Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.
hafsteinn-gunnar.jpg
Auglýsing

Þegar einka­neysla eykst, er það gott eða slæmt? Er neyslu­drif­inn hag­vöxtur slæm­ur? Haf­steinn Hauks­son hag­fræð­ingur á bágt með að skilja af hverju hann er slæm­ur.

Nokkuð dökkur blettur á póli­tískri stefnu­mótun Evr­ópu­þjóða er kaup­auðg­is­stefnan sem lögð var til grund­vallar efna­hags­stefnu þeirra langt fram á átj­ándu öld. Í sem stystu máli reyndu lönd sem fylgdu kaup­auðg­is­stefn­unni eftir fremsta megni að efla útflutn­ings­at­vinnu­vegi og inn­lenda full­vinnslu afurða, um leið og inn­flutn­ingur var ­tak­mark­að­ur, meðal ann­ars með háum toll­um. Eitt meg­in­mark­mið ­stefn­unnar var þannig að safna gjald­eyr­is­forða með því að við­halda sem allra mestum við­skipta­af­gangi við útlönd með vald­boði og póli­tískum afskipt­um.

Stefnan staf­aði af þeim mis­skiln­ingi að auð­söfnun auðs­ins vegna væri eft­ir­sókn­ar­verð. Sem betur fer lagð­ist hún af þegar leið á átj­ándu öld­ina og hópur heim­spek­inga, sem í dag flokk­ast sem feður hag­fræð­inn­ar, benti rétti­lega á að það væri rangt. Útflutn­ingur þjón­aði vissu­lega þeim til­gangi að afla gjald­eyr­is, en gjald­eyr­ir­inn væri til­gangs­lít­ill nema vegna þess að hann mætti nota til þess að standa undir inn­flutn­ingi; kaupum á mat og víni, vefn­að­ar­vöru og kryddi. Með öðrum orðum hefðu fullar kistur af gulli tak­markað innra virði, nema upp að því marki sem þær væru ávísun á önnur efn­is­leg gæði.

Auglýsing

Það gæti verið vit­leysa í mér, en stundum finnst mér sem eimi eftir af við­horfi kaup­auðg­is­stefn­unnar í afstöðu til hag­vaxt­ar. Eitt dæmi um slíkt eru sum við­brögð við þjóð­hags­reikn­ingum sem birt­ust fyrir síð­ustu helgi. Á fyrstu tveimur fjórð­ungum árs­ins 2014 hefur sam­setn­ing hag­vaxtar á Íslandi breyst tölu­vert; í stað þess að vera drif­inn áfram af utan­rík­is­­verslun (þ.e. vexti útflutn­ings umfram inn­flutn­ing) líkt og var á árinu 2013 er aðaldrif­fjöður vaxt­ar­ins nú einka­neysla. Líkt og búast mátti við er eng­inn skortur á álits­gjöfum með tölu­verðar áhyggjur af þess­ari þró­un.

Sjálfur á ég hins vegar erfitt með að skilja af hverju sam­setn­ing hag­vaxtar sem grund­vall­ast á einka­neyslu ætti að þykja verri en útflutn­ings­drif­ins hag­vaxt­ar. Reyndar hélt ég að loka­tak­mark alls hag­vaxtar hlyti að vera það að auka einka­neyslu – að auka þau efn­is­legu verð­mæti sem íbúar hag­kerf­is­ins hefðu til ráð­stöf­un­ar. Þannig mætti best auka lífs­gæði þjóð­ar­innar (þ.e. ef mér leyf­ist að líta fram hjá því rétt sem snöggvast að efn­is­leg gæði og lífs­gæði fari ekki endi­lega alltaf sam­an). Við ­fjár­festum í dag til þess að geta fram­leytt og neytt meira á morg­un, og ­stundum útflutn­ing til þess að hafa ráð á inn­flutn­ingi. Þjóð sem fjár­festir og flytur út til þess eins að sjá lands­fram­­leiðsl­una vaxa gæti átt á hættu að breyt­ast í eins konar mein­læta­hag­kerfi, líkt og kaup­auðg­is­þjóðir Evr­ópu fyrr á öld­um.

Hag­vöxtur ætti með öðrum orðum ekki að vera tak­mark í sjálfu sér, heldur leið að bættum lífs­kjörum – og þá er bæði sjálf­sagt og eðli­legt að einka­neysla vaxi sam­hliða fram­leiðslu hag­kerf­is­ins, í and­stöðu við þá sið­rænu afstöðu mein­læta­hag­kerf­is­ins að eyðsla hljóti alltaf að vera vond.

Hér skal þó fús­lega við­ur­kennt að þar með er ekki öll sagan sögð. Á end­anum er aðal­at­riðið að neyslu­vöxt­ur­inn sé sjálf­bær. Heim­ili getur vel leyft sér að auka eyðsl­una ef tekjur þess hækka, en rétt eins og heim­ili sem fjár­magnar neyslu á yfir­drætti getur hag­kerfi lent í vand­ræðum þegar engin inni­stæða er fyrir vext­in­um. Það er nokkuð sem við þekkjum allt of vel, en á árunum 2005-2008 jókst einka­neysla hröðum skref­um, á sama tíma og skuld­setn­ing vatt upp á sig og risa­vax­inn við­skipta­halli mynd­að­ist við útlönd. Þannig hlóðst upp ójafn­vægi sem leið­rétt­ist með hvelli á árunum 2009-2010. Í því ljósi er kannski ekki nema eðli­legt að ákveð­innar totryggni gæti í garð einka­neyslu­drif­ins hag­vaxt­ar.

Enn sem komið er virð­ist þessi vöxtur þó ekki byggður á auknum lán­tök­um. Þvert á móti jókst geng­is- og verð­leið­réttur útlána­stofn til heim­ila og fyr­ir­tækja á öðrum fjórð­ungi þessa árs í fyrsta sinn eftir sam­felldan sam­drátt frá árinu 2010 – og þá aðeins um þriðj­ung úr pró­senti. Hins vegar má vel taka undir sjón­ar­mið þeirra sem telja áhyggju­efni að hve miklu leyti þessi aukna eft­ir­spurn eftir neyslu „lek­ur“ út úr hag­kerf­inu í formi inn­flutn­ings. Með öðrum orðum á einka­neyslu­vöxt­ur­inn sér stað erlendis að hluta og veldur því að inn­flutn­ingur eykst hraðar en útflutn­ing­ur, en það kemur niður á við­skipta­jöfn­uði þjóð­ar­bús­ins. Við­skipta­jöfn­uð­ur­inn er þó enn jákvæður svo nokkru nem­ur, svo það er af og frá að ástandið sé sam­bæri­legt við það sem var á árunum fyrir fall gömlu bank­anna.

Það er því óþarfi að ótt­ast aukna hlut­deild einka­neyslu í hag­vexti enn sem komið er – svo fram­ar­lega sem við sofnum ekki á verð­in­um.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Brynjar sakar Pírata um popúlisma – Björn Leví segir Brynjar vera latan og gera ekkert
Tveir þingmenn, annar úr Sjálfstæðisflokki og hinn frá Pírötum, tókust hart á á samfélagsmiðli í gær. Sá fyrrnefndi ásakaði hinn um popúlisma. Sá síðarnefndi sagði hinn vera latan og reyna að gera sem minnst.
Kjarninn 30. september 2020
Ríkisbankarnir tveir á meðal þriggja stærstu eigenda Icelandair Group
Þeir 23 milljarðar hluta sem seldust í hlutafjárútboði Icelandair fyrr í mánuðinum voru teknir til viðskipta í Kauphöllinni í dag. Icelandair hefur uppfært lista yfir 20 stærstu hluthafa félagsins.
Kjarninn 30. september 2020
Seðlabankinn hyggst selja 66 milljónir evra í október
Í næsta mánuði ætlar Seðlabankinn að selja um 3 milljónir evra hvern viðskiptadag til að auka dýpt á gjaldeyrismarkaðnum.
Kjarninn 30. september 2020
Á öðrum ársfjórðungi varð 97 prósenta tekjusamdráttur í rekstri móðurfélagsins sem sinnir rekstri Keflavíkurflugvallar.
Isavia tapaði 7,6 milljörðum á hálfu ári
Tap opinbera hlutafélagsins Isavia nam 7,6 milljörðum á fyrstu sex mánuðum ársins. Sveinbjörn Indriðason forstjóri segir að jafnvel sé útlit fyrir að flugumferð fari ekki af stað fyrr en í lok fyrsta ársfjórðungs á næsta ári.
Kjarninn 30. september 2020
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Baneitraðir Rússar
Kjarninn 30. september 2020
Ben van Beurden, framkvæmdastjóri Royal Dutch Shell
Allt að níu þúsund uppsagnir hjá Shell á næstu tveimur árum
Olíufyrirtækið Shell hyggst leggjast í endurskipulagningu á næstu árum og segja upp allt að níu þúsund starfsmanna sinna. Eitt af nýju verkefnum fyrirtækisins er kolefnisförgun í Noregshafi.
Kjarninn 30. september 2020
Gauti Jóhannesson (D) og Stefán Bogi Sveinsson (B) leiða flokkana tvo sem mynda meirihluta.
Sjálfstæðisflokkur og Framsókn vinna saman í Múlaþingi
Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur hafa komist að samkomulagi um myndun meirihluta í Múlaþingi, nýja sameinaða sveitarfélaginu á Austurlandi.
Kjarninn 30. september 2020
Jón Sigurðsson, stjórnarformaður Stoða.
Stoðir töpuðu tæpum hálfum milljarði króna á fyrri hluta ársins 2020
Stoðir, sem eru einn umsvifamesti einkafjárfestirinn á íslenska markaðnum, á eignir upp á tæpa 25 milljarða króna og skuldar nánast ekkert. Verði af sameiningu TM og Kviku munu stoðir verða stærsti einkafjárfestirinn í báðum einkareknu bönkum landsins.
Kjarninn 30. september 2020
Meira úr sama flokkiPistlar
None