B-52 Stratofortress sprengjuflugvél bandaríska flughersins. Vélar sem þessar hafa verið í notkun um áratugaskeið, geta flogið heimsálfa á milli og borið kjarnorkuvopn.

Er nýtt vígbúnaðarkapphlaup að hefjast?

Hvers vegna koma ríki sér upp kjarnorkuvopnunum?

Um þessar mundir eru 70 ár frá því að Banda­ríkja­menn vörp­uð­u kjarn­orku­sprengjum á japönsku borg­irnar Hiros­hima og Naga­saki, en það mark­að­i ­lok heims­styrj­ald­ar­innar síð­ari. Í kjöl­farið fór í gang mik­ið víg­bún­að­ar­kapp­hlaup með ógn­ar­jafn­vægi sem byggð­ist á kjarn­orku­vopnum þar sem stór­veldin tvö, Banda­ríkin og Sov­ét­rík­in, voru í for­grunni. Þeir sem lifð­u þessa tíma kalda stríðs­ins muna vel hvernig kjarn­orku­váin vofði stöðugt yfir og varla leið sá dagur að fólk væri ekki minnt á hætt­una á kjarn­orku­stríði.

Stór­veldin tvö höfðu þó náð vissum árangri með samn­ingum um ­tak­mörkun og eyð­ingu kjarn­orku­vopna strax á 8. ára­tugn­um, en eftir stóð að þau réðu enn yfir gríð­ar­legu magni sem nægt hefði til að tor­tíma gervöllum heim­in­um ­mörgum sinn­um.

Það voru stærstu og vold­ug­ustu ríki heims sem þró­uðu kjarn­orku­tækn­ina og komu sér upp kjarn­orku­vopn­um, þó fleiri hafi fengið að fylgja með. Til varð fyr­ir­komu­lag, ­sem ekki gefst færi á að fara nánar út í hér, þar sem sum ríki fengu að þróa og ráða yfir kjarn­orku og kjarn­orku­vopnum en önnur ekki.

Níu ríki búa nú yfir kjarn­orku­vopn­um, fimm þeirra eiga fast sæti í örygg­is­ráð­i ­Sam­ein­uðu þjóð­anna: Banda­rík­in, Rúss­land, Frakk­land, Bret­land og Kína – auk þess sem Ind­land, Pakistan, Norður Kórea og Ísr­ael eiga kjarn­orku­vopn.

Eftir að kalda stríð­inu lauk hefur umræða um kjarn­orku­vopn og ­mögu­lega beit­ingu þeirra ekki verið mjög áber­andi. Jafn­framt hefur verið unn­ið á­fram að afvopn­un, tak­mörkun og fækkun kjarn­orku­vopna í heim­inum und­ir­ ­for­merkjum NPT samn­ings­ins sem á rætur að rekja allt aftur til árs­ins 1968.Kafbátur breska flotans HMS Victorious, sem skotið getur langdrægum Trident eldflaugum búnum kjarnaoddum milli heimsálfa, leggur úr höfn í Skotlandi.

Er nýtt ­kapp­hlaup haf­ið?

Þegar betur er að gáð hefur afvopn­unin ekki verið eins mark­viss og virð­ast mætti í fyrst­u.  Stöðugt er unn­ið að þróun á full­komn­ari vopn­um, sem beita má af meiri nákvæmni, þó ein­hverjum úrelt­u­m hafi verið farg­að. Magn vopna hefur dreg­ist sam­an, en heildar getan auk­ist. Jafn­fram­t eru nú komnar upp aðstæður sem minna óþægi­lega á fyrri tíma, því eftir að Rússar réð­ust inn í Úkra­ínu og hertóku Krím­skaga hafa sam­skipti þeirra  og Vest­ur­landa verið tals­vert ógn­vekj­andi.

Vla­dimir Pútín sagði fyrr á þessu ári að Rússar hefðu áhyggjur af eld­flauga­varn­ar­bún­aði nálægt landa­mærum sínum um leið og til­kynnt var að Rúss­ar ­myndu bæta 40 lang­drægum eld­flaugum í kjarn­orku­vopna­búr sitt strax á þessu ári. Pútín sagð­i að Rússar væru knúnir til að beina vopnum sínum að þeim svæðum þaðan sem ógn­in kæmi. Hann sagði áætl­anir Banda­ríkj­anna um að koma fyrir skrið­drekum og þunga­vopnum í NATO-­ríkjum við landa­mæri Rúss­lands mestu ógn af hálf­u ­Banda­ríkja­manna síðan í kalda stríð­inu.

Bresk stjórn­völd hafa brugð­ist við með því að hvetja NATO til her­æf­inga með kjarn­orku­vopnum og John Kerry utan­rík­is­ráð­herra Banda­ríkj­anna lýsti í kjöl­farið áhyggjum sínum vegna ummæla Pútíns. Hann sagði engan vilja ­sjá sam­skiptin fara aftur í sama far og þau voru í á kalda­stríðs­ár­unum og að um­mæli þjóð­ar­leið­toga jafn valda­mik­ils ríkis og Rúss­lands hljóti að vekja fólk til umhugs­unar um hverjar afleið­ing­arnar gætu orð­ið.

Haft hefur verið eftir yfir­mönnum hjá NATO að það sé almenn stefna ­banda­lags­ins að fæl­ing­ar­máttur fáist með sam­blandi af hefð­bundnum vopn­um, eld­flaugum og kjarnaflaug­um. Hins vegar sé það áhyggju­efni að Rússar hafi lækk­að þann þrösk­uld sem almennt við­gengst í sam­skiptum hvað varðar kjarn­orku­vopn. Þeir gangi jafn­vel lengra en á meðan kalda stríð­inu stóð og sé það mikið áhyggju­efn­i.

Nú er talið að um 200 B61 kjarna­oddar séu geymdir í banda­rískum her­stöðvum í fimm Evr­ópu­lönd­um, ein­hver afgangur af vopna­búri þeirra frá­ sjö­unda ára­tugn­um. Hern­að­ar­sér­fræð­ingar vilja meina að þessi vopn séu ögrand­i ­tíma­skekkja og hafa bent á að lang­drægar flaugar í Bret­landi og Banda­ríkj­un­um, auk þeirra sem beita má frá­ kaf­bát­um, séu yfir­drifið nógur fæl­ing­ar­máttur gagn­vart Rúss­um.

Þessi víg­bún­aður virð­ist þó ekki nægja og það vekur ugg að í kjöl­far nýrrar stöðu milli Rúss­lands og Vest­ur­veld­anna eru nú uppi áætl­anir um að upp­færa þessar flaugar með nútíma tækni­bún­aði. Þannig yrðu þær mun nákvæm­ari og beita mætti þeim gegn afmark­aðri skot­mörk­um. Banda­ríkja­þing sam­þykkti einmitt ekki beiðni hers­ins um slík nákvæmn­is­vopn á 10. ára­tugnum því þau stór­auka hættu á að menn sjái kjarn­orku­vopn sem raun­hæfan mögu­leika í stríð­i. 

Langdrægri Tomahawk stýriflaug skotið frá USS Cape St. George í Miðjarðarhafinu í Persaflóastríðinu, en svona flaugar geta borið kjarnaodda.

Er meira undir en hefð­bundnar varn­ir?  

Ekki þarf að fjöl­yrða um afleið­ingar kjarn­orku­spreng­inga og þótt ein­hverjir hern­að­ar­sér­fræð­ingar telji að ný tækni geri það betur mögu­legt að heyja tak­markað kjarn­orku­stríð, sjá vænt­an­lega flestir beit­ingu kjarn­orku­vopna sem al­ger­lega óásætt­an­legan val­kost.

Mik­il­vægt er að koma auga á hvað býr að baki því að ríki komi sér­ ­upp kjarn­orku­vopn­um, annað en þegar um hefð­bund­inn víg­búnað er að ræða. Það ­segir nefni­lega ekki nema hálfa sög­una að skoða ein­ungis hinn eig­in­lega varn­ar­þátt kjarn­orku­vopna – og hvernig þau þjóna því hlut­verki að bregð­ast við hern­að­ar­legri ógn.

Nú er rætt um þá ógn sem stafar af því ef kjarn­orku­vopn kæmust í hendur öfga­sinn­aðra hryðju­verka­hópa eins og Íslamska rík­is­ins og er það rétt­mæt­ur ótti. Hér er sjónum hins vegar beint að því þegar kjarn­orka og kjarn­orku­vopn eru nýtt sem valda­tæki, sem aftur riðlar stjórn­skip­an, tak­markar eðli­lega umræðu og lýð­ræði þar með. En jafn­framt því, þegar þeir sem telja sig þess umkomna að ráða yfir kjarn­orku­vopnum fara að sjá það sem raun­hæfan mögu­leika að beita þeim.

Grund­vall­ar­at­riðið í þess­ari umræðu er hversu kjarn­orka og kjarn­orku­vopn eru sér­stök fyr­ir­bæri, sem bygg­ist m.a. á hinum gríð­ar­lega eyð­ing­ar­mætt­i og háþró­aðri tækni sem ekki er á allra færi. Því verður auð­velt að gera allt ­sem teng­ist kjarn­orku og kjarn­orku­vopnum órætt og dul­ar­fullt auk þess sem ­gjarnan ríkir leynd um fyr­ir­komu­lag varn­ar­mála ríkja.

Auk þess ríkir í heim­inum ákveðið stig­veldi varð­andi það hver má ráða yfir kjarn­orku og kjarn­orku­vopnum og til er nokkuð sem fræði­menn hafa ­kallað á ensku „nuclear exept­iona­l­ism“. Hug­tak þetta lýsir ástand­inu sem verð­ur­ til í kringum kjarn­orku­sprengj­una vegna þess að allt sem teng­ist henni þyk­ir svo sér­stakt og stór­brotið að ekki sé á færi venju­legs fólks eða stofn­ana að fjalla um það. Því verður kjarn­orkan, sér í lagi kjarn­orku­vopn, smátt og smátt óháð hefð­bundn­um ­ferlum við áætl­anir og ákvarð­ana­töku, hvort sem um er að ræða til­tekin ríki eða al­þjóða­sam­fé­lagið í heild.

Kjarn­orku­mál verða þá nokk­urs konar ríki í rík­inu, sem getur gert ­vald­höfum auð­velt að nota kjarn­ork­una sem tæki til að ráða stjórn­mál­u­m inn­an­lands á ólýð­ræð­is­legan máta. Kjarn­orku­mál eru gjarnan umdeild mál en alltaf má skáka í skjóli óljós­ra en til­finn­inga­tengdra hug­taka eins og „þjóðar­ör­ygg­is“. Kjarn­orku­sprengjan get­ur því verið kjörin leið fyrir stjórn­mála­öfl til að ná til sín fylgi í and­rúms­lofti óein­ingar með því að t.d. magna upp ótta og þjóð­ern­is­kennd. 



Titan kjarnorkueldflaug neðanjarðarskotpalli í Arizona eyðimörkinni.

Dæmi um þetta er kjarn­orku­vopna­á­ætlun Ind­verja sem var gerð að ­kosn­inga­máli árið 1998 og var fjarri því að vera byggð á ígrund­uð­u­m stra­tegískum áætl­unum um raun­veru­lega varn­ar­þörf. Stjórn­mála­öfl nýttu sér­ kjarn­orku­á­ætlun rík­is­ins sér til fram­drátt­ar. Hrært var saman óljósum­ til­vís­unum í þjóð­erni, trú, sögu og arf­leifð og látið í veðri vaka að þeir ógn­ar­kraftar sem búa þarna að baki ættu sér ein­hverja guð­lega teng­ingu.

Einnig ná nota kjarn­orku­vopn til að skapa ríki stöðu í alþjóð­leg­u ­sam­hengi og styrkja um leið við­kom­andi stjórn­mála­afl inn­an­lands. Ríkið getur breytt ­sjálfs­mynd sinni og sýnt hversu nútíma­vætt það er. Gott dæmi um þetta er Frakk­land og kjarn­orku­á­ætl­unin sem sett var í gang á sjötta ára­tug síðust­u ald­ar. Frökkum stóð ekki nein ógn af nokkrum sem kall­aði á kjarn­orku­víg­bún­að, þeim var hins vegar mjög í mun að sýna fram á mátt sinn og megin og að Frakk­ar væru þjóð í fremstu röð á sviði tækni og vís­inda.

Kjarn­orku­vopn eru því annað og meira en vopn sem beint er gegn hugs­an­legum óvini. Þau eru tákn um vald, stöðu, mik­il­feng­leik, tækni­lega ­yf­ir­burði – jafn­vel ein­hvers konar sam­band við æðri mátt­ar­völd, teng­ing við hið ­guð­lega.

Þegar spenna magn­ast í sam­skiptum gam­alla óvina er útlitið ekki gott. Hugs­an­lega erum við að horfa fram á nýja tíma, nýtt víg­bún­að­ar­kapp­hlaup þar sem ­trúin á tækn­ina verður aðal drif­fjöðr­in, nú þegar ein­hverjir telja tækni­fram­far­ir ­geti gert tak­mörkuð kjarn­orku­stríð mögu­leg. Við þessu má bregð­ast með því að hafna óþarfa leynd og við­hafa lýð­ræð­is­leg vinnu­brögð þegar kjarn­orka og kjarn­orku­vopn eru ann­ars veg­ar.  

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnBjarni Bragi Kjartansson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar