Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.
hafsteinn-gunnar.jpg
Auglýsing

Þegar einka­neysla eykst, er það gott eða slæmt? Er neyslu­drif­inn hag­vöxtur slæm­ur? Haf­steinn Hauks­son hag­fræð­ingur á bágt með að skilja af hverju hann er slæm­ur.

Nokkuð dökkur blettur á póli­tískri stefnu­mótun Evr­ópu­þjóða er kaup­auðg­is­stefnan sem lögð var til grund­vallar efna­hags­stefnu þeirra langt fram á átj­ándu öld. Í sem stystu máli reyndu lönd sem fylgdu kaup­auðg­is­stefn­unni eftir fremsta megni að efla útflutn­ings­at­vinnu­vegi og inn­lenda full­vinnslu afurða, um leið og inn­flutn­ingur var ­tak­mark­að­ur, meðal ann­ars með háum toll­um. Eitt meg­in­mark­mið ­stefn­unnar var þannig að safna gjald­eyr­is­forða með því að við­halda sem allra mestum við­skipta­af­gangi við útlönd með vald­boði og póli­tískum afskipt­um.

Stefnan staf­aði af þeim mis­skiln­ingi að auð­söfnun auðs­ins vegna væri eft­ir­sókn­ar­verð. Sem betur fer lagð­ist hún af þegar leið á átj­ándu öld­ina og hópur heim­spek­inga, sem í dag flokk­ast sem feður hag­fræð­inn­ar, benti rétti­lega á að það væri rangt. Útflutn­ingur þjón­aði vissu­lega þeim til­gangi að afla gjald­eyr­is, en gjald­eyr­ir­inn væri til­gangs­lít­ill nema vegna þess að hann mætti nota til þess að standa undir inn­flutn­ingi; kaupum á mat og víni, vefn­að­ar­vöru og kryddi. Með öðrum orðum hefðu fullar kistur af gulli tak­markað innra virði, nema upp að því marki sem þær væru ávísun á önnur efn­is­leg gæði.

Auglýsing

Það gæti verið vit­leysa í mér, en stundum finnst mér sem eimi eftir af við­horfi kaup­auðg­is­stefn­unnar í afstöðu til hag­vaxt­ar. Eitt dæmi um slíkt eru sum við­brögð við þjóð­hags­reikn­ingum sem birt­ust fyrir síð­ustu helgi. Á fyrstu tveimur fjórð­ungum árs­ins 2014 hefur sam­setn­ing hag­vaxtar á Íslandi breyst tölu­vert; í stað þess að vera drif­inn áfram af utan­rík­is­­verslun (þ.e. vexti útflutn­ings umfram inn­flutn­ing) líkt og var á árinu 2013 er aðaldrif­fjöður vaxt­ar­ins nú einka­neysla. Líkt og búast mátti við er eng­inn skortur á álits­gjöfum með tölu­verðar áhyggjur af þess­ari þró­un.

Sjálfur á ég hins vegar erfitt með að skilja af hverju sam­setn­ing hag­vaxtar sem grund­vall­ast á einka­neyslu ætti að þykja verri en útflutn­ings­drif­ins hag­vaxt­ar. Reyndar hélt ég að loka­tak­mark alls hag­vaxtar hlyti að vera það að auka einka­neyslu – að auka þau efn­is­legu verð­mæti sem íbúar hag­kerf­is­ins hefðu til ráð­stöf­un­ar. Þannig mætti best auka lífs­gæði þjóð­ar­innar (þ.e. ef mér leyf­ist að líta fram hjá því rétt sem snöggvast að efn­is­leg gæði og lífs­gæði fari ekki endi­lega alltaf sam­an). Við ­fjár­festum í dag til þess að geta fram­leytt og neytt meira á morg­un, og ­stundum útflutn­ing til þess að hafa ráð á inn­flutn­ingi. Þjóð sem fjár­festir og flytur út til þess eins að sjá lands­fram­­leiðsl­una vaxa gæti átt á hættu að breyt­ast í eins konar mein­læta­hag­kerfi, líkt og kaup­auðg­is­þjóðir Evr­ópu fyrr á öld­um.

Hag­vöxtur ætti með öðrum orðum ekki að vera tak­mark í sjálfu sér, heldur leið að bættum lífs­kjörum – og þá er bæði sjálf­sagt og eðli­legt að einka­neysla vaxi sam­hliða fram­leiðslu hag­kerf­is­ins, í and­stöðu við þá sið­rænu afstöðu mein­læta­hag­kerf­is­ins að eyðsla hljóti alltaf að vera vond.

Hér skal þó fús­lega við­ur­kennt að þar með er ekki öll sagan sögð. Á end­anum er aðal­at­riðið að neyslu­vöxt­ur­inn sé sjálf­bær. Heim­ili getur vel leyft sér að auka eyðsl­una ef tekjur þess hækka, en rétt eins og heim­ili sem fjár­magnar neyslu á yfir­drætti getur hag­kerfi lent í vand­ræðum þegar engin inni­stæða er fyrir vext­in­um. Það er nokkuð sem við þekkjum allt of vel, en á árunum 2005-2008 jókst einka­neysla hröðum skref­um, á sama tíma og skuld­setn­ing vatt upp á sig og risa­vax­inn við­skipta­halli mynd­að­ist við útlönd. Þannig hlóðst upp ójafn­vægi sem leið­rétt­ist með hvelli á árunum 2009-2010. Í því ljósi er kannski ekki nema eðli­legt að ákveð­innar totryggni gæti í garð einka­neyslu­drif­ins hag­vaxt­ar.

Enn sem komið er virð­ist þessi vöxtur þó ekki byggður á auknum lán­tök­um. Þvert á móti jókst geng­is- og verð­leið­réttur útlána­stofn til heim­ila og fyr­ir­tækja á öðrum fjórð­ungi þessa árs í fyrsta sinn eftir sam­felldan sam­drátt frá árinu 2010 – og þá aðeins um þriðj­ung úr pró­senti. Hins vegar má vel taka undir sjón­ar­mið þeirra sem telja áhyggju­efni að hve miklu leyti þessi aukna eft­ir­spurn eftir neyslu „lek­ur“ út úr hag­kerf­inu í formi inn­flutn­ings. Með öðrum orðum á einka­neyslu­vöxt­ur­inn sér stað erlendis að hluta og veldur því að inn­flutn­ingur eykst hraðar en útflutn­ing­ur, en það kemur niður á við­skipta­jöfn­uði þjóð­ar­bús­ins. Við­skipta­jöfn­uð­ur­inn er þó enn jákvæður svo nokkru nem­ur, svo það er af og frá að ástandið sé sam­bæri­legt við það sem var á árunum fyrir fall gömlu bank­anna.

Það er því óþarfi að ótt­ast aukna hlut­deild einka­neyslu í hag­vexti enn sem komið er – svo fram­ar­lega sem við sofnum ekki á verð­in­um.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kostnaður vegna aksturs þingmanna eykst um fjórar milljónir milli ára
Vilhjálmur Árnason er sá þingmaður sem taldi fram mesta aksturkostnað á fyrri hluta ársins. Hann sker sig einnig úr þar sem hann notar nánast einvörðungu eigin bíl á meðan að aðrir þingmenn nýta bílaleigubíla að uppistöðu.
Kjarninn 18. ágúst 2022
Sólveig Anna Jónsdóttir
Með Salek á sjálfstýringu: Kreppa íslensku verkalýðshreyfingarinnar II
Kjarninn 18. ágúst 2022
Kristrún Frostadóttir og Dagur B. Eggertsson.
Dagur ætlar ekki að bjóða sig fram til formanns – Kristrún tilkynnir á föstudag
Línur eru að skýrast í formannsbaráttunni hjá Samfylkingunni, en nýr formaður verður kosinn í október. Borgarstjórinn í Reykjavík er búinn að staðfesta það sem lá í loftinu, hann fer ekki fram. Kristrún Frostadóttir hefur boðað stuðningsmenn á fund.
Kjarninn 18. ágúst 2022
Rannsóknarskipið Hákon krónprins við rannsóknir í Norður-Íshafi.
Ískyggilegar niðurstöður úr Norður-Íshafi
Lífríkið undir ísnum í Norður-Íshafinu er ekki það sem vísindamenn áttu von á. Í nýrri rannsókn kom í ljós að vistkerfið einkennist ekki af tegundum sem helst einkenna hin köldu heimskautasvæði.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Ingrid Kuhlman
Tölum um dauðann
Kjarninn 17. ágúst 2022
Lilja Alfreðsdóttir er menningar- og viðskiptaráðherra.
Stefnt að því að sameina þrjá tónlistarsjóði í einn og skilgreina Sinfó sem þjóðareign
Menningar- og viðskiptaráðherra hefur lagt fram drög að nýjum heildarlögum um tónlist. Stofna á Tónlistarmiðstöð, sjálfseignarstofnun sem á að verða hornsteinn íslensks tónlistarlífs og rekin með svipuðum hætti og Íslandsstofa.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Í sumar hafa tugir borga í Kína lýst yfir hættuástandi vegna hita.
Verksmiðjum lokað og mikill uppskerubrestur blasir við
Hitabylgja sumarsins hefur haft gríðarleg áhrif á stórum landsvæðum í Kína. Rafmagn er skammtað og algjörum uppskerubresti hefur þegar verið lýst yfir á nokkrum svæðum.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Seðlabankinn mun kynna næstu stýrivaxtaákvörðun í næstu viku.
Búast við að stýrivextir verði komnir upp í sex prósent í byrjun næsta árs
Markaðsaðilar vænta þess að verðbólgan sé við hámark nú um stundir en að hún muni hjaðna hægar. Í vor bjuggust þeir við að verðbólga eftir ár yrði fimm prósent en nú telja þeir að hún verði 5,8 prósent.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiPistlar
None