Mynd: Bára Huld Beck

Árið þar sem allar alvöru tilraunir til að breyta sjávarútvegskerfinu voru kæfðar

Samherjamálið ýtti við þjóðinni og ákall var um breytingar í íslensku sjávarútvegskerfi. Ríkisstjórnin lofaði aðgerðum. Rúmu ári síðar hefur lítið sem ekkert gerst og allar tilraunir til að gera kerfisbreytingar á sjávarútvegskerfinu hafa verið árangurslausar.

Eftir að Samherjamálið svokallaða, þar sem stærsta sjávarútvegsfyrirtæki landsins liggur undir grun um að hafa greitt mútugreiðslur, stundað stórfellda skattasniðgöngu og peningaþvætti, kom upp í nóvember 2019 tilkynnti ríkisstjórn Íslands að hún myndi grípa til aðgerða í sjö liðum til að auka traust á íslenskt atvinnulíf. 

Á meðal þeirra voru aukið gagn­sæi í rekstri sjávarútvegsfyrirtækja og varnir gegn hags­muna­á­rekstrum og mútu­brotum eru á meðal þeirra að­gerða sem gripið verður til. 

Þá ætlaði Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að hafa 

frum­kvæði að því að Al­þjóða­mat­væla­stofnunin ynni út­tekt á við­skipta­háttum út­gerða sem stunda veiðar og eiga í við­skiptum með afla­heimildir, meðal annars í þróunar­löndum. Jafn­framt var stefnt að því að ljúka endur­skoðun á skil­greiningu á tengdum aðilum í sjávar­út­vegi.

Nú, rúmu ári síðar, hefur nánast ekkert breyst. Sú vinna sem ráðist var í við endurskoðun á tengdum aðilum í sjávarútvegi skilaði því að hjón og aðrir fjölskyldumeðlimir munu teljast tengdir en áfram verða til staðar mun víðari heimildir fyrirtækja til að eiga í hvoru öðru án slíkrar skilgreiningar en eru í til dæmis lögum um raunverulega eigendur. 

Auglýsing

Kjarninn greindi frá því í síðasta mánuði að ári eftir að Samherjamálið var opinberað var enn ekki búið að und­ir­rita samn­ing við Alþjóða­mat­væla­stofn­un­ina (FAO) um þá úttekt á við­skipta­háttum útgerða sem íslensk stjórn­völd boð­uðu að þau myndu hafa frum­kvæði að.

Fáir halda á mestu

Mikil samþjöppun hefur átt sér stað í sjávarútvegi á Íslandi á undanförnum áratugum, eftir að framsal kvóta var gefið frjálst og sérstaklega eftir að heimilt var að veðsetja aflaheimildir fyrir bankalánum, þótt útgerðarfyrirtækin eigi þær ekki í raun heldur þjóðin. Slík heimild var veitt árið 1997. 

Samhliða hefur eftirlit með framfylgd laga um stjórn fiskveiða lengi verið í lamasessi. Það var til að mynda staðfest í kolsvartri skýrslu Ríkisendurskoðunar sem birt var í byrjun árs 2019. Þar gerði hún meðal annars veru­legar athuga­semdir við að Fiski­stofa kann­aði ekki hvort yfir­ráð tengdra aðila í sjáv­ar­út­vegi yfir afla­hlut­deild­um, eða kvóta, væru í sam­ræmi við lög. Eftirlitsaðilinn sinnti ekki eftirlitinu. 

Samkvæmt lögum má hver blokk halda á 12 prósent af úthlutuðum kvóta en í gildandi lögum má eiga allt upp að helmingi í annarri útgerð án þess að kvóti sem hún heldur á teljist með. Þessi lög eiga að koma í veg fyrir mikla samþjöppun í sjávarútvegi á meðal þeirra fyr­ir­tæki sem fá að vera vörslu­að­ili fiski­mið­anna. 

Kristján Þór Júlíusson
Mynd: Bára Huld Beck

Samkvæmt síðustu birtu tölum Fiskistofu, sem gefnar voru út í lok apríl, héldu tíu stærstu útgerðir lands­ins sam­tals á tæp­lega 53 pró­sent af úthlut­uðum kvóta. Sú tala hefur hækkað síðan þá. Þrjár stærstu blokkirnar í sjávarútvegi: Samherji/Síldarvinnslan, Útgerðarfélag Reykjavíkur/Brim og félög tengd Kaupfélagi Skagfirðinga halda á meginþorra þess kvóta, eða um 44 prósent alls úthlutaðs kvóta. 

Þetta hefur gerst á sama tíma og hagur útgerða heilt yfir – vöxtur á eigin fé þeirra ásamt útgreiddum arði – hefur vænkast gríðarlega, nánar tiltekið um 480 milljarða króna á áratug. Á sama tímabili greiddu útgerðir landsins 70 milljarða króna í veiðigjöld. Af virðisaukningunni sem varð í geiranum fóru því tæp 13 prósent til eiganda auðlindarinnar en 87 prósent varð eftir hjá þeim sem fá að nýta hana. 

Umsvif útgerða í atvinnulífinu kortlögð

Vís­bend­ingar eru um að þessi mikla auðsöfnun fárra aðila hafi leitt til þess að fjár­fest­ingar þeirra út fyrir grein­ina hafi auk­ist í sam­ræmi við hinn aukna auð. Afleiðingarnar eru veru­leg upp­söfn­un eigna og áhrifa á fárra hendur og verulega áhyggjur eru víða um að virki samkeppni á mörkuðum sé fyrir vikið að dragast saman. Ísland er sérstaklega viðkvæmt fyrir slíkri samþjöppun og fákeppni vegna smæðar sinnar.

Vegna þessa lögðu alls 20 þing­menn, 18 úr stjórn­ar­and­stöðu og tveir þing­menn Vinstri grænna, nýverið fram beiðni um að sjáv­ar­út­vegs- og land­bún­að­ar­ráð­herra láti gera skýrslu um eign­ar­hald 20 stærstu útgerð­ar­fé­laga í íslensku atvinnu­lífi. Fyrsti flutn­ings­maður máls­ins er Hanna Katrín Frið­riks­son, þing­flokks­for­maður Við­reisn­ar. 

Auglýsing

Þing­menn­irnir vilja að ráð­herr­ann láti taka saman fjár­fest­ingar útgerð­ar­fé­lag­anna, dótt­ur­fé­laga þeirra og félaga þeim tengdum í félögum sem ekki hafa útgerð fiski­skipa með höndum á síð­ustu 10 árum og bók­fært virði eign­ar­hluta þeirra í árs­lok 2019. 

Í beiðn­inni er sér­stak­lega farið fram á að í skýrsl­unni verði raun­veru­legir eig­endur þeirra félaga sem yrði til umfjöll­unar til­greindir og sam­an­tekt á eign­ar­hlut 20 stærstu útgerð­ar­fé­lag­anna í íslensku atvinnu­lífi byggt á fram­an­greindum gögn­um.

Svæft í nefnd

Nokkrar tilraunir hafa verið gerðar á undanförnum árum til að taka á þeirri stöðu sem komin er upp í sjávarútvegi á Íslandi og brjóta upp hringamyndanir í geiranum. Slíkar hugmyndir fengu byr í seglin eftir að Samherjamálið var opinberað í nóvember 2019. 

Þorri þeirra tilrauna hefur verið kæfður. Niðurstaðan eru engar sýnilegar breytingar á kerfinu. 

Fyrir um ári síðan, nánar tiltekið 6. desember 2019, lögðu þingmenn úr þremur stjórnarandstöðuflokkum: Viðreisn, Samfylkingu og Pírötum, fram frumvarp sem fól í sér kúvendingu á því kerfi sem er við lýði vegna nýtingarréttar á fiskveiðiauðlindinni. 

Í frumvarpinu fólust þrjár megin breytingar. Í fyrsta lagi yrðu þeir aðilar skilgreindir sem tengdir sem eiga að minnsta kosti tíu prósent hlutafjár í öðrum sem heldur á meira en eitt prósent kvóta. Sama átti að gilda um kröfur sem gerðu það að verkum að ætla megi að eigandi þeirra hafi áhrif á rekstur aðila sem ræður yfir eitt prósent hlutafjár eða meira. Samkvæmt gildandi lögum þarf sjávarútvegsfyrirtæki að eiga meirihluta í annarri útgerð til að hún teljist tengd, en eftirlit með því hvað teljist tengdir aðilar hefur auk þess verið í lamasessi. 

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, var fyrsti flutningsmaður frumvarpsins sem lagt var fram í fyrra. Það var svæft í nefnd.
Mynd: Bára Huld Beck

Í öðru lagi gerði frumvarpið ráð fyrir að allir þeir sem ráða yfir eitt prósent heildaraflahlutdeildar þurfi að stofna hlutafélag um reksturinn og skrá félagið á markað. Það myndi þýða, að óbreyttu, að 21 sjávarútvegsfyrirtæki þyrftu að skrá sig á markað til viðbótar við Brim, sem er eina fyrirtækið sem heldur á kvóta sem er skráð í dag. 

Í þriðja lagi lagði frumvarpið til að settar yrðu takmarkanir við hlutafjáreign eða atkvæðisrétt einstakra hluthafa og tengdra aðila í útgerðum sem fara með átta til tólf prósent af kvóta. Í frumvarpinu sagði að í slíkum útgerðarfyrirtækjum ætti enginn aðili, einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar, að eiga „meira en tíu prósent af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti í viðkomandi aðila. Þessu ákvæði er ætlað að koma í veg fyrir frekari samþjöppun eignaraðildar í allra stærstu útgerðarfyrirtækjunum.“

Frumvarpið, sem unnið var af þingmönnum Viðreisnar sem fengu svo stuðning úr hinum flokkunum tveimur, fékk að ganga til atvinnuveganefndar þar sem það var svæft.

Hjón yrðu talin tengdir aðilar

Eftir að áðurnefnd svört skýrsla Ríkisendurskoðunar var birt skapaðist nokkur þrýstingur á úrbætur. Skipuð var verkefnastjórn sem fékk það hlutverk að leggja þær til. Vinnu hennar var flýtt eftir að Samherjamálið kom upp. 

Í febr­úar 2020 kynnti Krist­ján Þór drög að frum­varpi um breyttar skil­grein­ingar á því hvað telj­ist tengdir aðil­ar sem byggði á vinnu verkefnastjórnarinnar.

Í þeim drögum kom fram að þeir sem laga­breyt­ingin hefur áhrif á munu hafa fram á fisk­veiði­árið 2025/2026 til að koma sér undir lög­bundið kvóta­þak, eða sex ár. 

Í til­­lög­un­um, sem voru fimm tals­ins, fólst að skil­­grein­ing á tengdum aðilum verði látin ná til hjóna, sam­­búð­­ar­­fólks og barna eða fóst­ur­barna þeirra, að ákveðin stjórn­­un­­ar­­leg tengsl milli fyr­ir­tækja leiði til þess að fyr­ir­tækin eru talin tengd nema sýnt sé fram á hið gagn­­stæða, að skil­­greint verði hvað felst í raun­veru­­legum yfir­­ráðum, að aðilar sem ráða meira en sex pró­­sent af afla­hlut­­deild eða 2,5 pró­­sent af krókafla­hlut­­deild skulu til­­kynna til Fiski­­stofu áætl­­aðan sam­runa, eða kaup í félagi sem ræður yfir hlut­­deild eða kaup á hlut­­deild og koma kaupin ekki til fram­­kvæmda nema sam­­þykki Fiski­­stofu liggi fyrir og að Fiski­­stofu verði veittar auknar heim­ildir til afla gagna.

Auglýsing

Í til­­lög­unum var hvorki tekin afstaða til reglna um hámarksaflahlutdeild né kröfu um hlut­­fall meiri­hluta­­eignar í tengdum aðil­­um. 

Meirihluti nefndar varði kvótaþakið

Þegar lokaskýrsla verkefnastjórnarinnar var birt í sumar kom í ljós að hann gerði engar til­lögur að breyt­ingum á kvóta­þaki eða kröfu um hlut­­fall meiri­hluta­­eignar í tengdum aðil­um í nýrri skýrslu verk­efna­stjórnar um bætt eft­ir­lit með fisk­veiði­auð­lind­inni. 

Oddný Harðardóttir, þingmaður Samfylkingarinnar sem sat í nefndinni, gerði fyrirvara við niðurstöðuna og vildi að ákvæði laga um hámarksaflahlutdeild yrði breytt í samræmi við þau ákvæði sem er að finna í lögum um skrán­ingu raun­veru­­legra eig­enda. Þar er miðað við 25 pró­­sent beinan eða óbeinan eign­­ar­hlut til að aðilar telj­ist tengdir eða aðili telj­ist raun­veru­­legur eig­and­i. 

Oddný talaði fyrir þessari breytingu á vettvangi nefndarinnar, en hún hlaut ekki hljómgrunn hjá hinum nefndarmönnunum. Þeir voru Sigurður Þórðarson, fyrrverandi ríkisendurskoðandi, Elliði Vignisson, bæjarstjóri í Ölfusi og áður bæjarstjóri Sjálfstæðisflokks í Vestmannaeyjum, Brynhildur Benediktsdóttir, sérfræðingur í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, og Hulda Árnadóttir lögmaður.

Frumvarp Páls myndi litlu breyta

Undir lok árs var svo lagt fram nýtt frumvarp sem tengist þessu máli. Flutningsmaður þess er Páll Magnússon, þingmaður Sjálfstæðisflokks. 

Í því er gert ráð fyrir að hlutfallsleg eign útgerðar í öðrum sem halda á kvóta telji þegar reiknaður er út sá kvóti sem blokkin heldur á en að kvótaþakið verði áfram tólf prósent. 

Páll Magnússon, þingmaður Sjálfstæðisflokks, lagði frumvarp um kvótaþak fram í lok árs 2020.
Mynd: Bára Huld Beck

Útreikningar Kjarnans sýna að verði frumvarp Páls að lögum myndi það einungis knýja eina sjávarútvegsblokk til að selja lítinn hluta af uppsöfnuðum kvóta sínum, en gefa öðrum tækifæri til að bæta mun meira við sig en t.d. ef stuðst væri við sömu viðmið og í lögum um raunverulega eigendur. 

Samherjasamastæðan heldur á mestu kvóta á Íslandi. Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Sam­herja hf, er með næst mesta afla­hlut­­­deild í íslenskri efna­hags­lög­­sögu allra sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækja á Íslandi, eða 7,02 pró­­­sent. ­Út­­­­­gerð­­­­­­­ar­­­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,3 pró­­­­­­­sent kvót­ans og Sæból fjár­­­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­­fé­lag, sem það sama gildir um, heldur á 0,64 pró­­­­­­­sent hans. 

Samherji á svo, beint og óbeint, 49,9 prósent hlut í Síldarvinnslunni. Forsvarsmenn beggja fyrirtækja hafa ætið svarið það af sér opinberlega að þau séu tengd og vísað í að eignarhlutur Samherja í Síldarvinnslunni sé eins lítið undir því marki sem gildandi lög setja til að aðilar teljist tengdir.

Kjarn­inn greindi hins vegar frá því í frétta­­skýr­ingu 20. nóv­­em­ber 2019 að þegar Sam­herji kynnti sam­­stæðu sína erlendis á árum áður þá var Síld­­ar­vinnslan kynnt sem upp­­­sjá­v­­­ar­hluti hennar og myndir birtar af starf­­semi fyr­ir­tæk­is­ins. Þetta sýndu glæru­kynn­ingar sem voru hluti af þeim gögnum sem Wikileaks birti vegna Sam­herj­­a­­máls­ins. Þá er Þorsteinn Már Baldvinsson, forstjóri Samherja, stjórnarformaður Síldarvinnslunnar. 

Síld­­­­­­­ar­vinnslan með 5,2 pró­­­sent afla­hlut­­­deild og Berg­­­ur-Hug­inn, í eigu Síld­­­ar­vinnsl­unn­­­ar, er nú með tæp­lega 2,7 pró­­­sent af heild­­­ar­kvóta til umráða. 

Auk þess á Síld­­ar­vinnslan 75,20 pró­­sent hlut í Run­ólfi Hall­freðs­­syni ehf., sem heldur á 0,62 pró­­sent af úthlut­uðum kvóta. Sam­an­lagt er þessi blokk með að minnsta kosti 17,5 pró­­­sent afla­hlut­­­deild. 

Auglýsing

Verði frumvarp Páls samþykkt mun hún þó ekki reiknast þannig heldur mun heildarumfang þess kvóta sem Samherji heldur á teljast tæplega 13,2 prósent. Samherji þyrfti því að losa sig við tæplega 1,2 prósent af þeim heimildum sem samstæðan heldur á á næstu tæpu sex árum.

Næst stærsti eig­andi Síld­ar­vinnsl­unnar er félagið Kjálka­nes ehf. Á meðal helstu hlut­hafa þess er Björgólfur Jóhanns­son, hinn for­stjóri Sam­herja, og fjöl­skylda hans. Sami hópur á einnig útgerð­ar­fé­lagið Gjög­ur, sem heldur á 2,29 pró­sent af öllum úthlut­uðum afla­heim­ild­um. Ef sá kvóti er talin með ofan­greindu er ljóst að rétt undir fimmt­ungur (19,79 pró­sent) af öllum úthlut­uðum afla­heim­ildum lands­ins eru á höndum fyr­ir­tækja sem eru að ein­hverju leyti í eigu þeirra tveggja manna sem sitja í for­stjóra­stólum Sam­herja.

Engin bein áhrif á hina risana

Hinir tveir risarnir í íslenskum sjávarútvegi: Brim og Kaupfélag Skagfirðinga, yrðu ekki fyrir neinum neikvæðum áhrifum af þessum breytingum. Þvert á móti má færa rök fyrir því að svigrúm þeirra til að safna að sér meiri kvóta aukist, sérstaklega þegar frumvarp Páls er borið saman við aðrar framkomnar hugmyndir um aðgerðir gegn samþjöppun í sjávarútvegi.

Brim, eina útgerðarfyrirtækið sem skráð er á íslenskan hlutabréfamarkað, heldur á 10,13 pró­sent af úthlutuðum kvóta. Útgerð­ar­fé­lag Reykja­vík­ur, sem á 43,97 pró­sent hlut í Brim beint og í gegnum dótt­ur­fé­lag sitt RE-13 ehf, hefur fengið úthlutað 3,51 pró­sent af öllum afla­heim­ild­um. Útgerð­ar­fé­lag Reykja­víkur er að uppi­stöðu í eigu Guð­mundar Krist­jáns­son­ar, fyrrverandi for­stjóra og stjórn­ar­manns í Brim­i. 

Brim er eina útgerðarfyrirtæki landsins sem skráð er á hlutabréfamarkað.
Mynd: Brim

Til við­bótar heldur útgerð­ar­fé­lagið Ögur­vík, að fullu í eigu Brims, á 1,55 pró­sent af úthlut­uðum kvóta. Þessi þrjú félög eru því með 15,19 pró­sent af úthlut­uðum kvóta. 

Samkvæmt reiknireglunni í frumvarpi Páls myndi Útgerðarfélag Reykjavíkur reiknast með um 8,6 prósent aflahlutdeild og gæti bætt við sig rétt um 3,4 prósent af heildarkvóta án þess að reka sig upp í þakið.  

Kaup­­­­fé­lag Skag­­­­firð­inga á FISK Seafood, sem heldur á 5,5 pró­­­­sent heild­­­­ar­kvót­ans. FISK á 32,9 pró­­­­sent í Vinnslu­­­­stöð­inni í Vest­­­­manna­eyjum sem er með 4,5 pró­sent heild­­­­ar­afla­hlut­­­­deild. Þá á Vinnslu­stöðin 48 pró­sent hlut í útgerð­ar­fé­lag­inu Hug­inn í Vest­manna­eyj­um, sem heldur á 0,76 pró­sent af útgefnum kvóta.

FISK á til við­bótar allt hlutafé í Soff­an­­­­ías Cecils­­­­son, en það fyr­ir­tæki heldur á um 0,3 pró­­­­sent kvót­ans. Sam­tals nemur heild­­­­ar­kvóti þess­­­­ara þriggja rétt yfir ell­efu pró­sent, og er því undir 12 pró­­­­sent mark­inu þótt þeir yrðu skil­­­­greindir með öðrum hætti.

Verði frumvarp Páls að lögum myndi FISK skilgreinast með um 7,4 prósent aflahlutdeild og getur bætt við sig verulega til að rekast upp í þakið. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar