Sendiherrabústaður Íslands í Moskvu var aðsetur nasistaforingja í síðari heimsstyrjöldinni

Moskva-J--n---2015-0045.jpg
Auglýsing

Íslend­ingar hafa átt í form­legum diplómat­ískum sam­skiptum við Rússa síðan árið 1944 þegar Pétur Bene­dikts­son var skip­aður fyrsti sendi­herra Íslands í Moskvu. Pétur og eft­ir­maður hans í starfi, Helgi P. Briem, höfðu þó ekki fasta búsetu í borg­inni. Það breytt­ist aftur á móti þegar Pétur Thor­steins­son var skip­aður sendi­herra í Moskvu árið 1953 og í hans tíð var húsið að Khlebnyi per­eu­lok 28 fyrst tekið á leigu - en þar hefur sendi­herra­bú­stað­ur­inn verið nær sleitu­laust síð­an. Skrif­stofa sendi­ráðs­ins var til að byrja með einnig í sama húsi en færð­ist svo síðar í nýja bygg­ingu við hlið þess.

Húsið að Khleb­enyi per­eu­lok eða „Brauð­götu“ 28 á sér nokkuð merki­lega sögu en götu­heitið sem slíkt mun hafa dregið nafn sitt af þeim fjölda bak­ara sem bjuggu í göt­unni og þjón­uðu keis­urum í Kreml fyrr á tím­um. Brauð­gatan brann reyndar til grunna þegar her Napól­e­ons Bónap­arte réðst inn í Moskvu árið 1812 en þremur árum síðar er Brauð­gata 28 skráð byggð í núver­andi mynd.

Auglýsing


Rúmum ára­tug áður en Íslend­ingar fluttu inn var Brauð­gata 28 hins vegar aðsetur nas­ista­for­ingj­ans Ern­st-Aug­ust Köstr­ing. Köstr­ing var skip­aður varn­ar­mála­full­trúi Þýska­lands í Moskvu og bjó í hús­inu frá árinu 1935 til árs­ins 1941. Köstr­ing var því í fremstu víg­línu á sann­köll­uðum vendi­punkti í síð­ari heims­styrj­öld­inni, þegar Bar­barossa-­á­ætl­un­inni var hrundið í fram­kvæmd.   

Kall­aður „Ses­ar“ af rúss­nesku leynilög­regl­unni

Köstr­ing fædd­ist í Serebr­j­anyje Prudy í Rúss­landi árið 1876 og ólst þar upp en for­eldrar hans voru þýsk­ir. Köstr­ing gekk meðal ann­ars í Mik­hailov­sky her­skól­ann í Pét­urs­borg og þjón­aði um tíma í rúss­neska hernum en flutt­ist svo til Þýska­lands áður en fyrri heims­styrj­öldin skall á. Köstr­ing gekk þá í þýska her­inn og komst nokkuð fljótt til met­orða þar.



Upp­gangur Köstr­ing innan þýska hers­ins fór heldur ekki fram­hjá Rúss­um. Í skýrslu sem rúss­neska alrík­is­lög­reglan, FSB, birti árið 1999 kemur raunar fram að sov­éska leynilög­reglan, sem þá kall­að­ist NKVD GUGB, hafði verið með Köstr­ing á skrá hjá sér löngu áður en hann er skip­aður varn­ar­mála­full­trúi í Moskvu árið 1935. Í skýrslu leynilög­regl­unnar frá árinu 1928 er Köstr­ing til­greindur sem maður sem þurfi að fylgj­ast vel með og honum lýst á eft­ir­far­andi hátt. „Köstr­ing talar full­komna rúss­nesku og mun án nokk­urs vafa reyna að vinna sér traust innan Rauða hers­ins þegar fram líða stund­ir. Hann kann að virka fremur frjáls­lyndur á yfir­borð­inu en undir niðri er hann gríð­ar­lega slung­inn og reyndur og mun gera allt til þess að kom­ast yfir hern­að­ar­lega mik­il­vægar upp­lýs­ing­ar,“ segir meðal ann­ars í skýrsl­unni.



Fljót­lega eftir að Köstr­ing tók til starfa í Moskvu ákvað sov­éska leynilög­reglan því að bæta veru­lega við eft­ir­litið með hon­um. Leynilög­reglan not­aði dul­nafnið „Ses­ar“ þegar Köstr­ing var til umfjöll­unar en það kann að vera til merkis um hversu stór fiskur hann var á þeim tíma og hversu mikil ógn var talin stafa af hon­um.

Ernst-August Köstring (til hægri) ásamt Hans Krebs, sem var skipaður aðstoðarmaður varnarmálafulltrúans í Mosvku í október árið 1940. Myndin er tekin í janúar árið 1941 en óvíst er hvort hún sé tekin á Brauðgötu 28. (Bundesarchiv/O.Ang.) Ern­st-Aug­ust Köstr­ing (til hægri) ásamt Hans Krebs, sem var skip­aður aðstoð­ar­maður varn­ar­mála­full­trú­ans í Mosvku í októ­ber árið 1940. Myndin er tekin í jan­úar árið 1941 en óvíst er hvort hún sé tekin á Brauð­götu 28. (Bundes­archi­v/O.Ang.)

Leyni­göng og hler­un­ar­bún­aður á Brauð­götu 28



Köstr­ing var almennt við­ur­kenndur sem helsti sér­fræð­ingur nas­ista um Rauða her­inn. Eftir að hann flutti svo inn á Brauð­götu 28 má segja að hann hafi notað hvert tæki­færi til að bæta við þekk­ingu sína um hern­að­ar­mátt Sov­ét­ríkj­anna. Sam­kvæmt sov­ésku leyni­þjón­ust­unni var Köstr­ing dug­legur að nýta sér diplómat­íska frið­helgi sína til njósn­a­starfa og á ferða­lögum sínum um Sov­ét­ríkin skráði hann niður hern­að­ar­lega mik­il­vægar upp­lýs­ing­ar, s.s. varð­andi stað­setn­ingar á hern­að­ar­bygg­ing­um, virkj­un­um, vegum og brúm.



Til að stemma stigu við njósnum Köstr­ings ákvað sov­éska leynilög­reglan því að snúa vörn í sókn snemma árs 1941. Kvöld eitt á meðan Köstr­ing var á ball­et­sýn­ingu í Bols­hoi-­leik­hús­inu braust leynilög­reglan inn í Brauð­götu 28 og náði að mynda þar leyni­leg gögn og það sem reynd­ist mik­il­væg­ara, að koma fyrir hler­un­ar­bún­aði á skrif­stofu Köstr­ings. Þannig voru sumar upp­lýs­ingar þegar búnar að ber­ast til eyrna ráða­manna í höf­uð­stöðvum sov­ésku leynilög­regl­unnar við Lubyanka-­torg í Moskvu áður en þær komust alla til Berlín­ar.



Sögu­sagnir herma reyndar að leynilög­reglan hafi við inn­brotið not­ast við gömul leyni­göng sem munu hafa legið á milli Brauð­götu 28 og nær­liggj­andi húss í næstu götu, nánar til­tekið á Ska­tertniy per­eu­lok 25.     

Höfuðstöðvar Alríkislögreglu Rússneska Sambandsríksins, FSB, við Lubyanka-torg í Mosvku. Á tímum Sovétríkjanna voru leyniþjónustustofnanirnar NKVD og siðar KGB einnig með höfuðstöðvar sínar í sömu byggingu. Höf­uð­stöðvar Alrík­is­lög­reglu Rúss­neska Sam­bands­ríks­ins, FSB, við Lubyanka-­torg í Mosvku. Á tímum Sov­ét­ríkj­anna voru leyni­þjón­ustu­stofn­an­irnar NKVD og siðar KGB einnig með höf­uð­stöðvar sínar í sömu bygg­ing­u.

Á móti Bar­barossa-­á­ætl­un­inni?



Þjóð­verjar hófu inn­rás inn í Sov­ét­ríkin þann 22. júní árið 1941 en sú ákvörðun átti eftir að reyn­ast nas­istum dýr­keypt. Köstr­ing varð eftir í Moskvu ásamt öllu helsta starfs­fólki sendi­ráðs Þjóð­verja í borg­inni en kon­ur, börn og lágt settir starfs­menn höfðu verið sendir heim til Þýska­lands í vik­unni áður. Köstr­ing var fyrst um sinn haldið í „stofu­fang­elsi“ af Sov­ét­mönnum í Brauð­götu 28 áður en hann var fluttur til borg­ar­inn Kostroma tveimur dögum síð­ar. Köstr­ing var svo fluttur til Tyrk­lands 13. júlí þaðan sem hann og kollegar hans fóru svo aftur til Þýska­lands í fanga­skiptum fyrir starfs­menn sendi­ráðs Sov­ét­manna í Berlín.    



Tvennum sögum fer af því hvaða skoðun Köstr­ing hafði á Bar­barossa-­á­ætl­un­inni svoköll­uðu. Sumar heim­ildir greina frá því að Köstr­ing hafi fallið í sömu gryfju og aðrir nas­istar og stór­lega van­metið varn­ar­mátt og þraut­seigju Sov­ét­manna og reiknað með auð­veldum sigri. Í því sam­hengi er sov­ésku leyni­þjón­ust­unni oft hrósað fyrir að hafa náð að halda mik­il­vægum upp­lýs­ingum frá mönnum á borð við Köstr­ing og oft afvega­leitt þá með því að mata þá vís­vit­andi af röngum upp­lýs­ing­um.



Á meðan aðrar heim­ildir nafn­greina Köstr­ing sér­stak­lega og segja hann hafa talað gegn inn­rás inn í Sov­ét­ríkin og varað Þjóð­verja sér­stak­lega við því að van­meta ekki styrk Rauða hers­ins. Banda­ríski blaða­mað­ur­inn Henry Shap­iro, sem var frétta­rit­ari fyrir United Press og fleiri frétta­veitur í Moskvu á árunum 1933-1973, full­yrðir meðal ann­ars að Köstr­ing hafi stað­fest í sam­tali við sig að hann hafi reynt að tala ráða­menn í Berlín af Bar­barossa-­á­ætl­un­inni. Banda­ríski rit­höf­und­ur­inn og blaða­mað­ur­inn Edgar Snow gengur reyndar lengra og segir að Köstr­ing hafi brostið í grát í sam­tali við erlenda blaða­menn stuttu eftir að Þjóð­verjar hófu inn­rás­ina inn í Sov­ét­ríkin og sagt: „Nú er Þýska­land búið að ver­a.“

Nürn­berg-rétt­ar­höldin og bóka­út­gáfa

Her­þjón­ustu Köstr­ing í þýska hernum var þó hvergi nærri lokið því hann átti meðal ann­ars eftir að fá það verk­efni frá árinu 1942 að skipu­leggja og þjálfa „út­lend­inga­her­sveit“ Þjóð­verja með her­mönnum frá Armen­íu, Georgíu og frum­byggjum Kákasus til að berj­ast á aust­ur­víg­stöðv­um.



Köstr­ing var svo á meðal þýskra her­manna til að gef­ast upp fyrir banda­ríska hernum í Bad Aibling í Þýska­landi 4. maí árið 1945. Ári síðar stóð reyndar til að Köstr­ing yrði kall­aður til sem vitni í hinum frægu Nürn­berg-rétt­ar­höldum að beiðni lög­manns Joachim von Ribbentrop en þeirri beiðni var að lokum hafnað að beiðni Sov­ét­manna.



Köstr­ing var í varð­haldi hjá Banda­ríkja­mönnum til árs­ins 1947, þegar hann var lát­inn laus. Ári síðar kom út bókin The Peop­les of the Soviet Union sem Köstr­ing var sam­höf­undur að en Banda­ríkja­her sá um að gefa bók­ina út. Þar lýsir Köstr­ing meðal ann­ars sam­skiptum sínum við Sov­ét­menn á meðan hann bjó á Brauð­götu 28.



Höf­undur er sagn­fræð­ingur og mark­aðs­fræð­ing­ur, búsettur í Moskvu.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
SFS: Alvarlegar ásakanir og allir verða að fara að lögum
Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi segja að það sé sjálfsögð krafa að öll fyrirtæki fari að lögum.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Eimskip lækkaði um tæp fimm prósent – Samherji stærsti hluthafinn
Félög í Kauphöllinni þar sem Samherji er stór hluthafi lækkuðu í virði í dag.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar.
Spyr hvort greiðslur lögaðila til stjórnmálaflokka eigi að vera heimilaðar
Formaður Viðreisnar segir að það sé engin tilviljun að ríkisstjórnin hafi beitt sér fyrir milljarða lækkun á veiðigjaldi.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Samherjamálið og afleiðingar þess í erlendum fjölmiðlum
Meintar mútugreiðslur Samherjamanna til áhrifamanna í namibísku stjórnkerfi til þess að fá eftirsóttan kvóta þar í landi og afleiðingar þess hafa ratað í erlenda fjölmiðla.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið - Disney+ byrjar að streyma
Kjarninn 13. nóvember 2019
Þórður Snær Júlíusson
Íslenska kerfið sem bjó til skipulagða glæpastarfsemi
Kjarninn 13. nóvember 2019
Vill að Kristján Þór stigi til hliðar og að eignir Samherja verði frystar
Þingmaður vill að sjávarútvegsráðherra Íslands víki og að eignir Samherja verði frystar af þar til bærum yfirvöldum. Samherji átti 111 milljarða í eigið fé í lok síðasta árs.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Katrín Jakosbsdóttir, forsætsiráðherra.
Fannst þetta minna óþægilega á gamaldags nýlenduherra
Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra, segir að ef það sem kom fram í fréttaskýringaþætti Kveiks í gærkvöldi reynist rétt þá sé þetta mál hið versta og til skammar fyrir Samherja.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None