Mynd: Samherji

Samherji kynnti Síldarvinnsluna sem hluta af samstæðunni

Þegar Samherji kynnti samstæðuna sína erlendis þá var Síldarvinnslan kynnt sem uppsjávarhluti hennar og myndir birtar af starfsemi fyrirtækisins. Á Íslandi hefur Samherji aldrei gengist við því að Síldarvinnslan sé tengdur aðili, enda fer sameiginlegur kvóti samstæðunnar þá langt yfir það þak á kvóta sem einn hópur má halda á. Samherji á, beint og óbeint, 49,9 prósent í Síldarvinnslunni.

Í glæru­kynn­ingum Sam­herja, sem eru hluti af þeim gögnum sem Wiki­leaks hefur birt á net­inu og eru ræki­lega merktar trún­að­ar­mál, má skýrt sjá að erlendis er Síld­ar­vinnslan kynnt sem hluti af Sam­herj­a­sam­stæð­unni. Á Íslandi hefur því hins vegar ætið verið haldið fram að Sam­herji og Síld­ar­vinnslan séu ekki tengdir aðil­ar, þrátt fyrir að Sam­herji og tengdir aðilar eigi alls 49,9 pró­sent í Síld­ar­vinnsl­unni og að Þor­steinn Már Bald­vins­son, fyrr­ver­andi for­stjóri Sam­herja, hafi verið stjórn­ar­for­maður Síld­ar­vinnsl­unnar þangað til á mánu­dag, þegar hann steig tíma­bundið til hliðar úr þeim stóli. Eign­ar­haldið er með þeim hætti að Sam­herji á beint 44,6 pró­sent í Síld­ar­vinnsl­unni en auk þess á Kald­bak­­ur, félag í eigu Sam­herja, á 15 pró­­sent hlut í öðru félagi sem á 5,3 pró­­sent hlut í Síld­­ar­vinnsl­unn­i.  

Í kynn­ingu frá árunum 2011 og 2012, sem unnin var af Aðal­steini Helga­syni, fyrr­ver­andi for­stjóra Síld­ar­vinnsl­unnar og yfir­manni Afr­íku­veiða Sam­herja, og Bald­vini Þor­steins­syni, fram­kvæmda­stjóra við­skipta­þró­unar Sam­herja og sonur Þor­steins Más, og sýnir starf­semi þess sem er kallað „Sam­herji Group“ er Síld­ar­vinnslan flokkuð sem hluti af upp­sjáv­ar­starf­semi sam­stæð­unn­ar.

 Á Íslandi eru Sam­herji og Síld­ar­vinnslan hins vegar ekki flokkuð sem tengdir aðil­ar. Raunar hafa báðir aðilar lagt sig mjög fram um að sann­færa stjórn­völd og almenn­ing um að svo sé ekki. Í frétt sem birt­ist á vef Síld­ar­vinnsl­unnar árið 2013, ári eftir að umrædd glæru­kynn­ing var útbú­in, var til að mynda verið að svara því sem fyr­ir­tækið taldi vera „vill­andi full­yrð­ingar um tengsl Síld­ar­vinnsl­unnar og Sam­herja, þar sem við­kom­andi aðilar hafa vís­vit­andi reynt að gera eign­ar­hald á Síld­ar­vinnsl­unni hf. tor­tryggi­leg­t.“

Ástæðan er sú að ef Sam­herji og Síld­ar­vinnslan væru flokk­aðir sem tengdir aðilar væru þeir komnir langt yfir það 12 pró­sent kvóta­há­mark sem eitt íslenskt sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki, eða sam­stæða, má halda á. Sam­kvæmt lögum um stjórn fisk­veiða telj­ast aðilar tengdir ef „annar aðil­inn, ein­stak­lingur eða lög­að­ili, á beint eða óbeint meiri hluta hluta­fjár eða stofn­fjár í hinum aðil­anum eða fer með meiri hluta atkvæð­is­rétt­ar.“ 

Í sept­em­ber 2019 var Sam­herji með 7,1 pró­­sent kvót­ans. Útgerð­ar­fé­lag Akur­eyr­ar, sem er í 100 pró­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,3 pró­sent kvót­ans og Sæból fjár­fest­inga­fé­lag heldur á 0,64 pró­sent hans. Síld­­ar­vinnslan heldur á 5,3 pró­­sent allra afla­heim­ilda og sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækið Berg­­ur-Hug­inn er síðan með 2,3 pró­­sent kvót­ans en það er að öllu leyti í eigu Síld­­ar­vinnsl­unn­­ar. 

Úr kynningu sem stjórnendur Samherja unnu og er frá árinu 2012.
Mynd: Wikileaks lekinn

Sam­an­lagt er afla­hlut­­deild þess­­ara aðila er því rúm­lega 16,6 pró­­sent, eða langt yfir lög­bundnu hámarki, sem var sett til að koma í veg fyrir að of mikið af afla­heim­ildum myndi safn­ast á fárra hend­ur. 

Eft­ir­litið í molum

Rík­is­end­ur­skoðun benti á það í stjórn­sýslu­út­tekt á Fiski­stofu, sem birt var í jan­úar síð­ast­liðn­um, að hún kanni ekki hvort yfir­ráð tengdra aðila í sjáv­ar­út­vegi yfir afla­hlut­deildum væri í sam­ræmi við lög. Þ.e. að eft­ir­lits­að­il­inn með því að eng­inn hópur tengdra aðila ætti meira en 12 pró­sent af heild­ar­afla væri ekki að sinna því eft­ir­liti í sam­ræmi við lög. Hingað til hefur eft­ir­litið með þessu verið þannig háttað að starfs­menn frá Fiski­stofu hafa farið tvisvar á ári og spurt sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækin um hversu miklum kvóta þau og tengdir aðilar halda á. Sam­kvæmt skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar var um tvö dags­verk að ræða á ári. „Fiski­stofa treystir nán­ast alfarið á til­kynn­ing­ar­skyldu fyr­ir­tækja við eft­ir­lit með sam­þjöppun afla­heim­ilda,“ segir í skýrsl­unni.

Ef ein­hver reyn­ist vera með yfir 12 pró­sent af kvót­an­um, sam­kvæmt eigin skil­grein­ingu á því hvað felist í tengdum aðil­um, þá fær við­kom­andi sex mán­uði til að kom­ast undir þak­ið. 

Rík­is­end­ur­skoðun sagði í skýrslu sinni að ráð­ast þyrfti í end­ur­skoðun á ákvæðum laga um stjórn fisk­veiða um „bæði yfir­ráð og tengsl aðila svo tryggja megi mark­visst eft­ir­lit með sam­þjöppun afla­heim­ilda“.

Í skýrsl­unni er líka rakið að Fiski­stofa hafi, á árunum 2009 og 2010, fram­kvæmt frum­kvæð­is­rann­sókn á Sam­herja, Síld­ar­vinnsl­unni og Gjög­ur, sem er næst stærsti eig­andi Síld­ar­vinnsl­unnar með 34,2 pró­sent eign­ar­hlut. Gjög­ur, sem er meðal ann­ars í eigu Björg­ólfs Jóhanns­son­ar, sitj­andi for­stjóra Sam­herja, og systk­ina hans, heldur einnig á 1,05 pró­sent alls kvóta um þessar mund­ir. Björgólfur er auk þess í stjórn Gjög­ur­s. 

Rík­is­end­ur­skoðun segir að sér­stakur vinnu­hópur Fiski­stofu hafi þá „til skoð­unar hvort telja ætti fyr­ir­tækin sem tengda aðila. Þau svör­uðu því til að engin rök væru fyrir því að Sam­herji og Gjögur færu með raun­veru­leg yfir­ráð yfir Síld­ar­vinnsl­unni. Rann­sóknin átti sam­kvæmt upp­lýs­ingum Rík­is­end­ur­skoð­unar stóran þátt í þeirri nið­ur­stöðu Fiski­stofu að erfitt sé að sýna fram á óbein yfir­ráð aðila yfir afla­hlut­deildum miðað við núgild­andi lög og færa rök fyrir því hvenær tveir eða fleiri aðilar skuli telj­ast tengd­ir[...]­Fiski­stofa hafi af þeim sökum ekki sinnt virku eft­ir­liti með tengslum fyr­ir­tækja sam­kvæmt ákvæð­in­u.“

Tveimur árum eftir að þessi skoðun var fram­kvæmd var Sam­herji að kynna Síld­ar­vinnsl­una sem hluta af sam­stæðu sinni í Afr­íku, sam­kvæmt áður­nefndri glæru­kynn­ing­u. 

Upp­sjáv­ar­starf­semi Sam­herja

Þessi mál er einnig rakin í bók­inni „Ekk­ert að fela – Á slóð Sam­herja í Afr­ík­u“, sem kom út síð­ast­lið­inn mánu­dag og er eftir þá Helga Selja, Aðal­stein Kjart­ans­son og Stefán Aðal­stein Drengs­son, sama teymi og vann Kveiks-þátt­inn um við­skipta­hætti fyr­ir­tæk­is­ins í Namib­íu. Þar segir að í glæru­kynn­ingum sem höf­undar höfðu undir höndum hafi verið fjöl­margar myndir af starf­semi Sam­herja á Íslandi. „Til dæmis er mynd af athafna­svæði Síld­ar­vinnsl­unnar í Nes­kaup­stað, hinni risa­vöxnu kæli­geymslu, fisk­vinnslu og fiski­mjöls­verk­smiðju í fjarð­ar­botn­inum í Norð­firði sem Sam­herji kallar „upp­sjáv­ar­starf­semi Sam­herj­a“. 

Í bók­inni segir enn frem­ur: „Í sömu kynn­ingum er full­yrt að Sam­herji sé stærsta sjávar - útvegs­fyr­ir­tæki Íslands, og enn fremur stærsta upp­sjáv­ar­veiði­fyr­ir­tæki lands­ins. Sam­herji telst vera hvor­ugt, nema starf­semi Síld­ar­vinnsl­unnar sé talin hluti af Sam­herj­a.“

Úr glærukynningunni frá árinu 2012.
Mynd: Wikileaks lekinn

Þar er auk þess greint frá því að Sam­keppn­is­eft­ir­litið hafi, í kjöl­far skoð­unar Fiski­stofu, ákveðið að kanna hvort að Sam­herji, Gjögur og Síld­ar­vinnslan væru ótengd líkt og þau hefðu haldið fram. „Sam­keppn­is­eft­ir­litið sagði um nið­ur­stöður frum­rann­sóknar sinn­ar: Rann­sókn máls­ins hefur leitt í ljós umtals­verða sam­vinnu milli þess­ara fyr­ir­tækja í útgerð, fisk­vinnslu og sölu afurða. Þá eiga Sam­herji og Gjögur full­trúa í stjórn Síld­ar­vinnsl­unn­ar. Í ljósi þessa er það nið­ur­staða Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins að óhjá­kvæmi­legt sé að hefja nýtt stjórn­sýslu­mál þar sem tekið verður til athug­unar hvort Síld­ar­vinnslan, Sam­herji og Gjögur hafi brotið gegn banni sam­keppn­islaga við sam­keppn­is­hamlandi sam­vinnu keppi­nauta. Nærri fimm árum síðar spurð­ist blaða­maður Frétta­blaðs­ins fyrir um gang rann­sókn­ar­inn­ar. Svörin sem hann fékk voru þau að rann­sókn­inni hefði verið hætt. Ekki vegna þess að til­efnið skorti, heldur vegna þess að málið hafði dagað uppi hjá Sam­keppn­is­eft­ir­lit­inu vegna seina­gangs og því þótti ekki for­svar­an­legt annað en að ljúka því án nið­ur­stöðu. Það hefði ein­fald­lega verið of mikið að gera hjá Sam­keppn­is­eft­ir­lit­in­u.“

Fjórir hópar með rúm­lega helm­ing kvót­ans

Sam­herj­a­sam­stæðan er ekki sú eina sem liggur undir grun um að vera komin vel yfir 12 pró­sent afla­hlut­deild­ar­mark­ið. Raunar liggur fyr­ir, líkt og Kjarn­inn greindi frá á mánu­dag, að Brim fór yfir það hámark fyrr í nóv­em­ber þegar stjórn þess sam­þykkti samn­inga um kaup á tveimur sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækjum í Hafn­­ar­­firði, Fisk­vinnsl­unni Kambi og Grá­brók. Sam­an­lagt kaup­verð nemur rúm­­lega þremur millj­­örðum króna. 

Stærsti eig­andi Brim er Útgerð­­ar­­fé­lag Reykja­vík­­­ur, sem á allt að 56 pró­­sent hlut í því félagi. Það félag var 1. sept­­em­ber síð­­ast­lið­inn með 3,9 pró­­sent af öllum úthlut­uðum kvóta. Auk þess var félagið Ögur­vík með 1,3 pró­­sent afla­hlut­­deild. Stærstu ein­­stöku eig­endur þess eru Guð­­mundur Krist­jáns­­son, aðal­­eig­andi Útgerð­­ar­­fé­lags Reykja­víkur og for­­stjóri Brims, og tvö syst­k­ini hans með sam­an­lagðan 36,66 pró­­sent end­an­­legan eign­­ar­hlut.

Sam­an­lagður kvóti þess­­ara þriggja félaga, sem eru ekki skil­­greind sem tengd, var því 15,6 pró­­sent í byrjun sept­­em­ber síð­­ast­lið­ins, og hið minnsta rúm­lega 17 pró­sent eins og er. 

Aðrir hópar eru líka stór­ir. Kaup­­fé­lag Skag­­firð­inga á til dæmis FISK Seafood, sem heldur á 5,3 pró­­sent heild­­ar­kvót­ans. FISK á 32,9 pró­­sent í Vinnslu­­stöð­inni í Vest­­manna­eyjum sem er með fimm pró­­sent heild­­ar­afla­hlut­­deild. Þá eign­að­ist FISK allt hlutafé í Soff­an­­ías Cecils­­son hf. síðla árs 2017, en það fyr­ir­tæki heldur á um 0,3 pró­­sent kvót­ans. Sam­tals nemur heild­­ar­kvóti þess­­ara þriggja aðila 10,6 pró­­sent. 

Vísi og Þor­birni í Grinda­vík halda síðan sam­an­lagt á 8,4 pró­­sent af heild­­ar­kvót­­an­um. Þau fyr­ir­tæki eru nú í sam­eig­ing­­ar­við­ræð­­um. Sam­an­lagt eru þessar fjórar blokkir því með vel yfir helm­ing alls úthlut­aðs kvóta, eða tæp­lega 53 pró­sent hið minnsta.

Nánir vinir en aldrei van­hæfur

Eftir að skýrsla Rík­is­end­ur­skoð­unar um Fiski­stofu var birt í jan­úar skip­aði Krist­ján Þór Júl­í­us­son verk­efn­is­stjórn til að koma með til­lögur um bætt eft­ir­lit með fisk­veiði­auð­lind­inni. Hún átti meðal ann­ars að bregð­ast við ábend­ingum um þá stöðu að eft­ir­lit með kvóta­sam­þjöppun væri í mol­u­m. 

Krist­ján Þór og Þor­steinn Már Bald­vins­son eru nánir vin­ir. Auk þess var Krist­ján Þór stjórn­ar­for­maður Sam­herja um tíma fyrir tæpum tveimur ára­tugum og hefur farið á veiðar á skipum sam­stæð­unnar í þing­fr­íum í for­tíð­inni. Þegar Krist­ján Þór var gerður að sjáv­ar­út­vegs- og land­bún­að­ar­ráð­herra í rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur síðla árs 2017 skap­að­ist umræða um hæfi hans sam­kvæmt stjórn­sýslu­lögum til að koma að ákvörð­unum sem tengd­ust Sam­herja, í ljósi ofan­greindra tengsla. Krist­ján Þór sagði þá sjálfur að hann kunni að vera van­hæfur í málum sem tengj­ast Sam­herja. Í sam­tali við Stund­ina á þeim tíma sagði hann: „Komi upp mál sem snerta Sam­herja sér­stak­lega mun ég að sjálf­sögðu meta hæfi mitt í ljósi fram­an­greinds.“ Krist­ján Þór upp­lýsti um það á Alþingi 14. nóv­em­ber síð­ast­lið­inn að hann hafi aldrei metið sig van­hæfan til að taka ákvarð­anir sem snerta Sam­herja.

Í gær, þriðju­dag, fund­aði rík­is­stjórn Íslands um „að­gerðir sínar til að auka traust á íslensku atvinnu­líf­i“. Ástæðan fyrir þessu var Sam­herj­a­mál­ið. Þar var til­greint um sjö aðgerðir sem grípa ætti til vegna þessa, þótt þorri þeirra hefði áður komið fram og væru ekki nýjar af nál­inni. Krist­ján Þór sat fund rík­is­stjórn­ar­innar og tók þátt í mótun aðgerð­anna sem eru til komnar vegna Sam­herj­a­máls­ins. 

Í morgun skrif­aði hann svo grein í Morg­un­blaðið þar sem hann sagði að í kjöl­far umræðu síð­ustu daga hefði hann óskað eftir því við nefnd­ina sem hann skip­aði til að taka á fram­fylgd laga um kvóta­þak, sem Sam­herji liggur undir grun um að hafa snið­geng­ið, að hún skili til­lögum þar að lút­andi fyrir 1. jan­úar 2020.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar