Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.

Í betra form með Tómasi Schelling

hafsteinn-gunnar.jpg
Auglýsing

Árið 1960, þegar kjarn­orku­váin var sem áþreifan­­leg­ust og almenn­ingur um ver­öld alla ótt­að­ist að kjarn­orku­veldin í vestri og austri myndu tor­tíma sjálfum sér og hálfri heims­byggð­inni með, gaf hag­fræð­ing­ur­inn og Nóbels­verð­launa­haf­inn Tómas Schell­ing út bók til þess að skýra hvers vegna það væri afar ólík­legt að nokkuð slíkt gerð­ist. Bókin hét The Stra­tegy of Con­flict og er afrek á sviði leikja­fræði, en í bók­inni fjallar Schell­ing af miklu næmi um hvernig deilu­að­ilar haga sam­skiptum sín­um. Eins og nærri má geta gaf bókin ómet­an­lega inn­sýn í þá dýnamík sem leiðir af sér ógn­ar­jafn­vægi á borð við kalda stríð­ið.

Það var einkum sam­spil tveggja þátta sem var Schell­ing hug­leik­ið, en hann beindi sjónum sínum að því hvernig skuld­bind­ing getur skapað fæl­ing­ar­mátt. Þetta krefst ef til vill nán­ari útskýr­ing­ar.

Schell­ing taldi að hafa mætti áhrif á gang hvers konar deilu með hót­un­um, en með því að hóta mót­að­il­anum ein­hvers konar við­brögðum ef hann hegð­aði sér með ákveðnum hætti mætti draga úr lík­unum á hegð­un­inni umræddu. Hót­anir gætu m.ö.o. haft fæl­ing­ar­mátt, en aðeins ef þær væru trú­verð­ugar – ef mót­að­il­inn ótt­að­ist raun­veru­lega að þeim yrði fylgt eft­ir. En hvernig er hægt að gera hótun trú­verð­uga, sér­stak­lega þegar deilan verður ekki end­ur­tekin eins og raunin er um kjarn­orku­styrj­ald­ir?

Auglýsing

Hér kemur að hlut­verki skuld­bind­ing­ar­inn­ar. Með því að binda hendur sínar fyrir fram geta deilu­að­il­arnir gert hót­anir sínar trú­verð­u­gri, og þar með aukið fæl­ing­ar­mátt þeirra. Þótt Schell­ing hafi fyrstur sett þessa hug­mynd fram form­lega eru mýmörg dæmi um hana í mann­kyns­sög­unni. Mál­tækið að brenna allar brýr að baki sér er t.d. sótt í þá iðju herja að loka öllum flótta­leiðum á leið til orr­ustu og úti­loka þar með að her­menn hörfi frá átökum – þannig skuld­bindur her­inn sig til þess að berj­ast til síð­asta manns, sem gerir áhlaup hans mun trú­verð­ugra. Land­vinn­inga­mað­ur­inn Her­nán Cortés var t.a.m. nokkrum öldum á undan Schell­ing þegar hann sökkti flota sínum úti fyrir ströndum Mexíkó til þess að úti­loka lið­hlaup úr her­ferð sinni gegn Astek­um.

­Leiðin til að gæta þess að annar deilu­að­il­inn geri ekki á hlut hins er hins vegar sú sama og í til­viki stór­þjóð­anna; nefni­lega að beita skuld­bind­ingu til þess að skapa fælingarmátt.

Svipað var uppi á ten­ingnum í Kalda stríð­inu, en dæmi um slíkt er kjarn­orku­á­ætlun Sov­ét­manna sem gekk undir nafn­inu Dauða hönd­in. Áætl­un­inni var ætlað að þjóna hlut­verki sjálf­virkrar gagnárás­ar; ef nemar í Sov­ét­ríkj­unum greindu merki um kjarn­orku­árás yrði kjarn­orku­sprengjum sjálf­krafa skotið á Banda­rík­in, burt­séð frá því hvort lyk­il­menn í valdastrúktúr Sov­ét­ríkj­anna væru yfir­höfuð enn á lífi eða ekki. Að mati Schell­ings var þannig svarið við gát­unni um það af hverju hvorki Banda­ríkin né Sov­ét­ríkin gerðu árás að fyrra bragði það að bæði ríki hefðu búið svo um hnút­ana að hót­unin um gagnárás væri fylli­lega trú­verð­ug. Hvor­ugt ríkið gat grandað hinu nema vera um leið öruggt um að það grand­aði sjálfu sér um leið.

Gott og vel. En hvernig teng­ist Kalda stríðið yfir­skrift pistils­ins um betra form?

Schell­ing fór með þessa grein­ingu sína skref­inu lengra, en hann taldi að við­leitni manns­ins til að losa sig við lesti, hvort sem það væru reyk­ingar eða óholl­u­sta, væri ekki alls ósvipuð átökum stór­þjóða, nema hvað hinar stríð­andi fylk­ingar væru innra með okk­ur. Þar ætt­ust við tvö sjálf sem byggju með okkur öllum og væru við stjórn­völ­inn sitt á hvað; það í nú-inu, sem vill helst af öllu taka upp betri lifn­að­ar­hætti (það er sjálfið sem strengir ára­móta­heit­ið), og það í fram­tíð­inni, sem er lík­legt til þess að falla í freistni (það er sjálfið sem byrjar að reykja aftur á þrett­ánd­anum og hættir að mæta í rækt­ina í febr­ú­ar).

Leiðin til að gæta þess að annar deilu­að­il­inn geri ekki á hlut hins er hins vegar sú sama og í til­viki stór­þjóð­anna; nefni­lega að beita skuld­bind­ingu til þess að skapa fæl­ing­ar­mátt. Þannig getur ábyrga nú-­sjálfið bundið hendur kvikula fram­tíð­ar­sjálfs­ins og tekið af því völdin svo það falli ekki í freistni.

Í sinni ein­föld­ustu mynd getur það þýtt að reyk­inga­maður í bata forð­ast bari eða aðra staði sem gætu freistað hans að byrja aftur að reykja, eða hendir öllum sígar­ett­u­­pökkum í hús­inu. Þannig tekur nú-­sjálfið ákvörðun sem dregur úr lík­unum á því að fram­tíð­ar­sjálfið falli.

Svona skuld­bind­ing­ar­mek­an­ismar geta þó einnig tekið á sig flókn­ari mynd. Ein­hver sem ætlar sér að vera dug­legri að mæta í rækt­ina gæti fyllt út tékka til stjórn­mála­sam­taka sem hann þolir ekki, og beðið ein­hvern nákom­inn sér að póst­leggja hann ef hann stendur ekki við heit­ið. Nem­andi sem þarf að læra fyrir próf um helgi gæti sent sér hús­lyklana sína í pósti á föstu­degi, svo hann kæm­ist ekki út fyrir húss­ins dyr á skrall fyrr en lykl­arnir skil­uðu sér aftur á mánu­degi. Sum ríki Banda­ríkj­anna gera spilafíklum kleift að setja sig sjálf­vilj­ugir á bann­lista hjá spila­vít­um, sem meina þeim aðgöngu fram­veg­is. Ódysseifur lét skip­verja sína binda sig við skipsmastur svo hann heill­að­ist ekki af síren­un­um. Og svona mætti áfram telja mis­mun­andi leiðir sem gera skyn­sama sjálf­inu kleift að binda hendur kvikula sjálfs­ins á meðan það er við stjórn­völ­inn.

Schell­ing taldi að úrræði af þessum toga gætu gagn­ast mörgum vel við að ná tökum á löstum sínum og taka upp heil­brigð­ari lifn­að­ar­hætti. Sjálfur nýtti hann skuld­bind­ing­ar­mek­an­isma af þessum toga til þess að hætta að reykja, en átt­aði sig í leið­inni á því að hvat­arnir þyrftu að vera nægi­lega sterkir og hegð­un­ar­þrösk­uld­arnir vel skil­greind­ir. Hann setti sér þá reglu að reykja ekki nema ein­göngu eftir kvöld­mál­tíð hvers dags – en komst að því að það gagn­að­ist lítið þegar hann stóð sig að því að háma í sig sam­lokur um miðjan dag og kalla það kvöld­mat!

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Umdeilt leigufélag ratar enn og aftur í fréttir vegna frásagna af okri á leigjendum
Saga Ölmu íbúðafélags teygir sig aftur til ársins 2011 og skýrslu sem meðal annars var unnin af núverandi seðlabankastjóra. Félagið var einu sinni í eigu sjóðs í stýringu hjá hinu sáluga GAMMA og hét um tíma Almenna leigufélagið.
Kjarninn 10. desember 2022
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir
Skyldur okkar í loftslagsbaráttunni
Kjarninn 10. desember 2022
Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur setið að völdum síðan seint á árinu 2017. Hlutfall allra ríkustu landsmanna í heildartekjum þjóðarinnar hefur aukist milli allra ára sem hún hefur setið.
Ríkasta 0,1 prósentið hefur ekki tekið til sín stærri hluta af tekjukökunni síðan 2007
Þær 244 fjölskyldur sem höfðu mestar tekjur á síðasta ári þénuðu alls 36 milljarða króna í fjármagnstekjur á árinu 2021. Það voru 20 prósent af öllum slíkum tekjum sem urðu til á því ári. Hópurinn þénaði 4,2 prósent af öllum tekjum sem urðu til í landinu.
Kjarninn 10. desember 2022
Meghan og Harry kynntust á Instagram. Hljómar kannski ekki eins og ævintýri, enda hafa þau sagt skilið við slík, að minnsta kosti konungleg ævintýri.
Sannleikur Harrys og Meghan – frá þeirra eigin sjónarhorni
Harry og Meghan fundu sig knúin til að segja „sinn eigin sannleika“ af samskiptum þeirra við konungsfjölskylduna og ákvörðun þeirra að segja skilið við allar konunglega skyldur. Sannleikurinn er nú aðgengilegur á Netflix en sitt sýnist hverjum.
Kjarninn 9. desember 2022
Ingrid Kuhlman
Sjö tegundir hvíldar
Kjarninn 9. desember 2022
Tillaga Andrésar Inga Jónsson, þingmanns Pírata, um að fresta umræðu um breytingu á lögum um útlendinga fram yfir áramót var felld við upphaf þingfundar. Stjórnarandstaðan sakar meirihlutann um að setja fjölda mála í uppnám með þessu.
Segja stjórnarmeirihlutann stilla öryrkjum upp á móti útlendingum
Tillaga þingmanns Pírata um að taka af dagskrá frumvarp um alþjóðlega vernd var felld á Alþingi. Stjórnarandstöðuþingmenn segja það fáránlegt að afgreiða eigi frumvarpið áður en eingreiðsla til öryrkja verði tekin fyrir á þingi.
Kjarninn 9. desember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Ekki upplýst formlega en leitað til hennar „í krafti vináttu og persónulegra tengsla“
Forsætisráðherra segir að hún hafi ekki verið upplýst formlega um að ráðherra hafi sýnt af sér vanvirðandi framkomu. Þegar leitað sé til hennar sem trúnaðarvinar sé um persónuleg málefni að ræða sem kalli ekki á að hún setji þau í farveg stjórnsýslumála.
Kjarninn 9. desember 2022
Hægt er að horfa á sjónvarp með ýmsum hætti.
Myndlyklum í útleigu fækkað um 25 þúsund á fimm árum
Þeim sem leigja myndlykla fyrir nokkur þúsund krónur á mánuði af fjarskiptafyrirtækjum til að horfa á sjónvarp hefur fækkað um tíu þúsund á einu ári. Fleiri og fleiri kjósa að horfa á sjónvarp í gegnum app.
Kjarninn 9. desember 2022
Meira úr sama flokkiPistlar
None