Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.
Auglýsing

Þótt lög og reglu­gerðir telji orðið þús­undir blað­síðna koma upp aðstæður á hverjum degi sem fólk þarf að leysa úr af eigin ramm­leik. Yfir­leitt tekst fólki vel til en stundum vand­ast málin og erf­ið­ar, jafn­vel vand­ræða­legar aðstæður geta skap­ast í tóma­rúm­inu.

Hér verður farið yfir fimm slík til­vik, hvers­dags­legar aðstæður sem engar reglur gilda um. Í fyrsta lagi er til skoð­unar hvor eigi að hringja til baka þegar sím­tal slitn­ar, í öðru lagi hvort og þá hvenær gest­gjafi eign­ist áfengi, sem er afgangs frá gestum eftir heim­boð, í þriðja lagi hvort fara megi fram fyrir gömlu röð­ina í verslun þegar nýr afgreiðslu­kassi opn­ar, í fjórða lagi hvort henda megi rusli á gólfið í bíó og svo loks hvort pör borgi tvö­falt eða jafnt á við ein­hleypa í sam­eig­in­legum gjöf­um.

Allt eru þetta atriði sem hafa valdið gríð­ar­legri óvissu. Hér þarf að við­hafa snögg við­brögð og ekki gefst tími til að halda þjóð­fund með blöðrum og stikkorð­um, heldur þarf ein­hver að taka sér norð­ur­-kóreskt lands­föð­ur­vald og semja regl­ur. Ég hef sem sagt ákveðið að taka það að mér.

Auglýsing

Þegar sím­tal slitn­ar, hvor á að hringja til baka?



Upp getur komið sú hvim­leiða patt­staða þegar það slitnar í miðju sím­tali að báðir reyna að hringja til baka. Þá er á tali hjá báðum út af því að þeir eru að hringja í hvorn ann­an. Svo getur það gerst að báðir ákveða að hætta að reyna á sama tíma og ekk­ert ger­ist í drykk­langa stund, þar til báðir byrja aft­ur. Svona getur þetta gengið í marga hringi.

Þetta er auð­vitað baga­legt og ein­hver hag­fræð­ing­ur­inn gæti sjálf­sagt reiknað út sam­fé­lags­legt tap Íslend­inga af völdum þess hve miklum tíma er eytt í sím­töl sem þessi á ári. En um þetta á að gilda ein­föld regla sem eyðir óviss­unni (og sparar sam­fé­lag­inu stór­fé).

Reglan byggir á því að þátt­tak­endum í sím­tali má skipta í tvennt. Ann­ars vegar er það leið­togi sím­tals­ins, þ.e. sá sem hringdi upp­haf­lega og hins vegar starfs­maður á plani sím­tals­ins, sá sem hringt var í.

Þegar hlut­verkum hefur verið skipt með þessum hætti ein­fald­ast málið veru­lega. Leið­tog­inn ber að sjálf­sögðu alla ábyrgð á því að hringja aftur ef svo illa fer að sam­bandið slitnar en starfs­manni á plani ber að halda kyrru fyrir á meðan og undir engum kring­um­stæðum reyna að hringja til baka, nema fyr­ir­skip­anir þess efnis ber­ist frá leið­tog­an­um, t.d í formi sms-­skeyt­is.

Hér er því sett fram eft­ir­far­andi regla:

> Þegar sím­tal slitnar ber sá sem hringdi upp­haf­lega (leið­togi sím­tals­ins) ábyrgð á að hringja til baka í þann sem var hringt í (starfs­mann á plani sím­tals).

Eign­ast gest­gjafi áfengi sem er afgangs frá gestum?



Þetta er aðstaða sem oft kemur upp. Boðið er heim og gest­irnir taka með sér áfengi en skilja það eftir hjá gest­gjaf­an­um. Er við hæfi að gest­ur­inn mæti síðar og end­ur­heimti áfengið eða má gest­gjaf­inn slá eign sinni á afgang­inn?

Hér getur t.d. það vand­ræða­lega augna­blik orðið að þegar gest­ur­inn mætir ein­hverjum dögum síðar sé gest­gjaf­inn í þann mund að dreypa á afgang­in­um.

Al­mennt verður að miða við að gest­gjaf­inn eign­ist það áfengi sem skilið er eftir hjá hon­um, enda ekki hægt að leggja það á gest­gjafann að geyma áfengi vikum eða jafn­vel mán­uðum sam­an. Þó þarf að huga að tvennu í þessu sam­hengi. Fyrir það fyrsta, hversu veg­legt var heim­boðið og í öðru lagi hversu verð­mætt var áfengið fyrir gest­inn?

Heim­boð eru mis­veg­leg. Þegar hópur ungra karl­manna, svo dæmi sé tek­ið, hitt­ist heima hjá einum þeirra er til­gang­ur­inn yfir­leitt ein­göngu að tryggja húsa­skjól á meðan áfengis er neytt og haldið á pöbb­inn eftir á. Veit­ingar og und­ir­bún­ingur eru í lág­marki, ef ein­hverjar yfir­höf­uð. Eftir því sem ald­ur­inn fær­ist yfir og fólk ger­ist ráð­sett­ara er meira lagt í heim­boðin og til­kostn­að­ur­inn verður meiri.

Að sama skapi er áfengi mis­mik­il­vægt eftir aldri þess sem á það. Ungt fólk hefur alla­jafna mikið fyrir því að útvega sér áfengi og ver til þess tölu­verðu hlut­falli af sínum ráð­stöf­un­ar­tekj­um. Áfengi er dýrt hér á landi og okkur Íslend­ingum ekki treyst fyrir því að versla slíka vöru fyrr en eftir tví­tugt og þá alls ekki í almennum mat­vöru­versl­un­um. Eign­ar­hald áfengis er því þýð­ing­ar­mikið fyrir ungt fólk sem á ekki efni á því að fara á bari. Því er oft mikið á sig lagt til að tryggja sér áfengi og ungt fólk gefur t.d. hvort öðru ekki áfengi, ekki frekar en fangar gefa hvor öðrum sígar­ett­ur.

Allt hnígur þetta í þá átt að gest­gjafi sem hefur haft ungt fólk í heim­sókn verður að stíga var­lega til jarðar í að slá eign sinni á afgangs­á­fengi. Eðli­legt er að gefa rúman frest í slíkum til­fell­um, alla­vega vel fram yfir næstu helgi áður en hægt er að ganga í birgð­irnar sjálf­ur.

Þegar fólk eld­ist breyt­ist þetta. Heim­boð eru veg­legri og ýmsar aðrar skyldur falla til en að útvega húsa­skjól fær­ast yfir á gest­gjafann, t.d. mat­reiðsla og að bjóða upp á borð­vín með matn­um. Gest­gjafar í slíkum boðum eiga því almennt að geta gengið að því sem vísu að það áfengi sem verður afgangs sé þeirra, enda hafa þeir lagt tölu­vert í boð­ið.

Að þessu sögðu verður að gæta að því að gestir í boðum geti, áður en kvatt er, sótt það áfengi sem komið var með í boð­ið, t.d. ef gest­ur­inn er með fleiri sam­kvæmi á dag­skránni um kvöld­ið. Best er að gera slíkt svo lítið beri á og áður en kveðju­at­höfn hefst, enda óþægi­legt fyrir alla ef hjart­næmar þakk­ar­ræður eru t.d. brotnar upp með ósk um að sóttir verði tveir bjórar í ísskáp­inn.

Hér er því sett fram eft­ir­far­andi regla:

> Áfengi sem verður afgangs í heim­boði er eign gest­gjafa frá og með kveðju­stund í heim­boði.

> Sé gest­ur­inn ungur að árum getur gest­gjafi ekki slegið eign sinni á afgangs­á­fengið fyrr en að lið­inni einni helgi frá og með heim­boð­inu.

Má fara fram fyrir röð­ina þegar nýr afgreiðslu­kassi opnar í versl­un?



Í flestum versl­unum lands­ins eru afgreiðslu­kassar skipu­lagðir þannig að bið­röð er við hvern og einn þeirra. Ef nýr kassi opnar mynd­ast því nokk­urs konar villta vest­urs ástand meðal við­skipta­vina sem rjúka úr gömlu röð­inni til að vera fyrstir í þá nýju.

Ef það eru til dæmis fimm manns í röð á kassa og þrír þeirra ákveða að freista gæf­unnar á nýja kass­an­um, getur sú staða komið upp að fimmti mað­ur­inn í gömlu röð­inni sé kom­inn fram­fyrir hina tvo.

Allir sjá hvers konar hróp­andi órétt­læti slíkt hefði í för með sér. For­gangur úr fyrri röðum verður að halda sér, enda eru allir betur settir þótt röðin haldi sér og rétt­læt­is­kenn­ing John Rawls þannig upp­fyllt. Sá sem var fimmti í gömlu röð­inni er nú skyndi­lega þriðji í þeirri nýju og þannig koll af kolli.

Málið vand­ast þó ef tvær mis­mun­andi raðir koma saman í nýju röð­ina. Hvor röðin hefur for­gang í nýju röð­ina? Ef gæta ætti ítr­ustu sann­girni þyrfti senni­lega að leyfa þeim sem lengst hefur beðið í annarri hvorri röð­inni að vera fyrstur og svo kæmi sá sem lengst hefði beðið í hinni röð­inni og svo fram­veg­is. Slíkt yrði þó aug­ljós­lega of flókið og því verður að fara bland­aða leið. Ef farið er úr tveimur röðum þá verður sú röð sem fyrst kemur á nýja kassan að fá að vera á und­an. En hins vegar bera að virða inn­byrðis skipan úr gömlu röð­inni.

Hér er því sett fram eft­ir­far­andi regla:

>Þegar nýr kassi opn­ast í versl­un, skulu þeir sem fara yfir úr gömlum röðum vera jafn­settir inn­byrðis á nýja kass­an­um.

Má henda rusli á gólfið í bíó?



Sjarm­inn við að fara í bíó liggur ekki síst í smá­at­rið­un­um. Bíó­ferð er full­komin afsökun til að raða í sig gosi, poppi, nammi og fylla svo á í hléi með meira gosi og poppi, allt á innan við tveimur tímum og þurfa ekk­ert að spá í því hvað verður um ruslið. Því er bara hent á gólfið og þykir sjálf­sagt. Gamla tuggan sem er oft sögð við börn, „mynd­irðu ganga svona um heima hjá þér?“ á t.d. ekki við um bíó. Eng­inn annar sam­komu­staður fólks býður upp á þennan val­kost. Í leik­húsi kastar eng­inn rusli á gólf­ið, hvað þá á veit­inga­stöðum eða kaffi­hús­um. Bíó­ferðir eru okkar guilty plea­sure þegar kemur að rusli og til­tekt.

Á því hefur hins vegar borið upp á síðkastið að fólk sé farið að fá sam­visku­bit yfir þessu og sé jafn­vel farið að stunda vit­leysu eins og að telja sig þurfa að að henda rusl­inu sjálft.

Rétt er að fyr­ir­byggja þennan mis­skiln­ing alveg með eft­ir­far­andi reglu:

> Réttur bíó­gesta til að henda rusli á gólf byggir á gam­alli venju og er skýr.

Borga pör tvö­falt eða jafnt á við ein­hleypa í sam­eig­in­legum gjöf­um?



Al­gengt er í veisl­um, gift­ing­um, afmælum og útskriftum að hópur taki sig til og leggi saman í púkk fyrir gjöf. Kostn­að­inum er þá deilt jafnt á þá sem koma að gjöf­inni en hvernig á að telja pör í hópn­um? Er parið talið sem einn eða tveir hausar í púkk­inu?

Pör geta lent í að ofgreiða í gjöfum ef telja á þau tvö­falt en á móti kemur þá geta þau líka sloppið ódýrt ef þau eru talin sem einn haus, enda fær parið nafnið sitt á kort­ið, tekur þátt í veisl­unni en borgar bara helm­ing á við aðra.

Hér getur auð­vitað skipt máli hversu vel parið þekkir við­kom­andi. Þekkja báðir makar þann sem býður eða bara annar mak­inn? Önnur leið er að spyrja sig að því hvað myndi ger­ast ef parið væri ekki sam­an, yrði þeim báðum boðið í veisl­una? Að vísu verður að fara var­lega í slíkt, enda kannski ekki mjög róm­an­tískt að byrja kvöldið á slíkum vanga­velt­um: „Ef ég myndi hætta með þér þá myndi Maggi aldrei bjóða þér, ástin mín“.

Þetta má einnig nálg­ast út frá veislu­föngum – tekur mak­inn mikið til sín í mat og drykk eða er hann neyslu­grannur og bara í vatn­inu? Ef svo er, má færa rök fyrir því að óþarfi sé að rukka hann fyrir gjöf­ina en ef hann er á beit horfir málið öðru­vísi við.

Ef allt er í hnút má hér henda fram ákveðnum Salómons­dóm, í þá veru að pör greiði 1.5 á við ein­hleypa.

Hér er því sett fram eft­ir­far­andi regla:

> Þegar hópur (þrír eða fleiri) stendur sam­eig­in­lega að gjöf, skal telja pör sem einn aðila í gjöf­inni. Parið skal þá gæta að því að neysla matar og drykkjar í veisl­unni sé í sam­ræmi við þetta hlut­fall.

> Þetta á þó ekki við ef báðir makar þekkja þann sem fær gjöf­ina, svo vel að þeim hefði báðum verið boð­ið. Þá skal parið greiða tvö­falt í gjöf­inni.

Hug­myndin sú að regl­urnar verði kall­aðar „hvers­dags­regl­urn­ar“ og fólk geti þá vísað til þeirra þannig, sbr. „þetta er bara alveg skýrt í hvers­dags­regl­un­um“.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Inga Sæland
Segir sama gamla spillingarkerfið blómstra sem aldrei fyrr
„Hvenær hættir maður að verða hissa á sérhagsmunagæslunni í pólitík?“ spyr formaður Flokks fólksins.
Kjarninn 5. júní 2020
Leirdalur með Leirdalsvatni og Leirdalsá falla í Geitdalsá. Í Leirdal hugsar Arctic Hydro sér upphafslón Geitdalsárrvirkjunar.
„Nýtt virkjanaáhlaup“ á hálendi Austurlands verði stöðvað
Stjórnvöld þurfa að koma í veg fyrir að hálendi Austurlands verði raskað frekar og standa við fyrirheit sem gefin voru um að þar yrði ekki virkjað meira. Þetta kemur fram í tillögu að ályktun sem lögð verður fyrir aðalfund Landverndar á morgun.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Ráðherra metur næstu skref með lögmönnum
Mennta- og menningarmálaráðherra fer nú yfir úrskurð kærunefndar jafnréttismála með lögmönnum. Hún segir að ekki hafi skipt máli að Páll Magnússon væri framsóknarmaður.
Kjarninn 5. júní 2020
Komufarþegar munu þurfa að greiða sjálfir fyrir sýnatöku frá 1. júlí.
Komufarþegar greiða 15 þúsund fyrir sýnatöku
Sýnataka á landmærum Íslands verður gjaldfrjáls fyrstu tvær vikurnar en frá 1. júlí munu komufarþegar þurfa að greiða 15 þúsund krónur fyrir rannsóknina.
Kjarninn 5. júní 2020
Óvenjulegur sjómannadagur framundan
Vegna COVID-19 faraldursins verður sjómannadagurinn í ár ólíkur því sem Íslendingar eiga að venjast. Þó verður lágmarksdagskrá víða um land með heiðrunum aldinna sjómanna, minningarathöfnum og veittar verða viðurkenningar fyrir björgunarafrek.
Kjarninn 5. júní 2020
Jane Goodall fór á þrítugsaldri inn í skóga Tansaníu og dvaldi þar lengi í hópi simpansa. Rannsóknir hennar gjörbreyttu þekkingu manna á öðrum dýrategundum.
Mannkynið er „búið að vera“ ef það skiptir ekki um kúrs í kjölfar COVID
„Við erum komin að tímamótum í sambandi okkar við náttúruna,“ segir Jane Goodall sem barist hefur verið náttúruvernd í sex áratugi. Hún segir að nú hafi opnast lítill gluggi til að gera róttækar breytingar svo koma megi í veg fyrir frekari hörmungar.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir og Björn Leví Gunnarsson
„Það eru nákvæmlega svona mál sem halda aftur af Íslandi“
Þingmaður Pírata gagnrýnir ákvarðanir mennta- og menningarmálaráðherra. „Svona mál leiða til lélegri niðurstaðna í öllu sem gerist í framhaldinu af því að hæfasta fólkið er ekki að taka ákvarðanirnar.“
Kjarninn 5. júní 2020
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir – Eldhúsið
Kjarninn 5. júní 2020
Meira úr sama flokkiPistlar