Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.

Galdrakarlinn í seðlabankanum

hafsteinn-gunnar.jpg
Auglýsing

Ég er sann­færður um að sagan dæmi það sem stór­kost­leg­asta glæp lög­gjafans og ótrú­leg­asta sam­særi gegn vel­ferð almenn­ings beggja vegna Atl­antsála fyrr og síð­ar.“

Svo komst banda­ríski þing­mað­ur­inn John H. Reagan að orði um frum­varp sem banda­ríska þingið hafði gert að lögum árið 1873. Reagan var síður en svo einn um að hneykslast; annar þing­maður kall­aði lögin glæp ald­ar­innar og sá þriðji hélt því fram að þau væri þyrni­kór­óna á höfði verka­fólks. Í ljósi þess að fæst okkar gætu gert sér í hug­ar­lund til hvaða laga þessi orð þing­mann­anna vísa má kannski gera því skóna að þeir hafi lagt heldur vel í með þessum ein­kunnum – í það minnsta fyr­ir­finn­ast fáir sem svekkja sig enn á lög­unum nú 140 árum síð­ar, eins og Reagan taldi víst. En hvaða lög­gjöf var það sem fór svona fyrir brjóstið á þeim? Það er kannski ótrú­legt, en lögin sem vöktu þessi hörðu við­brögð fjöll­uðu um mynt­sláttu – eins banalt og það kann nú að hljóma.

Tví­fættur



For­sagan er þessi. Banda­ríkja­dalur hafði verið tví­fættur fram að þræla­stríð­inu 1861, sem merkti að bæði gull og silfur stóðu gjald­miðl­inum að baki. Mynt­slátta hins opin­bera var „frjáls“, svo fram að þeim tíma gat hver sem fært fram ýmist gull eða silfur og látið slá fyrir sig dali, en hlut­fall gulls og silf­urs í myntum var ákveðið með lög­um. Í þræla­stríð­inu var þetta fyr­ir­komu­lag lagt af tíma­bundið og papp­írs­seð­ill sem kall­aður var græn­bakur (e. green­back) tek­inn upp, en með því að taka dal­inn af málm­fæti gátu stjórn­völd leyft sér að fjár­magna stríðs­rekst­ur­inn með seðla­prent­un. Eftir að stríð­inu lauk ríkti hins vegar ein­hugur um að sýna ráð­deild og setja dal­inn á málm­fót aft­ur, enda var þannig hægt að koma í veg fyrir óhóf­lega þenslu í pen­inga­magni og til­heyr­andi verð­bólgu. Og þar kemur að mynt­sláttu­lög­unum ógur­legu 1873.

Þegar dal­ur­inn var settur á málm­fót að nýju ákvað banda­ríska þingið nefni­lega að það skyldi gert með gulli, en mynt­slátta silf­urs var afnumin með öllu. Þetta gæti virst minni­háttar breyt­ing, og jafn­vel þing­menn­irnir sem afgreiddu frum­varpið veltu henni ekki mikið fyrir sér. Hún átti hins vegar eftir að hafa veru­leg nei­kvæð áhrif á banda­ríska hag­kerfið næstu ár og ára­tugi. Vand­inn var sá að flest­öll stór­veldi heims tóku upp gull­fót um svipað leyti, um leið og gull­vinnsla dróst mikið saman (með öðrum orðum jókst eft­ir­spurn eftir gulli mikið á meðan fram­boðið stóð í stað) og gull­verð hækk­aði mik­ið. Þegar gull er notað sem gjald­mið­ill er öll þjóð­ar­fram­leiðslan umreiknuð í gull, og því er óum­flýj­an­­legt að hærra gull­verð merki að almennt verð­lag lækki. Í raun var verð­hækkun gulls því birt­ing­ar­mynd ónógs pen­inga­magns í hag­kerfum heims­ins, ekki síst því þjóð­ar­fram­leiðsla Banda­ríkj­anna jókst mikið í hlut­falli við gullið sem til­tækt var til greiðslu­miðl­unar á sama tíma.

Skuldugir bændur í bobba



Af­leið­ing þessa varð meiri­háttar verð­hjöðn­un, eða sem nam um 23%, á ára­bil­inu 1880-1896. Hún hafði sér­stak­lega slæm áhrif á bænd­ur, en þeir voru flestir stór­skuldug­ir. Verð­hjöðn­unin hafði því enn fremur í för með sér að veru­leg verð­mæti flutt­ust frá bændum á vest­ur­strönd Banda­ríkj­anna til banka á aust­ur­strönd­inni, enda hækk­uðu skuldir þeirra að raun­gildi vegna verð­hjöðn­un­ar­inn­ar. Það þarf því engan að undra að undir lok 19. aldar hafi mynd­ast veru­legur póli­tískur þrýst­ingur úr ranni popúlista um að gera silfur aftur að lög­eyri sam­hliða gulli – en það var m.a.s. eitt helsta kosn­inga­mál demókrata í for­seta­kosn­ing­unum 1896. Umræðan sner­ist auð­vitað síst um málm­ana sem slíka; aðal­­­at­riðið var að silfur var til­tækt í veru­legu magni, og því hefði verið hægt að þenja út pen­inga­magnið sem því nam hefði dal­ur­inn verið settur aftur á silf­ur­fót og vinna þar með gegn verð­hjöðn­un­inni.

Þessar hápóli­tísku hag­fræði­legu deilur voru gerðar ódauð­legar árið 1900 – en reyndar með nokkuð óvæntum hætti. Það dylst nefni­lega engum sem les ævin­týrið um Galdra­karl­inn í Oz eftir blaða­mann­inn L. Frank Baum að þar er um að ræða mynd­lík­ingu fyrir deilur um frjálsa sláttu silf­ur­myntar undir lok 19. ald­ar. Jafn­vel tit­ill­inn sjálfur vísar til þeirra, en oz. er enska skamm­stöf­unin fyrir únsu – hefð­bundna þyngd­ar­ein­ingu gulls.

Auglýsing

Aðal­per­sónur bók­ar­innar eiga sér sam­svörun í helstu per­sónum og leik­endum úr silf­ur­deil­unni. Dórótea er per­sónu­gerv­ingur banda­rískra gilda á meðan hund­ur­inn Tótó er banda­ríska bind­ind­is­hreyf­ing­in, Teetotal­ers, sem studdi sláttu silf­ur­mynta en var ann­ars sér­kenni­legur hópur og fyr­ir­ferð­ar­lít­ill í banda­rískum stjórn­mál­um. Fugla­hræðan tekur að sér hlut­verk bænda; hún telur sig skorta heila en reyn­ist síðan sú vitrasta í föru­neyt­inu – rétt eins og bænd­urn­ir, sem þóttu stundum ein­föld stétt en skildu samt hin flóknu pen­inga­hag­fræði­legu rök fyrir silf­ur­sláttu betur en flestir aðr­ir. Pját­ur­karl­inn táknar verka­menn, sem glatað höfðu hjarta sínu í iðn­væð­ing­unni. Hug­lausa ljónið er síðan sjálfur William Jenn­ings Bryan, for­seta­fram­bjóð­andi Demókrata árin 1896 og 1900 og einn helsti tals­maður þess að gefa sláttu silf­ur­mynta frjálsa – sem popúlistar ótt­uð­ust að hefði ekki kjark til að fylgja mál­inu úr hlaði.

Vondar nornir



Vondu norn­irnar í austri og vestri eru sam­suða þeirra stjórn­mála­manna og fjár­mála­afla á aust­ur- og vest­ur­strönd­inni sem lögð­ust gegn því að horfið yrði frá gull­fæt­in­um. Hagsagn­fræð­ing­ur­inn Hugh Rockoff telur t.d. að vondu norn­inni í austri hafi verið ætlað að tákna Grover Cleveland, Demókrata sem lagð­ist gegn frjálsri sláttu silf­ur­mynta en var sigr­aður á lands­fundi flokks­ins 1896 – rétt eins og vonda nornin sem flest út þegar hús Dóróteu lendir ofan á henni!

Föru­neyti Dóróteu er talin trú um að það fái lausn allra vanda­mála sinna með því einu að fylgja gullna veg­in­um, þ.e. gull­fæt­in­um, til Smar­agðs­borg­ar­inn­ar, sem er auð­vitað hlið­stæða höf­uð­borgar Banda­ríkj­anna, Was­hington. Í því ljósi er kostu­legt að lesa lýs­ingar Baums á Smar­agðs­borg­inni, en þar er óhemju­fjöldi upp­á­klæddra manna og kvenna sem hefur ekk­ert skárra við tíma sinn að gera en tala hvert við ann­að. Þar er þeim upp­álagt að hitta sjálfan Galdra­karl­inn í Oz, tákn­gerv­ing Mark Hanna, for­manns Repúblikana­flokks­ins, en kom­ast að því fyrir rest að hann er svika­hrapp­ur.

Laun­sögnin nær síðan hápunkti sínum þegar Dórótea kemst að því að hún hefur borið bjarg­ráðið á fótum sér allan tím­ann, en hún kemst loks­ins til síns heima þegar hún smellir hæl­unum á töfra­skónum sem hún hafði tekið af vondu norn­inni í austri þrisvar. Hérna bjag­ast sagan reyndar heil­mikið í með­ferð Hollywood, sem hafði lít­inn áhuga á því að fylgja eftir pen­inga­hag­fræði­legri mynd­lík­ingu í einu og öllu; kvik­mynda­út­gáfa sög­unnar frá 1939 var ein fyrsta lit­mynd sög­unn­ar, og því var afráðið að hafa skóna rauða til þess að nýta hina nýju tækni til fulls – en í bók­inni eru skórnir vita­skuld úr silfri, sann­kall­aður silf­ur­fót­ur!

Svo fór reyndar að tals­menn silf­urs höfðu ekki erindi sem erf­iði og töp­uðu for­seta­kosn­ingum bæði 1896 og 1900, en banda­ríska hag­kerfið hlaut meina sinna bót þegar gull fannst í Klondike og Suð­ur­-Afr­íku og hægt var að þenja pen­inga­magnið nægi­lega út til þess að snúa verð­hjöðnun í -bólgu.

Senni­leg­ast væri hægur vandi að skrifa barna­bók um pen­inga­hag­fræði nútím­ans, en hún er jafn­vel enn ævin­týra­­legri en deil­urnar um silfur undir lok 19. aldar – enda beita galdra­karlar í seðla­bönkum nútím­ans ýmsum töfrum sem hefðu verið óhugs­andi fyrir hund­rað árum. Íslenska ævin­týrið yrði alveg sér­stak­lega spenn­andi, en þar kæmi við sögu skip­brot sögu­hetj­unnar eftir ára­langt flot á agn­ar­litlum fleka, ref­skák við hrægamma og ævin­týra­legur flótti úr Hafta­höll­inni, sem virð­ist í fyrstu veita sögu­hetj­unni skjól en reyn­ist vera fang­elsi. Í stað silf­ur­skónna gæti komið töfra­kór­óna, við­eig­andi tákn­mynd fyrir þjóð­ar­gjald­mið­il­inn, þótt senni­leg­ast yrði hún ekki sér­stak­lega þægi­legt höf­uð­fat – og svo­lítið við­kvæmt. Þá er bara að kross­leggja fingur og vona að ævin­týrið hljóti far­sælan endi og verði ekki of langt til að nokkur nenni að lesa það.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
180⁰ Reglan
180⁰ Reglan
180° Reglan – Atli og Elías
Kjarninn 8. júlí 2020
Skjöl sem komu til þinglýsingar í gær hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu ættu að vera tilbúin 28. júlí næstkomandi.
Þriggja vikna bið eftir þinglýsingu
Mikil ásókn í endurfjármögnun og ný íbúðalán hjá bönkunum hefur skapað tímabundið álag. Afgreiðslutími lánanna litast af því en einnig getur þinglýsing tekið nokkrar vikur.
Kjarninn 8. júlí 2020
Flugfreyjur og flugþjónar fella nýjan kjarasamning
Félagsmenn Flugfreyjufélags Íslands hafa fellt nýjan kjarasamning milli félagsins og SA vegna Icelandair. Niðurstaðan var afgerandi. „Mikil vonbrigði,“ segir forstjóri flugfélagsins.
Kjarninn 8. júlí 2020
Ef veiran getur borist í lofti þarf mögulega að hvetja til þess að  nota andlitsgrímur á mannmörgum stöðum og í lokuðum rýmum.
WHO viðurkennir hættu á smiti í lofti
Alþjóða heilbrigðismálastofnunin hefur brugðist við opnu bréfi yfir 200 vísindamanna sem kalla eftir endurskoðun leiðbeininga WHO um að nýja kórónuveiran geti borist í lofti og smitast manna á milli.
Kjarninn 8. júlí 2020
Sjö sóttu um tvö embætti dómara við Landsrétt
Þann 19. júní 2020 auglýsti dómsmálaráðuneytið laus til umsóknar tvö embætti dómara við Landsrétt.
Kjarninn 8. júlí 2020
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Leiðin að stafrænu ökuskírteini
Kjarninn 8. júlí 2020
Ungt fólk á ströndinni í Ísrael.
Brúðkaupsveislur urðu að „útungunarstöðvum“ fyrir veiruna
Ísraelar stóðust ekki freistinguna að safnast saman þegar takmörkunum vegna faraldursins var aflétt í lok maí. Opnun bara og stranda eru þó ekki helsta ástæða stórkostlegrar fjölgunar smita síðustu vikur heldur brúðkaupsveislur.
Kjarninn 8. júlí 2020
Þórður Snær Júlíusson
Ríkisstjórn boðar aðför að fjölbreyttri frjálsri fjölmiðlun
Kjarninn 8. júlí 2020
Meira úr sama flokkiPistlar
None