Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.
hafsteinn-gunnar.jpg
Auglýsing

Þegar einka­neysla eykst, er það gott eða slæmt? Er neyslu­drif­inn hag­vöxtur slæm­ur? Haf­steinn Hauks­son hag­fræð­ingur á bágt með að skilja af hverju hann er slæm­ur.

Nokkuð dökkur blettur á póli­tískri stefnu­mótun Evr­ópu­þjóða er kaup­auðg­is­stefnan sem lögð var til grund­vallar efna­hags­stefnu þeirra langt fram á átj­ándu öld. Í sem stystu máli reyndu lönd sem fylgdu kaup­auðg­is­stefn­unni eftir fremsta megni að efla útflutn­ings­at­vinnu­vegi og inn­lenda full­vinnslu afurða, um leið og inn­flutn­ingur var ­tak­mark­að­ur, meðal ann­ars með háum toll­um. Eitt meg­in­mark­mið ­stefn­unnar var þannig að safna gjald­eyr­is­forða með því að við­halda sem allra mestum við­skipta­af­gangi við útlönd með vald­boði og póli­tískum afskipt­um.

Stefnan staf­aði af þeim mis­skiln­ingi að auð­söfnun auðs­ins vegna væri eft­ir­sókn­ar­verð. Sem betur fer lagð­ist hún af þegar leið á átj­ándu öld­ina og hópur heim­spek­inga, sem í dag flokk­ast sem feður hag­fræð­inn­ar, benti rétti­lega á að það væri rangt. Útflutn­ingur þjón­aði vissu­lega þeim til­gangi að afla gjald­eyr­is, en gjald­eyr­ir­inn væri til­gangs­lít­ill nema vegna þess að hann mætti nota til þess að standa undir inn­flutn­ingi; kaupum á mat og víni, vefn­að­ar­vöru og kryddi. Með öðrum orðum hefðu fullar kistur af gulli tak­markað innra virði, nema upp að því marki sem þær væru ávísun á önnur efn­is­leg gæði.

Auglýsing

Það gæti verið vit­leysa í mér, en stundum finnst mér sem eimi eftir af við­horfi kaup­auðg­is­stefn­unnar í afstöðu til hag­vaxt­ar. Eitt dæmi um slíkt eru sum við­brögð við þjóð­hags­reikn­ingum sem birt­ust fyrir síð­ustu helgi. Á fyrstu tveimur fjórð­ungum árs­ins 2014 hefur sam­setn­ing hag­vaxtar á Íslandi breyst tölu­vert; í stað þess að vera drif­inn áfram af utan­rík­is­­verslun (þ.e. vexti útflutn­ings umfram inn­flutn­ing) líkt og var á árinu 2013 er aðaldrif­fjöður vaxt­ar­ins nú einka­neysla. Líkt og búast mátti við er eng­inn skortur á álits­gjöfum með tölu­verðar áhyggjur af þess­ari þró­un.

Sjálfur á ég hins vegar erfitt með að skilja af hverju sam­setn­ing hag­vaxtar sem grund­vall­ast á einka­neyslu ætti að þykja verri en útflutn­ings­drif­ins hag­vaxt­ar. Reyndar hélt ég að loka­tak­mark alls hag­vaxtar hlyti að vera það að auka einka­neyslu – að auka þau efn­is­legu verð­mæti sem íbúar hag­kerf­is­ins hefðu til ráð­stöf­un­ar. Þannig mætti best auka lífs­gæði þjóð­ar­innar (þ.e. ef mér leyf­ist að líta fram hjá því rétt sem snöggvast að efn­is­leg gæði og lífs­gæði fari ekki endi­lega alltaf sam­an). Við ­fjár­festum í dag til þess að geta fram­leytt og neytt meira á morg­un, og ­stundum útflutn­ing til þess að hafa ráð á inn­flutn­ingi. Þjóð sem fjár­festir og flytur út til þess eins að sjá lands­fram­­leiðsl­una vaxa gæti átt á hættu að breyt­ast í eins konar mein­læta­hag­kerfi, líkt og kaup­auðg­is­þjóðir Evr­ópu fyrr á öld­um.

Hag­vöxtur ætti með öðrum orðum ekki að vera tak­mark í sjálfu sér, heldur leið að bættum lífs­kjörum – og þá er bæði sjálf­sagt og eðli­legt að einka­neysla vaxi sam­hliða fram­leiðslu hag­kerf­is­ins, í and­stöðu við þá sið­rænu afstöðu mein­læta­hag­kerf­is­ins að eyðsla hljóti alltaf að vera vond.

Hér skal þó fús­lega við­ur­kennt að þar með er ekki öll sagan sögð. Á end­anum er aðal­at­riðið að neyslu­vöxt­ur­inn sé sjálf­bær. Heim­ili getur vel leyft sér að auka eyðsl­una ef tekjur þess hækka, en rétt eins og heim­ili sem fjár­magnar neyslu á yfir­drætti getur hag­kerfi lent í vand­ræðum þegar engin inni­stæða er fyrir vext­in­um. Það er nokkuð sem við þekkjum allt of vel, en á árunum 2005-2008 jókst einka­neysla hröðum skref­um, á sama tíma og skuld­setn­ing vatt upp á sig og risa­vax­inn við­skipta­halli mynd­að­ist við útlönd. Þannig hlóðst upp ójafn­vægi sem leið­rétt­ist með hvelli á árunum 2009-2010. Í því ljósi er kannski ekki nema eðli­legt að ákveð­innar totryggni gæti í garð einka­neyslu­drif­ins hag­vaxt­ar.

Enn sem komið er virð­ist þessi vöxtur þó ekki byggður á auknum lán­tök­um. Þvert á móti jókst geng­is- og verð­leið­réttur útlána­stofn til heim­ila og fyr­ir­tækja á öðrum fjórð­ungi þessa árs í fyrsta sinn eftir sam­felldan sam­drátt frá árinu 2010 – og þá aðeins um þriðj­ung úr pró­senti. Hins vegar má vel taka undir sjón­ar­mið þeirra sem telja áhyggju­efni að hve miklu leyti þessi aukna eft­ir­spurn eftir neyslu „lek­ur“ út úr hag­kerf­inu í formi inn­flutn­ings. Með öðrum orðum á einka­neyslu­vöxt­ur­inn sér stað erlendis að hluta og veldur því að inn­flutn­ingur eykst hraðar en útflutn­ing­ur, en það kemur niður á við­skipta­jöfn­uði þjóð­ar­bús­ins. Við­skipta­jöfn­uð­ur­inn er þó enn jákvæður svo nokkru nem­ur, svo það er af og frá að ástandið sé sam­bæri­legt við það sem var á árunum fyrir fall gömlu bank­anna.

Það er því óþarfi að ótt­ast aukna hlut­deild einka­neyslu í hag­vexti enn sem komið er – svo fram­ar­lega sem við sofnum ekki á verð­in­um.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Climate Strikes and Societal Responsibility
Kjarninn 22. október 2019
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Women in prison
Kjarninn 21. október 2019
Curio hlaut Nýsköpunarverðlaunin
Elliði Hreinsson er framkvæmdastjóri og stofnandi Curio.
Kjarninn 21. október 2019
Ef ég væri VG þá myndi ég láta mig hverfa
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata, gagnrýndi stjórnvöld fyrir stefnuleysi í málefnum fjármálakerfisins og mögulega sölu á eignarhlutum í ríkisbönkunum.
Kjarninn 21. október 2019
Samkvæmisleikur að geta til um stefnu stjórnvalda í bankamálum
Oddný Harðardóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, var málshefjandi umræðu um sölu á ríkisbönkunum. Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, minnti hana á að hún hefði mælt fyrir frumvarpi sem ráðherra um sölu á bönkum.
Kjarninn 21. október 2019
Jón Grétar Guðjónsson
Ekki láta góða kreppu fara til spillis – nýttu hana sem tækifæri
Kjarninn 21. október 2019
Þórður Snær Júlíusson
Það er ekki ósmekklegt að segja satt
Kjarninn 21. október 2019
Sigurður Ingi Jóhannsson
„Sárt og óþolandi að vera bendlaður við þessi spillingarmál“
Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sést bregða fyrir í nýrri kvikmynd um Panamaskjölin og lögfræðistofuna Mossack Fonseca. Hann segir að eins og honum þyki það sárt og óþolandi að vera bendlaður við þessi spillingarmál þá verði myndinni vart breytt.
Kjarninn 21. október 2019
Meira úr sama flokkiPistlar
None