The American Air Museum/USAAF Hot stuff Mynd: The American Air Museum/USAAF
The American Air Museum/USAAF

Fagradalsfjall hafði áhrif á gang mannkynssögunnar

Í dag skelfur það og nötrar enda rennur undir því logandi heit kvika sem er að reyna að brjóta sér leið upp á yfirborðið. Fyrir 77 árum komst það í heimsfréttirnar er sprengjuflugvél kölluð Hot Stuff brotlenti þar. Fagradalsfjall er kannski ekki það tignarlegasta á Íslandi en það er þó sannarlega eftirtektarvert.

Fagra­dals­fjall lætur ekki mikið yfir sér. Það rís hæst 385 metra yfir sjó og er í raun lítil háslétta með nokkrum hnjúk­um. Það er ekki jafn form­fag­urt og nágrann­inn Keilir heldur aflangt og lík­ist einna helst hval í lag­inu frá ákveðnu sjón­ar­horni. En það hefur vinn­ing­inn í hæð­inni – er sex metrum hærra en Keilir og þar með hæsta fjall Reykja­ness­ins.

Auð­vitað þekkja allir sem búa í Grinda­vík og nær­sveit­ar­fé­lögum Fagra­dals­fjall. Og flestir af góðu einu. Að minnsta kosti hingað til. Það er til­valið til göngu­ferða með sínum aflíð­andi hlíðum og af því er útsýni til allra átta. Langt út á sjó. Svo langt sem augað eyg­ir.

Auglýsing

Við hin, sem ekki búum á Reykja­nesi, þekkjum það aðal­lega úr fréttum síð­ustu mán­aða. Skjálft­ar. Sumir stór­ir. Suðsuð­vestur af Fagra­dals­fjalli. Suð­suð­austur af því. Þetta er fjallið sem hefur haldið vöku fyrir mörgum síð­ustu daga. Þar sem óró­apúls­inn hefur mælst. Þar sem kvikan er að safn­ast fyrir undir jarð­skorp­unni. Og nú aðeins á um eins kíló­metra dýpi. Log­andi heit kvikan sem er að reyna að brjóta sér leið upp á yfir­borð­ið.

Slíkar jarð­hrær­ingar ættu ekki að koma okkur Íslend­ingum algjör­lega í opna skjöldu. Reykja­nesið allt er eld­brunn­ið, eins og sagt er, og ásýnd þess ein­kenn­ist af hraun­um, gíg­um, mis­gengjum og jarð­hita. Um það liggja mót Evr­asíu- og Norð­ur­-Am­er­íkuflek­anna og gliðnun er að eiga sér stað með til­heyr­andi jarð­skjálftum oft og reglu­lega síð­ustu ár og ára­tugi. Við vitum að þarna hafa orðið eld­gos – eldar eru þau kölluð því þau stóðu yfir í lengri tíma í lotum – og við gátum sagt okkur að slíkt gæti farið að end­ur­taka sig. Það segja fræðin okk­ur. En við áttum kannski ekki von á þeim nákvæm­lega þarna.

Reykjanesið er eldbrunnið. Þar eru gígaraðir, dyngjur og hryggir. Keilir er þekktasta fjallið enda formfagurt mjög.
VisitIceland.is

„Hér rís Mið-Atl­ants­hafs­hrygg­ur­inn úr sæ og eld­virkni á landi tekur við af neð­an­sjáv­ar­gos­um,“ skrif­aði Magnús Á. Sig­ur­geirs­son jarð­fræð­ingur í grein í Nátt­úru­fræð­ingnum árið 1995 um eld­virkni svæð­is­ins. Hann minnir á að í heim­ildum sé getið um fjölda gosa í sjó undan Reykja­nesi en aðeins eins á landi. Skrifar að eitt af því sem fram hafi komið við rann­sóknir sé að oft­sinnis þegar gaus hafi gossprung­urnar teygst út í sjó. „Urðu þá sprengigos undan ströndu, á sjáv­ar­hluta gossprung­unn­ar, en hraun­gos frá gíga­röðum á land­i.“

Á Reykja­nesi er að finna fimm eld­stöðvakerfi og Fagra­dals­fjall og nágrenni er eitt þeirra. En þó að jarð­eldar hafi orðið á skag­anum frá upp­hafi Íslands­byggðar hafa þeir ekki orðið í þessu til­tekna kerfi í yfir 6.000 ár í það minnsta. Og það er það eina af kerf­unum fimm þar sem hvorki er að finna jarð­hita né sprungu­sveima. Það er lítið, um fimm kíló­metra breitt á milli Svarts­eng­is- og Krýsu­vík­ur­kerf­anna og um 15 kíló­metrar að lengd milli Keilis í norð­austri og Húsa­fjalls í suð­vestri.

Eldstöðvakerfin á Reykjanesskaga eru fimm.
Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands

Sjálft Fagra­dals­fjall er skil­greint sem dyngja, eld­fjall sem mynd­ast í lang­vinnu eld­gosi, og er gíg­ur­inn nyrst í því. Það er í raun stapi, hið neðra úr bólstra­bergi, móbergs­brota­bergi og túffi (um­mynd­aðri, sam­an­lím­dri gjósku) en með hettu úr grá­grýti. Að mestu hefur það byggst upp undir ís og virð­ist ekki ólík­legt að jök­ull hafi legið að því norð­aust­an­verðu fram til þess að eld­virkni hætti.

Eldar á Reykja­nesskaga geta staðið með hléum í nokkra ára­tugi eða leng­ur. Síð­asta gos­tíma­bili lauk um miðja 13. öld. Vís­bend­ingar eru um að það hafi byrjað með eldum í Brenni­steins­fjöllum laust fyrir árið 800. Eftir þá hrinu kom um 150 ára hlé þar til eld­virkni tók sig upp aftur á 10. öld. Þar á eftir fylgdi Krýsu­vík­ur­kerfið á 12. öld. Að síð­ustu komu vest­ustu kerfi Reykja­nesskag­ans á 13. öld eftir um 30 ára gos­hlé. Þessum eldum lauk um árið 1240, eða fyrir um 780 árum. Eld­stöðvakerfin hafa því ekki verið virk sam­tímis heldur hefur gos­virkni á þeim flust á milli þeirra með 30-150 ára löngum hléum á milli.

Fjórtán fórust í flugslysinu á Fagradalsfjalli árið 1943. Einn lifði af.
The American Air Museum/USAAF

En Fagra­dals­fjall hefur kom­ist í fréttir fyrir fleira en skjálfta­virkni síð­ustu ára­tugi. Og heitt efni, Hot Stuff, kom þar við sögu. Fyrir 77 árum varð þar mann­skætt flug­slys sem full­yrða má að hafi haft áhrif á gang mann­kyns­sög­unn­ar.

Við skulum byrja á byrj­un­inni.

Árið er 1943. Það er stríð í Evr­ópu. Síð­ari heims­styrj­öld­in. Banda­ríska B-24 sprengju­flug­vélin Hot Stuff og áhöfn hennar var orðin fyrsta flug­vél flug­hers­ins til að ljúka 25 árás­ar­ferðum frá Bret­landi yfir meg­in­land Evr­ópu. Um vorið fékk áhöfnin fyr­ir­mæli um að snúa heim til Banda­ríkj­anna á vél­inni þar sem fara skyldi í sýn­ing­ar­för um landið í fjár­öfl­un­ar­skyni fyrir Banda­ríkja­her.

Frank M. Andrews, hers­höfð­ingi og æðsti yfir­maður her­afla Banda­ríkj­anna í Evr­ópu, ákvað að fá far með Hot Stuff yfir Atl­ants­haf­ið. Hann hafði verið boð­aður til Was­hington til skrafs og ráða­gerða um inn­rás banda­manna á meg­in­land Evr­ópu. Fleiri vildu far og varð svo úr að fimmtán voru um borð er vélin lagði upp frá Bovington-flug­velli í Englandi að morgni 3. maí.

Það var dimmviðri er vélin fórst. Hluti áhafnarinnar hafði orðið eftir á Bretlandseyjum því margir vildu fá far með vélinni vestur um haf.
The American Air Museum/USAAF

Ákveðið var að hafa við­komu í Reykja­vík á leið­inni vestur um haf. Í fyrstu var veður gott en er að Íslands­ströndum kom fór það versn­andi. Flug­vélin sást hring­sóla yfir breska her­flug­vell­inum í Kald­að­ar­nesi, fljúga þaðan vestur með strönd­inni en þar sem ekki reynd­ist ger­legt að lenda á Reykja­vík­ur­flug­velli og ekki heldur á Kefla­vík­ur­flug­velli vegna veð­urs stefndi vélin að ný í átt að Kald­að­ar­nesi. Það var lág­skýjað og hvasst. Slag­veð­ur. Dimmt yfir. Flug­vél­ina bar af leið og brot­lenti hún á Fagra­dals­fjalli. Allir nema einn sem um borð voru fórust, þeirra á meðal hers­höfð­ing­inn Andrews. Mað­ur­inn sem var á leið til Was­hington til að skipu­leggja inn­rás­ina og sagan segir að hafi átt að fá stöðu­hækkun – taka við öllum her Banda­ríkj­anna.

Við frá­fall hans var annar hers­höfð­ingi feng­inn til að taka við banda­rísku her­sveit­unum í Evr­ópu og síðar öllum her­afla banda­manna í álf­unni. Það kom í hans hlut að stjórna inn­rásinni í Norm­andí árið eft­ir. Þessi maður hét Dwight D. Eisen­hower og varð síðar for­seti Banda­ríkj­anna á árunum 1953-1961.

Auglýsing

Sá sem komst lífs af úr flug­slys­inu George Eisel og var svo­nefnd stélskytta Hot Stuff. Hann meidd­ist lítið en lá fastur í byssu­turn­inum í um sól­ar­hring eða þar til leit­ar­flokkar fundu flakið er veðr­inu hafði slot­að. Hann sagð­ist hafa átt von á dauða sínum því eldur kvikn­aði í flak­inu og byssu­kúlur sprungu alls staðar í kringum hann.

Sprengju­flug­vélin Hot Stuff fór því aldrei í sína frægð­ar­för um Banda­rík­in. Við því hlut­verki tók önnur vél og í dag þekkt­ari, sjálf Memp­his Belle.

3. maí árið 2018, þegar 75 ár voru liðin frá flug­slys­inu, var minn­is­varði um atburð­inn og þá sem fór­ust afhjúp­aður skammt frá Fagra­dals­fjalli. Hann var reistur að frum­kvæði Banda­ríkja­manns­ins Jim Lux og ætt­ingja þeirra sem fórust, með aðstoð Þor­steins og Ólafs Mart­eins­sona. Allir eru þeir miklir áhuga­menn um flug­vélar og flug­sögu seinni heims­styrj­ald­ar­inn­ar. Á minn­is­varð­anum er eft­ir­lík­ing af sprengju­flug­vél­inni úr ryð­fríu stáli.

Áhöfnin stillir sér upp fyrir framan sprengiflugvélina Hot Stuff í tilefni af því að henni hafði verið flogið án skakkafalla í 25. árásarferðir yfir meginland Evrópu.
The American Air Museum/USAAF

Mest af braki vél­ar­innar hefur verið fjar­lægt af Fagra­dals­fjalli. Þar má þó enn sjá hluta þess. Tvö flug­slys til við­bótar urðu á fjall­inu á fimmta ára­tug síð­ustu ald­ar. Bæði reyndar árið 1941. Í þessum þremur flug­slysum fór­ust sam­tals 28 menn en ell­efu komust af.

Hér að neðan er mynd­band sem Ívar Gunn­ars­son gerði af göngu­ferð og sögu­st­und sinni á Fagra­dals­fjalli í fyrra. Þar fjallar hann um slysið árið 1943 og bendir á að Fagra­dals­fjall hafi breytt mann­kyns­sög­unni því í kjöl­far slyss­ins hófst atburða­rás sem end­aði með því að arf­taki Andrews hers­höfð­ingja varð for­seti Banda­ríkj­anna.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnSunna Ósk Logadóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar