Stjórn sem græðir á hærri djammstuðli eins og matseðill frá Tenerife eða nýi bónusgrísinn

Umræður um stefnuræðu forsætisráðherra fóru fram í gærkvöldi í fyrsta sinn eftir að ný ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur var mynduð. Það var ljóst á flestum ræðum stjórnarandstöðuflokkanna að þar hefði átt sér samtal milli fulltrúa mismunandi flokka um tón. Hann var mun samstilltari á milli þeirra flestra en hann var á síðasta kjörtímabili. Kjarninn tók saman það helsta úr ræðum þeirra.

Sam­fylk­ing­in:

Logi Ein­ars­son, for­maður Sam­fylk­ing­ar­inn­ar, sagði fyr­ir­liggj­andi fjög­urra ára rík­is­stjórn­ar­sam­starf  minna sig „Eig­in­lega mest á mat­seðil á þokka­legum veit­inga­stað á Tenerife sem sýnir lit­ríkt, ferskt og brak­andi salat ásamt kjöti og kart­öflum en er nú upp­litað og ekk­ert sér­stak­lega kræsi­legt. Það sem í upp­hafi virt­ist hag­kvæmn­is­hjóna­band ólíkra og ástríðu­fullra ein­stak­linga byggir nú á gagn­kvæmri virð­ingu fyrir svip­uðum gild­um; aft­ur­halds­semi, kjark­leysi og fálæti and­spænis ójöfn­uð­i.“

Hann sagði rík­is­stjórn­ina hafa lofað því á síð­asta kjör­tíma­bili tryggja póli­tískan stöð­ug­leika. „En fólk sem aðhyllist félags­legt rétt­læti og frjáls­lyndi hlýtur að spyrja sig nú: Hvers virði er póli­tískur stöð­ug­leiki sem hvílir á varð­stöðu um órétt­látan sjáv­ar­út­veg, efna­hags­stjórn fyrir þau ríku, blindu á nauð­syn alþjóða­sam­vinnu og vilja­leysi til að ráð­ast gegn ójöfn­uð­i?“

Undir lok ræðu sinnar vék hann, líkt og fleiri ræðu­menn stjórn­ar­and­stöð­unn­ar, að þeim sem minnst mega sín í íslensku sam­fé­lagi. Þar sagði hann að eflaust fynd­ist ein­hverjum í þing­inu það klisju­kennt að draga upp svip­mynd af fólki sem raði villi­bráð og konfekti áhyggju­laust ofan í inn­kaupa­körfur á sama tíma og annað fólk norpi í bið­röð eftir bita af ham­borg­ar­hrygg og dós af grænum baunum hjá hjálp­ar­stofn­un­um. „En, kæru lands­menn, svona er nú staðan enn þá á Ísland­i.“

Hefur póli­tík runnið sitt skeið á Íslandi?

Nýr þing­maður Sam­fylk­ing­ar­inn­ar, Kristrún Frosta­dótt­ir, var næst í pontu fyrir flokk­inn. Hún spurði í upp­hafi ræðu hvort póli­tík hefði runnið sitt skeið á Íslandi? „Ís­lensk stjórn­mál komu löskuð út úr hrun­inu og þrjár rík­is­stjórnir á átta árum bættu ekki úr skák. Það kvikn­aði sú til­finn­ing hjá fólki að til að tryggja stöð­ug­leika þyrfti að mynda stefnu og stjórn um ekki neitt til að afmá póli­tík­ina úr Stjórn­ar­ráð­inu, ann­ars kæm­umst við aldrei áfram, ann­ars yrðu aldrei neinar fram­far­ir. Það var mynduð stjórn að því er virð­ist um ekki neitt, sem vakti lítil við­brögð. Rýnikann­anir og ráð­gjafar sníða nú burtu póli­tíska sann­fær­ingu setn­ing­anna svo þær veki ekki upp of miklar til­finn­ingar hjá fólki. Póli­tík þykir orðið skammar­yrð­i.“

Sjálf hefði Kristrún farið í stjórn­mál til að taka afstöðu. Það væri komin tími til að leiða sam­fé­lagið og stunda alvörupóli­tík. Íhalds­semi í stjórn­ar­fari orðið til þess að þjóðin færi á mis við tæki­færi. Hún vildi ekki búa í sam­fé­lagi þar sem það hverra manna þú ert ákvarðar hvers konar lífi þú munt lifa. „Ég ræddi í kosn­inga­bar­átt­unni við unga konu sem býr í bílnum sínum vegna þess að tekj­urnar duga ekki fyrir leig­unni. Við sem hér sitjum á Alþingi getum tekið ákvörðun um að reka ekki sam­fé­lagið með slíkum hætti. Staðan á hús­næð­is­mark­aði kemur okkur við. Staða þess­arar ungu konu kemur okkur við.“

Kristrún Frostadóttir.
Mynd: Alþingi

Oddný Harð­ar­dóttir sló botn­inn í ræðu­höld flokks­ins. Hún sagði að í kosn­ing­unum hefðu ekki orðið þau tíma­mót sem jafn­að­ar­menn hefðu von­ast eft­ir. Stjórn­ar­sátt­máli og fjár­laga­frum­varp nýrrar rík­is­stjórnar hefðu hins vegar verið mikil von­brigði. „Í stjórn­ar­sátt­mál­anum er hvergi talað um fátækt eða skýrar aðgerðir til að útrýma fátækt og auka jöfn­uð. Það er einnig ástæða til að hafa áhyggjur af mennta­mál­unum í höndum þess­arar rík­is­stjórnar sem hefur tætt mennta- og menn­ing­ar­ráðu­neytið niður og dritað um stjórn­kerf­ið. Og sjáv­ar­út­vegs­málin eiga að fara í enn eina nefnd­ina [...] hvarflar að ein­hverjum að stór­út­gerðin gefi for­rétt­indin eftir átaka­laust?“

Flokkur fólks­ins

Inga Sæland, for­maður Flokks fólks­ins, sagði í ræðu sinni að stefnuræða for­sæt­is­ráð­herra hefði verið draum­kennd og um næstum því ekk­ert nema vonir og þrár. Það ætti aðal­lega að skoða hitt og þetta. „Ég vil sjá eitt­hvað annað á blaði en von­ir, drauma og þrár. Ég vil sjá raun­veru­legar aðgerð­ir.“

Ásthildur Lóa Þórsdóttir.
Mynd: Alþingi

Hún spurði hvort það væri ekki dap­urt að sitja þannig í fíla­beins­turn­inum að ekki þætti ástæða til að stíga niður á jörð­ina til þeira sem eiga um sárt að binda og eiga ekki fyrir salti í graut­inn? „Mér finnst virki­lega dap­urt ef það sem við heyrum hér og nú í kvöld verður ekk­ert annað en inn­an­tómt blað­ur, draumar og þrár. Við ykkur segi ég þetta, kæru lands­menn: Það kostar ekk­ert að láta sig dreyma. Og því miður er ég ansi hrædd um að það verði margir sem lifa bara á draumnum einum saman núna fyrir jól­in.“

Á ekki að verja heim­il­in?

Nýr þing­maður Flokks fólks­ins, Ást­hildur Lóa Þórs­dótt­ir, tal­aði í fyrsta sinn í umræðum um stefnu­ræðu for­sæt­is­ráð­herra. Hún sagði and­vara­leysi rík­is­stjórn­ar­innar valda sínum flokki miklum áhyggj­um. Staðan í sam­fé­lag­inu væri grafal­var­leg og hún kæmi fyrst og síð­ast niður á þeim sem verst væru stadd­ir. „Fjöl­skyldur sem ekki hafa getað losað sig úr gildru verð­trygg­ingar eða eru fastar á leigu­mark­aði, eru þær fjöl­skyldur sem hafa hvað minnst á milli hand­anna og standa hvað verst að vígi til að takast á við hækk­andi vöru­verð og, það sem verra er, ört hækk­andi hús­næð­is­kostnað að auki.“

Hún spurði hvað rík­is­stjórnin ætl­aði að gera til að verja heim­ilin í land­inu? „Á ég að trúa því að rík­is­stjórnin hafi enga stefnu og enga áætlun um að verja heim­ili lands­ins fyrir þeirri ágjöf sem fram undan er? Á virki­lega enn og aftur að setja þau undir náð og mis­kunn fjár­mála­fyr­ir­tækja?“

Guð­mundur Ingi Krist­ins­son sagði að þótt það væri komið heiti á rík­is­stjórn­ina, vel­ferð­ar­stjórn­in, þá mætti spyrja fyrir hverra vel­sæld hún stæði? „Fyrir öryrkja? Fyrir aldrað fólk? Fyrir lág­launa­fólk? Fyrir börn sem búa í sára­fá­tækt? Nei.“

Hann vitn­aði í orð for­sæt­is­ráð­herra um að hún vildi ekki skipta á Íslandi 2007 og því Íslandi sem er. „Frá þessum tíma hefur kjaragliðnun almanna­trygg­inga orðið allt að 40 pró­sent og kjaragliðnun heldur áfram í boði vel­sæld­ar­rík­is­stjórn­ar­inn­ar. Skerð­ingar og keðju­verk­andi skerð­ingar halda áfram. [...] Skerð­ing­arof­beldið fer um almanna­trygg­inga­kerfið og það yfir í félags­kerfi bæj­ar- og sveit­ar­stjórna, sem er ekk­ert annað en 100 pró­sent eigna­upp­taka þeirra best settu hjá þeim verst settu. [...] Þeir verst settu hafa beðið í nærri fimm ár og verða því miður að bíða enn eftir rétt­læt­inu. Von­andi ekki í fjögur ár í við­bót.“

Pírat­ar:

Björn Leví Gunn­ars­son flutti fyrstu ræðu Pírata í umræðum um stefnu­ræðu for­sæt­is­ráð­herra.  Hann hóf hana á því að segja að síð­ustu tvær vikur hefðu verið far­sa­kennd­ar. „Í tvo mán­uði höfum við fylgst með hópi þing­manna afhjúpa lög­brot, trassa­skap og stór­kost­lega van­virð­ingu við lýð­ræð­ið. Fram­kvæmd síð­ustu kosn­inga var for­kast­an­leg og okkur gafst tæki­færi til að senda skýr skila­boð um að ruglið í Norð­vest­ur­kjör­dæmi ætti aldrei að end­ur­taka sig. En það voru ekki skila­boðin sem Alþingi ákvað að senda. Þvert á móti ákváðu flest í þessum sal að stað­festa nið­ur­stöðu sem eng­inn veit hvort er rétt eða ekki.“

Hann spurði hvort ein­hver í salnum treysti sér til að segja með fullri vissu hvort vilji kjós­enda hefði náð fram að ganga, og svar­aði svo spurn­ing­unni sjálf­ur: „Það getur eng­inn.“

Á sama tíma og allir aðrir horfðu for­viða á sápu­þátta­röð­ina Brasað í Borg­ar­nesi hafi leið­togar rík­is­stjórn­ar­innar lokað sig af. Fyrir kosn­ingar hafi ekki verið þver­fótað fyrir lof­orðum um að mál­efnin myndu ráða för. Ef svo hefði verið hefði end­ur­nýjuð rík­is­stjórn hins vegar aldrei orðið að veru­leika. „Í margar vikur pukr­uð­ust þau saman í ráð­herra­bú­staðnum og leit­uðu allra leiða til að halda lösk­uðu hjóna­band­inu gang­andi fyrir börn­in. Nið­ur­staðan úr leyni­makki þeirra leit dags­ins ljós á sunnu­dag: Ell­efu blað­síðna stjórn­ar­sátt­máli sem var teygður í 60 síður til að fela hversu inni­halds­laus sátt­mál­inn er. au vilja stuðla að, móta stefnu um, horfa til, styðja við og end­ur­skoða. Allt þoku­kennd og óskýr lof­orð sem fela ekki í sér neinar skuld­bind­ing­ar. Var ekki hægt að gera betur eftir fjög­urra ára sam­band og tveggja mán­aða hjóna­bands­ráð­gjöf en að búa til sam­starf sem spannar lit­róf stjórn­mál­anna til að skapa jafn­vægi? Hvar er fram­tíð­ar­sýn­in?“

Í skugga lög­brota

Arn­dís Anna Krist­ín­ar­dóttir Gunn­ars­dótt­ir, nýr þing­maður Pírata, steig næst í pontu og hóf ræðu sína með lát­um. Hún sagði þingið ekki aðeins sitja í skugga lög­brota og óstað­festra taln­inga, heldur jafn­framt í skugga þeirra sterku ítaka sem löngu lát­inn Dana­kon­ungur hefur enn þá á íslenska stjórn­skip­an.

Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir.
Mynd: Alþingi

Arn­dís sagði síð­ustu fjögur ár, nýr stjórn­ar­sátt­máli og fjár­laga­frum­varp sýna að rík­is­stjórnin boði engar fram­far­ir. „Þrír íhalds­flokkar hafa ekki og munu ekki standa að þeim breyt­ingum sem nauð­syn­legar eru, ekki í lofts­lags­mál­um, mann­úð­ar­mál­um, stjórn­ar­skrár­mál­um, tækni­væð­ingu, auð­linda­málum eða rétt­ar­kerf­inu. Þau álíta það nefni­lega dyggð að standa vörð um óbreytt ástand. Flokk­arnir þrír kalla þetta stöð­ug­leika. Ég kalla það tregðu til þess að horfast í augu við stórar áskor­anir og takast á við þær af hug­rekki. Engu að síður eru þau til­búin að gera margt fyrir þennan meinta stöð­ug­leika, jafn­vel þó að það gangi gegn þeirra eigin stefn­u.“

Andrés Ingi Jóns­son var síð­asti Pírat­inn í pontu og gagn­rýndi end­ur­nýj­uðu rík­is­stjórn­ina, líkt og aðrir and­stöðu­þing­menn. Hann sagði stjórn­ar­sátt­mál­ann bita fram­tíð­ar­sýn næstu fjög­urra ára sem skrifuð væri af fólk­inu sem væri brennt af sam­starfi síð­ustu fjög­urra ára. „En í stað þess að skilja bara og leita ham­ingj­unnar hjá ein­hverjum sem þau eiga raun­veru­lega sam­leið með ákváðu þau að krydda upp á sam­band­ið, end­ur­nýja heitin en hrista aðeins upp í þeim með ýmsu sem þau höfðu áður neitað sér um. Fyrir vikið er stjórn­ar­sátt­mál­inn fullur af hvers kyns nýj­ungum sem þau afneit­uðu jafn­vel sjálf bara fyrir nokkrum mán­uð­u­m.“

Við­reisn:

Þor­gerður Katrín Gunn­ars­dótt­ir, for­maður Við­reisn­ar, sagði stjórn­mál snú­ast um að velja og hafna. Í stjórn­ar­sátt­mál­anum væru hins vegar flest­öll þau mál nefnd á nafn sem hægt væri að láta sér detta í hug. „Vanda­málið er að þetta er ekki póli­tík. Þetta er ekki póli­tík. Þetta er eins og börnin sem skrifa alla heims­ins hluti á jóla­gjafalist­ann og verða síðan fyrir von­brigðum með það sem ekki ræt­ist.“

Mark­mið alvöru­stjórn­ar­sátt­mála væri að setja í for­gangs­röð og mark­miðin síðan tíma­sett og gerð mæl­an­leg. Slíkt sé ekki að finna í sátt­mál­an­um. „Þessi aðferð, að þegja um það sem er óþægi­legt, er að verða vöru­merki þess­arar rík­is­stjórn­ar. Meira en tvö ár eru t.d. síðan rík­is­stjórnin setti fram metn­að­ar­fulla heil­brigð­is­á­ætlun til 2030. Hún er enn ófjár­mögnuð og lítil svör er að finna í stjórn­ar­sátt­mála einmitt um þennan kjarna máls.“

Nýi Bónusgrísinn
Mynd: Bónus.is

Þunga­miðjan hjá stjórn­ar­flokk­unum virð­ist að hennar mati vera fjölgun ráð­herra­stóla og afar fálm­kennd til­færsla verk­efna. „Svo er boðað jafn­vægi — fyr­ir­gef­ið, bara ekk­ert annað en moð­suða. Þannig að þrátt fyrir langan aðdrag­anda og nýjar umbúðir hefur því lítið breyst, kæru lands­menn. Það er eins og mun­ur­inn á síð­asta kjör­tíma­bili og því sem nú blasir við sé álíka mik­ill og mun­ur­inn á gamla Bón­us­grísnum og þeim nýja.“

Grætt á hækk­andi djamm­stuðli þjóðar

Einn þeirra sem hlaut þing­sæti eftir end­ur­taln­ing­una í Norð­vest­ur­kjör­dæmi, Guð­brandur Ein­ars­son, var næstur í röð­inni hjá Við­reisn. Hann sagði að fyrir sig sem sveit­ar­stjórn­ar­mann til fjölda ára þá yrði upp­bygg­ing grunn­inn­viða það sem hann vildi helst leggja áherslu á. Á ferðum hans um Suð­ur­kjör­dæmi í aðdrag­anda kosn­inga hafi það verið það sem íbúar vildu ræða. Ekk­ert land­svæði þrífst án öfl­ugrar heil­brigð­is­þjón­ustu og sam­göngu­kerfis sem ber þann umferð­ar­þunga sem á því er. Erum við að sjá þess stað í nýjum stjórn­ar­sátt­mála að lögð sé áhersla á að styrkja þessa grunn­inn­viði? Nei, ég fæ ekki séð að svo sé.“

Annar nýr þing­mað­ur, Sig­mar Guð­munds­son, var síð­asti full­trúi Við­reisnar í gær­kvöldi. Stór hluti ræðu hans fór í að ræða áfeng­is­mál, sem hann kall­aði einn alvar­leg­asta heil­brigð­is­vanda þjóð­ar­inn­ar, og sjáv­ar­út­vegs­mál.

Sig­mar sagði þann vanda fara fyrir ofan garð og neðan hjá rík­is­stjórn­inni. Hann minnt­ist meðal ann­ars á að tekjur rík­is­ins af áfeng­is­gjaldi hefðu hækkað um þrjá millj­arða króna á árinu, meðal ann­ars vegna færri utan­lands­ferða út af kór­ónu­veiru­far­aldr­in­um. „Þessi tala, þrír millj­arð­ar, er sú sama og 16 stærstu útgerð­irnar greiddu í veiði­gjöld á síð­asta ári. Það er auð­vitað ein­stak­lega áhuga­verð sann­girn­is­spurn­ing hvort eðli­legt sé að hækk­andi djamm­stuð­ull þjóð­ar­innar vegna Covid skili jafn miklum tekjum í rík­is­sjóð og þau 16 fyr­ir­tæki sem sam­an­lagt eiga stærstan hluta kvót­ans.“

Sigmar Guðmundsson.
Mynd: Alþingi

Sig­mar sagði þess­ari sann­girn­is­spurn­ingu ekki svarað í stjórn­ar­sátt­mál­an­um. „Þar er ekki vikið orði að sann­gjarn­ari gjald­töku í sjáv­ar­út­vegi, ekki minnst á þann fleyg sem klofið hefur þjóð­ina í ára­tugi, jafn­vel þótt nýleg könnun sýni að ein­ungis 14% þjóð­ar­innar séu ánægð með kerf­ið. En þeir sem eru gjarnir á að missa raun­veru­leika­teng­ingu sökum bjart­sýni geta þá huggað sig við að á meðan sam­fé­lagið logar í ill­deilum um sjáv­ar­út­veg­inn strengir rík­is­stjórnin þess heit í stjórn­ar­sátt­mál­anum að skipuð verði nefnd, með leyfi for­seta, „til að kort­leggja áskor­anir og tæki­færi í sjáv­ar­út­veg­i“. Hinn nýkjörni og orð­vari for­seti Alþingis hefði varla getað orðað þetta bet­ur.“

Mið­flokk­ur­inn:

Tveggja manna þing­flokkur Mið­flokks­ins var án for­manns síns, Sig­mundar Dav­íðs Gunn­laugs­son­ar, sem er erlendis í opin­berum erinda­gjörð­um. Berg­þór Óla­son, hinn þing­maður flokks­ins, tal­aði því tvisvar og vara­maður Sig­mundar Dav­íðs, Anna Kol­brún Árna­dótt­ir, fyrr­ver­andi þing­maður Mið­flokks­ins, einu sinni.

Berg­þór hóf fyrri ræðu sína með vanga­veltum um að gár­ungar hefðu lent í vand­ræðum með að skíra nýju stjórn­ina. Sjálfur sagð­ist hann ætla að kalla hana Höf­uð­borg­ar­stjórn­ina, þar sem Reykja­vík­ur­lista­nafnið væri frá­tek­ið. „Það er nýlunda að allir ráð­herrar séu ann­að­hvort búsettir á suð­vest­ur­horn­inu, á svæði sem nær frá Korpu að bökkum Hvít­ár, eða séu full­trúar höf­uð­borg­ar­kjör­dæmanna þriggja. En fyrst og fremst er nafn­giftin til komin vegna ofurá­herslu flokk­anna á að inn­leiða sam­göngu­stefnu Sam­fylk­ing­ar­innar í Reykja­vík með borg­ar­línu og tengdum verk­efn­um.“

Berg­þór sagði að „hið mæðu­lega kosn­inga­slag­orð Fram­sókn­ar­flokks­ins“, sem var „er ekki bara best að kjósa Fram­sókn“, virt­ist hafa verið leið­ar­ljós for­manna stjórn­ar­flokk­anna þá tvo mán­uði sem þau sátu við og leit­uðu leiða til að blása lífi í hjú­skap­inn með nýjum stjórn­ar­sátt­mála. „Orðin „áfram“ eða „áfram­hald­andi“ koma fram 58 sinn­um. Síðan á að við­halda ýmsu.“

Í seinni ræðu sinni sagð­ist Berg­þor ætla að nýta tíma sinn í lok­in, en hann var síð­astur á mæl­enda­skrá, til að fagna og lýsa furðu sinni á nokkrum atriðum sem komið höfðu fram í öðrum ræðum kvölds­ins. „Ég vil byrja á að fagna og hrósa afstöðu hæst­virts for­sæt­is­ráð­herra Katrínar Jak­obs­dóttur til mögu­legrar stjórn­ar­skrár­breyt­ingar þar sem umfang mögu­legra breyt­inga virð­ist vera orðið mun hóf­legra en sú ævin­týra­ferð sem lagt var af stað í fyrir fjórum árum.“

Anna Kol­brún sagði leið­ar­stef rík­is­stjórn­ar­sátt­mál­ans vera end­ur­unnið efni frá síð­asta kjör­tíma­bili. „Það eina sem breyt­ist er bréfs­efni ráðu­neyta. Á 60 blað­síðum má lesa fögur fyr­ir­heit um vöxt til meiri vel­sæld­ar, um jarð­veg tæki­færa og lofts­lag­ið. Þessar áherslur komu einnig fram í ræðu hjá hæst­virtum for­sæt­is­ráð­herra fyrr í kvöld en minna fór fyrir stefnu­mótun í heil­brigð­is­mál­um, mál­efni sem snertir alla íbúa lands­ins.“

Hún sagði það stór­und­ar­legt að ekki væri hugað að því að Sjúkra­húsið á Akur­eyri yrði jafn­sett sjúkra­hús­inu í Reykja­vík. „Svar rík­is­stjórn­ar­innar er að inn­leiða fjar­heil­brigð­is­þjón­ustu til að friða fólkið úti á landi svo hægt sé að segja að verið sé að veita öllum sömu þjón­ustu. Þannig er þessum íbúum lands­ins mis­mun­að.“

Hægt er að lesa um ræður stjórn­ar­liða í umræð­unum um stefnu­ræðu for­sæt­is­ráð­herra hér.

Lestu meira:

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar