Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.

Markaðsmisnotkun, innherjabrot og umboðssvik

fors..umynd_.jpg
Auglýsing

Fjórir stærstu spari­sjóðir lands­ins: SPRON, Byr og Spari­sjóð­irnir í Kefla­vík og Mýra­sýslu, hög­uðu sér að mörgu leyti meira eins og fjár­fest­ing­ar­fé­lög en spari­sjóð­ir. Þau voru undir hælnum á stærri bönkum eða ákveðnum við­skipta­manna­hópum og fjár­mögn­uðu oft á tíðum gjörn­inga sem stóru bank­arnir ann­að­hvort vildu ekki eða gátu ekki, sökum hámarks­út­lána til ákveð­inna aðila, fjár­magn­að.

almennt_17_04_2014

Kjarna­starf­semi þeirra var ónýt, vaxta­munur lít­ill eða eng­inn og sumum þeirra tókst meira að segja ekki að hagn­ast á því að lána út verð­tryggð íbúða­lán. Lán voru veitt án nægj­an­legra trygg­inga og lánað var til stofn­fjár­kaupa með veði í bréf­unum sjálf­um, sem er and­stætt lög­um.

Í stað þess að þjón­ustu­tekjur og vaxta­munur inn- og útlána ein­kenndi rekstur sjóð­anna fyrir banka­hrun var uppi­staðan í vexti og hagn­aði þeirra nán­ast ein­vörð­ungu útlán sem orka í besta falli tví­mælis og gríð­ar­lega áhættu­samar fjár­fest­ingar í verð­bréf­um. Auk þess tóku þeir oft á tíðum þátt í fjár­fest­ing­ar­starf­semi sem skil­aði miklu tapi. SPRON átti til að mynda í félögum sem fjár­festu í fast­eignum í Berlín og stóðu að útrás Remax og sölu á kvenn­mannsnær­fatn­aði í öðrum Evr­ópu­lönd­um.

Þetta er meðal þess sem kemur fram í skýrslu rann­sókn­ar­­nefndar um starf­semi spari­sjóð­anna sem birt var í síð­ustu viku.

Auglýsing

Tug­millj­arða kostn­aður lendir á skatt­greið­endum

Þær póli­tísku hug­myndir sem voru uppi um end­ur­reisn spari­sjóða­kerf­is­ins með ein­hverja af þessum sjóðum sem nýtt hryggjar­stykki, sér­stak­lega Spari­sjóð­inn í Kefla­vík eða Byr, voru því eftir á að hyggja and­vana fædd­ar. Í þær hefði aldrei átt að ráð­ast.

Ástand þess­ara sjóða vegna slæ­legs rekst­urs, mik­illar áhættu­sækni, und­ir­lægju­­semi við ákveðnar fjár­mála- og við­skipta­blokkir og van­þekk­ingar eða -getu starfs­manna sem fóru með mikil fjár­ráð, og dregið er fram í skýrslu rann­sókn­ar­nefnd­ar­inn­ar, sýna að raun­hæfi slíkra hug­mynda var ekk­ert. Nið­ur­staðan er að heild­ar­kostn­aður sem þegar hefur fallið á hið opin­bera, skatt­greið­end­ur, vegna erf­ið­leika og falls spari­sjóð­anna, er nú þegar rúmir 33 millj­arðar króna. Uppi­staðan í því tapi er kostn­aður vegna Spari­sjóðs­ins í Kefla­vík, rúmir 19 millj­arðar króna án til­lits til vaxta.

Auk þess ríkir enn óvissa um hvort og hvað muni falla til vegna upp­gjörs við slita­stjórn Spari­sjóða­bank­ans. Seðla­banki Íslands lýsti 215 millj­arða króna kröfu í þrotabú bank­ans en lít­ill hluti krafn­anna hefur verið sam­þykkt­ur. Þessar kröfur eru vegna hinna svoköll­uðu end­ur­hverfu við­skipta þar sem Spari­sjóða­bank­inn var milli­lið­ur. Hann fékk lán hjá Seðla­banka Íslands og end­ur­lán­aði þau svo til við­skipta­banka og spari­sjóða. Við­búið er því að tugir millj­arða króna til við­­bótar tap­ist vegna þess­arra lána.

Bein­tengdir við við­skipta- og banka­blokkir

Þrír sjóð­anna: SPRON, Spari­sjóð­ur­inn í Kefla­vík og Spari­sjóður Mýra­sýslu, bein­tengdu hags­muni sína við Kaup­þing í gegnum beint og óbeint eign­ar­hald á hluta­bréfum í Existu, stærsta eig­anda bank­ans. Þegar Kaup­þing og Exista féllu var ljóst að sjóð­irnir þrír væru komnir í vanda sem þeir gætu ekki yfir­stig­ið. Byr batt sig við hóp sem tengd­ist stærstu eig­endum Glitn­is, Baugi og fylgi­hnött­um, og lán­aði honum risa­vaxnar fjár­hæð­ir. Engar við­skipta­legar for­sendur geta talist fyrir sumum þeirra lán­veit­inga og eru þær til rann­sóknar hjá emb­ætti sér­staks sak­sókn­ara.

Alls til­kynnti rann­sókn­ar­nefnd um spari­sjóð­ina 21 mál til rík­is­sak­sókn­ara. Hann á síðan að vísa þeim áfram til þar til bærra emb­ætta. Þau eru sér­stakur sak­sókn­ari og eftir atvikum Fjár­mála­eft­ir­lit­ið. Auk þess rann­sakar emb­ætti sér­staks sak­sókn­ara nú þegar um tíu mál sem tengj­ast þeim. Hluti þeirra mála snýr að Spari­sjóðnum í Kefla­vík og er meðal ann­ars byggður á leyni­skýrslu end­ur­skoð­un­ar­­fyr­ir­tæk­is­ins PwC um sjóð­inn sem skilað var í apríl 2011 og Kjarn­inn birti í heild sinni í fyrstu útgáfu sinni, 22. ágúst 2013. Hana má nálg­ast hér.

Heim­ildir Kjarn­ans herma að nán­ast öll þessi mál teng­ist stærstu fjórum sjóð­un­um. Þau mál sem vísað var til rík­is­sak­sókn­ara eru margs kon­ar. Þau snú­ast meðal ann­ars um meinta mark­aðs­mis­notkun og inn­herja- og umboðs­svik.

Hluti mál­anna fyrndur

Hluti mál­anna fellur hins vegar undir sér­refsi­lög, ekki hegn­ing­ar­lög. Ef refsirammi þeirra er undir tveggja ára fang­elsi geta slík mál fyrnst á fimm árum. Sam­kvæmt heim­ildum Kjarn­ans á það við um hluta þeirra mála sem rann­sókn­ar­nefndin vís­aði til rík­is­sak­sókn­ara að þau eru fyrnd. Rann­sókn máls­ins gæti hins vegar leitt til þess að við­eig­andi emb­ætti færðu sum brot­anna undir hegn­ing­ar­lög sem eru ekki þar núna.

Eitt vanda­mál blasir hins vegar við. Fjár­mála­eft­ir­litið hætti hrun­rann­sóknum í byrjun árs 2013. Þótt innan emb­ætt­is­ins sé enn starf­andi sér­stakur rann­sókn­ar­hópur innan vett­vangs- og verð­bréfa­eft­ir­lits er geta þess til að takast á við stór­tækar rann­sóknir mjög skert.

Þetta skiptir miklu máli, til dæmis varð­andi rann­sóknir á meintri mark­aðs­mis­notk­un, en nokkur slík mál komu út úr vinnu rann­sókn­ar­nefndar um starf­semi spari­­­sjóð­anna. Sér­stakur sak­sókn­ari getur ekki tekið upp mark­aðs­mis­notk­un­ar­mál nema eftir kæru frá Fjár­mála­eft­ir­lit­inu.

Í svari Fjár­mála­eft­ir­lits­ins við spurn­ingum Kjarn­ans um málið segir að sum af mál­unum 21 sem nefndin hafi sent frá sér hafi varðað brot sem heyri undir Fjár­mála­eft­ir­litið og muni ein­ungis sæta rann­sókn lög­reglu að und­an­geng­inni kæru frá eft­ir­lit­inu. Ef þau kalli á frek­ari rann­sókn að hálfu þess muni hún fara fram. Síðan segir að „þó rann­sóknum í kjöl­far hruns­ins sé form­lega lokið hjá Fjár­mála­eft­ir­lit­inu er áfram rann­sókn­ar­hópur að störf­um[...] og stofn­unin því vel í stakk búin til að rann­saka mál“.

Afger­andi nið­ur­staða

Skýrsla rann­sókn­ar­nefndar um spari­sjóð­ina hefur verið gagn­rýnd tölu­vert í fjöl­miðlum fyrir að vera ekki nógu afger­andi. Þótt í henni séu ekki dregnar jafn skýrar álykt­anir og gert var í skýrslu rann­sókn­ar­nefndar Alþingis um fall íslenska banka­kerf­is­ins sem kom út fyrir fjórum árum er skýrslan hins vegar upp­full af nýjum upp­lýs­ingum sem sýna í hversu slæmu ástandi spari­sjóða­kerfið var á árunum fyrir hrun. Heim­ildir nefnd­ar­innar voru sam­bæri­legar við þær sem sú fyrsta hafði, utan þess að skerpt var á að fjalla ekki jafn mikið um fjár­mál ein­stak­linga. Á þeim örfáu stöðum þar sem nöfn eru ekki nefnd er mjög fljót­lega hægt að átta sig á um hverja er að ræða og fletta þeim upp í opin­berum gagna­söfn­um.

Í skýrsl­unni er því að finna sann­leik­ann um afdrif spari­sjóða­­kerf­is­ins, og sér­stak­lega þeirra fjög­urra sem ætl­uðu sér að spila með stóru strák­un­um. Og hann er ekki fal­leg­ur.

Lestu Kjarn­ann í heild sinni hér.

Katrín Baldursdóttir
Flokksskírteini leið til frama
Kjarninn 16. júlí 2019
Lífeyrisjóður verzlunarmanna lækkar óverðtryggða vexti
Lífeyrissjóður verzlunarmanna hefur lækkað fasta vexti á óverðtryggðum lánum úr 6,12 prósentum í 5,14 prósent. Í kjölfar breytingarinnar eru þetta lægstu föstu vextir óverðtryggðra lána sem í boði eru.
Kjarninn 16. júlí 2019
Íslenska ríkið braut gegn Styrmi og Júlíusi
Mannréttindadómstóll Evrópu telur íslenska ríkið hafa brotið gegn Styrmi Þór Bragasyni, fyrrum forstjóra MP banka, og Júlíusi Sigurþórssyni, fyrrum framkvæmdastjóra vörustýringasviðs Húsasmiðjunnar.
Kjarninn 16. júlí 2019
Duterte íhugar að slíta stjórnmálasambandi við Ísland
Rodrigo Duterte, forseti Filippseyja, íhugar alvarlega að slíta stjórnmálasambandi við Ísland í kjölfar ályktunar Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna.
Kjarninn 16. júlí 2019
Píratar greiddu gegn tilnefningu Birgittu í trúnaðarráð flokksins
Birgitta Jónsdóttir mun ekki sitja í trúnaðarráði Pírata eftir að tilnefningu hennar í ráðið var hafnað í atkvæðagreiðslu á félagsfundi Pírata. Alls kusu 55 gegn og 13 með tilnefningu Birgittu í trúnaðarráð Pírata.
Kjarninn 16. júlí 2019
Persónuvernd annar ekki eftirspurn
Eftir að ný persónuverndarlöggjöf tók gildi síðasta sumar hefur kvörtunum til Persónuverndar fjölgað um 70 prósent en löggjöfin gerir fólki kleift að stýra sínum persónuupplýsingum betur. Persónuvernd hefur ekki náð að sinna eftirspurn að öllu leyti.
Kjarninn 16. júlí 2019
Ástþór Ólafsson
Styrkjandi áhrif til eftirbreytni
Kjarninn 15. júlí 2019
Magnús Halldórsson
Lausnin er að draga tjöldin frá
Kjarninn 15. júlí 2019
Meira úr sama flokkiKjarninn
None