Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.
hafsteinn-gunnar.jpg
Auglýsing

Þegar einka­neysla eykst, er það gott eða slæmt? Er neyslu­drif­inn hag­vöxtur slæm­ur? Haf­steinn Hauks­son hag­fræð­ingur á bágt með að skilja af hverju hann er slæm­ur.

Nokkuð dökkur blettur á póli­tískri stefnu­mótun Evr­ópu­þjóða er kaup­auðg­is­stefnan sem lögð var til grund­vallar efna­hags­stefnu þeirra langt fram á átj­ándu öld. Í sem stystu máli reyndu lönd sem fylgdu kaup­auðg­is­stefn­unni eftir fremsta megni að efla útflutn­ings­at­vinnu­vegi og inn­lenda full­vinnslu afurða, um leið og inn­flutn­ingur var ­tak­mark­að­ur, meðal ann­ars með háum toll­um. Eitt meg­in­mark­mið ­stefn­unnar var þannig að safna gjald­eyr­is­forða með því að við­halda sem allra mestum við­skipta­af­gangi við útlönd með vald­boði og póli­tískum afskipt­um.

Stefnan staf­aði af þeim mis­skiln­ingi að auð­söfnun auðs­ins vegna væri eft­ir­sókn­ar­verð. Sem betur fer lagð­ist hún af þegar leið á átj­ándu öld­ina og hópur heim­spek­inga, sem í dag flokk­ast sem feður hag­fræð­inn­ar, benti rétti­lega á að það væri rangt. Útflutn­ingur þjón­aði vissu­lega þeim til­gangi að afla gjald­eyr­is, en gjald­eyr­ir­inn væri til­gangs­lít­ill nema vegna þess að hann mætti nota til þess að standa undir inn­flutn­ingi; kaupum á mat og víni, vefn­að­ar­vöru og kryddi. Með öðrum orðum hefðu fullar kistur af gulli tak­markað innra virði, nema upp að því marki sem þær væru ávísun á önnur efn­is­leg gæði.

Auglýsing

Það gæti verið vit­leysa í mér, en stundum finnst mér sem eimi eftir af við­horfi kaup­auðg­is­stefn­unnar í afstöðu til hag­vaxt­ar. Eitt dæmi um slíkt eru sum við­brögð við þjóð­hags­reikn­ingum sem birt­ust fyrir síð­ustu helgi. Á fyrstu tveimur fjórð­ungum árs­ins 2014 hefur sam­setn­ing hag­vaxtar á Íslandi breyst tölu­vert; í stað þess að vera drif­inn áfram af utan­rík­is­­verslun (þ.e. vexti útflutn­ings umfram inn­flutn­ing) líkt og var á árinu 2013 er aðaldrif­fjöður vaxt­ar­ins nú einka­neysla. Líkt og búast mátti við er eng­inn skortur á álits­gjöfum með tölu­verðar áhyggjur af þess­ari þró­un.

Sjálfur á ég hins vegar erfitt með að skilja af hverju sam­setn­ing hag­vaxtar sem grund­vall­ast á einka­neyslu ætti að þykja verri en útflutn­ings­drif­ins hag­vaxt­ar. Reyndar hélt ég að loka­tak­mark alls hag­vaxtar hlyti að vera það að auka einka­neyslu – að auka þau efn­is­legu verð­mæti sem íbúar hag­kerf­is­ins hefðu til ráð­stöf­un­ar. Þannig mætti best auka lífs­gæði þjóð­ar­innar (þ.e. ef mér leyf­ist að líta fram hjá því rétt sem snöggvast að efn­is­leg gæði og lífs­gæði fari ekki endi­lega alltaf sam­an). Við ­fjár­festum í dag til þess að geta fram­leytt og neytt meira á morg­un, og ­stundum útflutn­ing til þess að hafa ráð á inn­flutn­ingi. Þjóð sem fjár­festir og flytur út til þess eins að sjá lands­fram­­leiðsl­una vaxa gæti átt á hættu að breyt­ast í eins konar mein­læta­hag­kerfi, líkt og kaup­auðg­is­þjóðir Evr­ópu fyrr á öld­um.

Hag­vöxtur ætti með öðrum orðum ekki að vera tak­mark í sjálfu sér, heldur leið að bættum lífs­kjörum – og þá er bæði sjálf­sagt og eðli­legt að einka­neysla vaxi sam­hliða fram­leiðslu hag­kerf­is­ins, í and­stöðu við þá sið­rænu afstöðu mein­læta­hag­kerf­is­ins að eyðsla hljóti alltaf að vera vond.

Hér skal þó fús­lega við­ur­kennt að þar með er ekki öll sagan sögð. Á end­anum er aðal­at­riðið að neyslu­vöxt­ur­inn sé sjálf­bær. Heim­ili getur vel leyft sér að auka eyðsl­una ef tekjur þess hækka, en rétt eins og heim­ili sem fjár­magnar neyslu á yfir­drætti getur hag­kerfi lent í vand­ræðum þegar engin inni­stæða er fyrir vext­in­um. Það er nokkuð sem við þekkjum allt of vel, en á árunum 2005-2008 jókst einka­neysla hröðum skref­um, á sama tíma og skuld­setn­ing vatt upp á sig og risa­vax­inn við­skipta­halli mynd­að­ist við útlönd. Þannig hlóðst upp ójafn­vægi sem leið­rétt­ist með hvelli á árunum 2009-2010. Í því ljósi er kannski ekki nema eðli­legt að ákveð­innar totryggni gæti í garð einka­neyslu­drif­ins hag­vaxt­ar.

Enn sem komið er virð­ist þessi vöxtur þó ekki byggður á auknum lán­tök­um. Þvert á móti jókst geng­is- og verð­leið­réttur útlána­stofn til heim­ila og fyr­ir­tækja á öðrum fjórð­ungi þessa árs í fyrsta sinn eftir sam­felldan sam­drátt frá árinu 2010 – og þá aðeins um þriðj­ung úr pró­senti. Hins vegar má vel taka undir sjón­ar­mið þeirra sem telja áhyggju­efni að hve miklu leyti þessi aukna eft­ir­spurn eftir neyslu „lek­ur“ út úr hag­kerf­inu í formi inn­flutn­ings. Með öðrum orðum á einka­neyslu­vöxt­ur­inn sér stað erlendis að hluta og veldur því að inn­flutn­ingur eykst hraðar en útflutn­ing­ur, en það kemur niður á við­skipta­jöfn­uði þjóð­ar­bús­ins. Við­skipta­jöfn­uð­ur­inn er þó enn jákvæður svo nokkru nem­ur, svo það er af og frá að ástandið sé sam­bæri­legt við það sem var á árunum fyrir fall gömlu bank­anna.

Það er því óþarfi að ótt­ast aukna hlut­deild einka­neyslu í hag­vexti enn sem komið er – svo fram­ar­lega sem við sofnum ekki á verð­in­um.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sonur mannsins með leppinn: „Svona flúði ég vígasamtök föður míns“
Dakota Adams, sonur leiðtoga vígasamtakanna the Oath Keepers, ólst upp við að heimsendir væri í nánd og að öruggast væri að klæðast herklæðum og eiga sem flestar byssur. Dakota tókst að frelsa móður sína og yngri systkini frá heimilisföðurnum.
Kjarninn 5. desember 2022
Pétur Krogh Ólafsson hefur verið ráðinn í nýtt starf hjá Veitum.
Aðstoðarmaður borgarstjóra ráðinn, án auglýsingar, í nýja yfirmannsstöðu hjá Veitum
Pétur Krogh Ólafsson hefur verið ráðinn í nýtt starf þróunar- og viðskiptastjóra hjá Veitum, dótturfélagi Orkuveitu Reykjavíkur. Starfið var ekki auglýst, samkvæmt svari sem Kjarninn fékk frá Orkuveitunni.
Kjarninn 5. desember 2022
María Heimisdóttir.
María hættir – Vill ekki taka ábyrgð á vanfjármagnaðri stofnun
María Heimisdóttir hefur sagt upp störfum sem forstjóri Sjúkratrygginga Íslands. Hún segist ekki vilja taka ábyrgð á vanfjármagnaðri stofnun.
Kjarninn 5. desember 2022
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Migration and Integration in the Era of Climate Change
Kjarninn 5. desember 2022
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Fólksflutningar og samþætting á tímum loftslagsbreytinga
Kjarninn 5. desember 2022
Helga Árnadóttir hannar og myndskreytir Lestar Flóðhesta
Lestrar Flóðhestar eru fjölskylduverkefni
Lestrar Flóðhestar eru ný spil fyrir börn sem eru að taka sín fyrstu skref í lestri. „Okkur fannst vanta eitthvað fjörugt og skemmtilegt í lestrarúrvalið fyrir byrjendur,“ segir Helga Árnadóttir sem hannar og myndskreytir spilin.
Kjarninn 5. desember 2022
Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
„Þetta er bara eins og að fara með rangt barn heim af róló“
Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi skaut föstum skotum að forsvarsmönnum Bankasýslunnar á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og sakaði Lárus Blöndal um að hafa talað gegn betri vitund er hann sjálfur kom fyrir nefndina.
Kjarninn 5. desember 2022
Þórður Snær Júlíusson
Er Tene nýju flatskjáirnir eða eru kerfin og þeir sem stjórna þeim kannski vandamálið?
Kjarninn 5. desember 2022
Meira úr sama flokkiPistlar
None