

Frá árinu 2010 hefur hagur eigenda sjávarútvegarins – aukning í eigin fé auk arðgreiðslna – batnað um tæpan 361 milljarð króna. Frá hruni hefur hann batnað um 470 milljarða króna hið minnsta.

Sam­herj­­a-­­sam­­stæðan, sem er stærsta sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki lands­ins og sam­anstendur af tveimur félög­um, átti ein og sér upp­gefið eigið fé upp á 110,7 millj­­arða króna í lok síð­­asta árs. Hagn­aður Sam­herja vegna árs­ins 2018 nam sam­tals um 11,9 millj­­­örðum króna. Hagn­aður Sam­herj­­­a­­­sam­­­stæð­unnar hefur þar með numið yfir 112 millj­­­örðum króna á átta árum, frá árinu 2011 og fram til loka síð­­­asta árs. Hagn­að­­­ur­inn dróst lít­il­­­lega saman milli áranna 2017 og 2018, en hann var 14,4 millj­­­arðar króna á fyrra árin­u.

Veiðigjöld lækka vegna fjárfestingar

Veiðigjöld, sérstakt gjald sem útgerðir greiða fyrir aðgengi að kvóta, hafa að sama skapi verið að lækka. Þau voru 11,3 milljarðar króna í fyrra, sem eru þau hæstu sem geirinn hefur greitt. Það nánast tvöfölduðust milli ára, úr 6,8 milljörðum króna árið 2017. Samtals frá árinu 2011, og út síðasta ár, greiddi sjávarútvegurinn 63,3 milljarða króna í veiðigjöld. 

Ný lög um veiði­gjald tóku gildi um síð­ustu ára­mót þar sem meðal ann­ars var settur nýr reiknistofn sem bygg­ist á afkomu við veiðar hvers nytja­stofns. Í fjár­laga­frum­varp­inu sagði að með breyt­ing­unum sé dregið úr töf við með­ferð upp­lýs­inga um átta mán­uði. „Þá er veiði­gjaldið nú ákveðið fyrir alm­an­aksár í stað fisk­veiði­ár­s. 

Veiðigjöldin lækka á þessu ári, en áætlað er að þau skili um sjö milljörðum króna í ríkiskassann í ár samkvæmt gildandi fjárlögum. Á næsta ári munu þau hins vegar lækka umtalsvert aftur og verða um fimm milljarðar króna. 

Í umræðum um breytt fjárlagafrumvarp vegna ársins 2020 kom ítrekað fram að lækkunin sé að uppistöðu vegna mikillar fjárfestingar í greininni. Um er að ræða skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar. 

Frádrætti vegna fjárfestinga var breytt með nýju lögunum sem Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, mælti fyrir og tóku gildi í byrjun árs 2019. 

Safnast á fáar hendur

Úthlutaður kvóti hefur safnast á fárra hendur frá því að hann var gerður framseljanlegur á tíunda áratug síðustu aldar. Samkvæmt lögum mega tengdir aðilar ekki halda á meira en 12 prósent af heildarkvóta hverju sinni. Ríkisendurskoðun benti hins vegar á það í stjórnsýsluúttekt á Fiskistofu, sem birt var í janúar síðastliðnum, að hún kanni ekki hvort yfirráð tengdra aðila í sjávarútvegi yfir aflahlutdeildum væri í samræmi við lög. Þ.e. að eftirlitsaðilinn með því að enginn hópur tengdra aðila ætti meira en 12 prósent af heildarafla væri ekki að sinna því eftirliti í samræmi við lög. „Fiskistofa treystir nánast alfarið á tilkynningarskyldu fyrirtækja við eftirlit með samþjöppun aflaheimilda,“ segir í skýrslunni.

Ef einhver reynist vera með yfir 12 prósent af kvótanum, samkvæmt eigin skilgreiningu á því hvað felist í tengdum aðilum, þá fær viðkomandi sex mánuði til að komast undir þakið. 

Ríkisendurskoðun sagði í skýrslu sinni að ráðast þyrfti í endurskoðun á ákvæðum laga um stjórn fiskveiða um „bæði yfirráð og tengsl aðila svo tryggja megi markvisst eftirlit með samþjöppun aflaheimilda“. 

Hvað eru tengdir aðilar?

Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er líka rakið að Fiskistofa hafi, á árunum 2009 og 2010, framkvæmt frumkvæðisrannsókn á Samherja, Síldarvinnslunni og Gjögur, sem er næst stærsti eigandi Síldarvinnslunnar með 34,2 prósent eignarhlut. Gjögur, sem er meðal annars í eigu Björgólfs Jóhannssonar, sitjandi forstjóra Samherja, og systkina hans, heldur einnig á 1,05 prósent alls kvóta um þessar mundir. Björgólfur er auk þess í stjórn Gjögurs. Þorsteinn Már Baldvinsson, fyrrverandi forstjóri Samherja og einn aðaleigenda fyrirtækisins, var auk þess stjórnarformaður Síldarvinnslunnar árum saman, þangað til að hann sagði af sér í síðasta mánuði.

Í sept­em­ber 2019 var Sam­herji með 7,1 pró­­sent úthlutaðs kvót­a. Útgerð­ar­fé­lag Akur­eyr­ar, sem er í 100 pró­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,3 pró­sent kvót­ans og Sæból fjár­fest­inga­fé­lag heldur á 0,64 pró­sent hans. Síld­­ar­vinnslan heldur á 5,3 pró­­sent allra afla­heim­ilda og sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækið Berg­­ur-Hug­inn er síðan með 2,3 pró­­sent kvót­ans en það er að öllu leyti í eigu Síld­­ar­vinnsl­unn­­ar. 

Sam­an­lagt er afla­hlut­­deild þess­­ara aðila er því rúm­lega 16,6 pró­­sent, eða langt yfir lög­bundnu hámarki, sem var sett til að koma í veg fyrir að of mikið af afla­heim­ildum myndi safn­ast á fárra hend­ur. 

Björgólfur Guðmundsson, sitjandi forstjóri Samherja, er einn eigenda Gjögurs.
Mynd: Samherji
Ríkisendurskoðun segir að sérstakur vinnuhópur Fiskistofu hafi þá haft „til skoðunar hvort telja ætti fyrirtækin sem tengda aðila. Þau svöruðu því til að engin rök væru fyrir því að Samherji og Gjögur færu með raunveruleg yfirráð yfir Síldarvinnslunni. Rannsóknin átti samkvæmt upplýsingum Ríkisendurskoðunar stóran þátt í þeirri niðurstöðu Fiskistofu að erfitt sé að sýna fram á óbein yfirráð aðila yfir aflahlutdeildum miðað við núgildandi lög og færa rök fyrir því hvenær tveir eða fleiri aðilar skuli teljast tengdir[...]Fiskistofa hafi af þeim sökum ekki sinnt virku eftirliti með tengslum fyrirtækja samkvæmt ákvæðinu.“ 

Samkeppniseftirlitið ákvað, í kjölfar skoðunar Fiskistofu, að kanna hvort að Samherji, Gjögur og Síldarvinnslan væru ótengd líkt og þau hefðu haldið fram. Þeirri könnun lauk aldrei og var að lokum hætt vegna anna eftirlitsins við önnur störf. 

Kjarninn greindi frá því 20. nóvember síðastliðinn að í glærukynningum Samherja, sem eru hluti af þeim gögnum sem Wikileaks hefur birt á netinu og eru rækilega merktar trúnaðarmál, megi skýrt sjá að erlendis er Síldarvinnslan kynnt sem hluti af Samherjasamstæðunni.

Eftir að skýrsla Ríkisendurskoðunar um Fiskistofu var birt í janúar skipaði Kristján Þór Júlíusson verkefnisstjórn til að koma með tillögur um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni. Hún átti meðal annars að bregðast við ábendingum um þá stöðu að eftirlit með kvótasamþjöppun væri í molum. Í kjölfar Samherjamálsins hefur Kristján Þór látið flýta vinnu verkefnastjórnarinnar og á hún nú að skila fyrir lok árs. Fáir hópar halda á þorra kvótans

Sam­herj­a­sam­stæðan er ekki sú eina sem liggur undir grun um að vera komin vel yfir 12 pró­sent afla­hlut­deild­ar­mark­ið. Raunar liggur fyr­ir að Brim fór yfir það hámark fyrr í nóv­em­ber þegar stjórn þess sam­þykkti samn­inga um kaup á tveimur sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækjum í Hafn­­ar­­firði, Fisk­vinnsl­unni Kambi og Grá­brók. Sam­an­lagt kaup­verð nemur rúm­­lega þremur millj­­örðum króna. 

Stærsti eig­andi Brim er Útgerð­­ar­­fé­lag Reykja­vík­­­ur, sem á um 46,26 pró­­sent hlut í því félagi eftir að hafa selt stóran hlut til KG Fiskverkunar fyrir skemmstu. Það félag var 1. sept­­em­ber síð­­ast­lið­inn með 3,9 pró­­sent af öllum úthlut­uðum kvóta. Auk þess var félagið Ögur­vík með 1,3 pró­­sent afla­hlut­­deild. Stærstu ein­­stöku eig­endur þess eru Guð­­mundur Krist­jáns­­son, aðal­­eig­andi Útgerð­­ar­­fé­lags Reykja­víkur og for­­stjóri Brims, og tvö syst­k­ini hans með sam­an­lagðan 36,66 pró­­sent end­an­­legan eign­­ar­hlut. Eigandi KG Fiskverkunar er Hjálmar Þór Kristjánsson, bróði Guðmundar.

Sam­an­lagður kvóti þess­­ara þriggja félaga, sem eru ekki skil­­greind sem tengd, var því 15,6 pró­­sent í byrjun sept­­em­ber síð­­ast­lið­ins, og hið minnsta rúm­lega 17 pró­sent eins og er. 

Aðrir hópar eru líka stór­ir. Kaup­­fé­lag Skag­­firð­inga á til dæmis FISK Seafood, sem heldur á 5,3 pró­­sent heild­­ar­kvót­ans. FISK á 32,9 pró­­sent í Vinnslu­­stöð­inni í Vest­­manna­eyjum sem er með fimm pró­­sent heild­­ar­afla­hlut­­deild. Þá eign­að­ist FISK allt hlutafé í Soff­an­­ías Cecils­­son hf. síðla árs 2017, en það fyr­ir­tæki heldur á um 0,3 pró­­sent kvót­ans. Sam­tals nemur heild­­ar­kvóti þess­­ara þriggja aðila 10,6 pró­­sent. 

Vísir og Þor­björn í Grinda­vík halda síðan sam­an­lagt á 8,4 pró­­sent af heild­­ar­kvót­­an­um. Þau fyr­ir­tæki eru nú í sam­eig­ing­­ar­við­ræð­­um. Sam­an­lagt eru þessar fjórar blokkir því með vel yfir helm­ing alls úthlut­aðs kvóta, eða tæp­lega 53 pró­sent hið minnsta.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar