1492 og allt það!

berlinwall.jpg
Auglýsing

afm.li.nr.2 Bryn­dís Schram

1989 – níundi nóv­em­ber, fall Berlín­ar­múrs­ins.

Það er fjórð­ungur úr öld síð­an. Samt finnst mér ein­hvern veg­inn, eins og þetta hafi gerst í gær. Ég kom þarna með manni mínum skömmu síð­ar. Hann átti fundi með hópi fólks, sem hafði staðið fram­ar­lega í and­stöðulið­inu í gamla alþýðu­lýð­veld­inu. Við heyrðum þýska krata úr gömlu Vest­ur­-Berlín spá í fram­tíð­ina út frá orðum Willys Brandt: „Nú grær það sam­an, sem sprottið er af sömu rót“.

Auglýsing

Núna  - 25 árum síðar – eru engu lík­ara en Þjóð­verjar séu dottnir í það, komnir á sögu­legt fyllirí. Og þeir eru ekki einir um það. Þetta voru mikil tíma­mót fyrir Tékka og Slóvaka, Pól­verja, Ung­verja og aðra Aust­ur-­Evr­ópu­menn. Á tíma­bili leit út fyr­ir, að Eystra­salts­þjóð­irnar þrjár, Eistar, Lettar og Lit­há­ar, myndu lok­ast inni í Sov­ét­ríkj­un­um. Þeir sluppu ekki út fyrr en á sein­ustu stundu –  í ágúst 1991.

Og svo hrundu Sov­ét­ríkin sjálf til grunna um ára­mótin 1991-92. Við þau ára­mót, sam­kvæmt tíma­tali rétt­trún­að­ar­kirkj­unnar – var rauði fán­inn með hamri og sigð dreg­inn niður við Kreml­ar­múra í hinsta sinn. Seinni heim­styrj­öld­inni var loks­ins lok­ið. Sumir for­heimsk­uðu sig á að halda, að þetta væru enda­lok sög­unnar (munið Fuku­yama?). Við sem upp­lifðum þessa atburði, von­uðum að þetta yrði upp­haf nýrri og betri tíma.

Af þessu til­efni hafa spunn­ist umræður vítt og breitt um heim­inn um ártöl, sem hafa skipt sköp­um. Í spænskri sögu gnæfir ártalið 1492 upp yfir öll önn­ur. Og hvað gerð­ist þá? Þá tókst til dæmis spænska land­eig­enda­aðl­inum loks­ins að hrekja sein­asta Már­ann af valda­stóli í Granada. Þar með var endir bund­inn á yfir­ráð Múhameðstrú­ar­manna á meg­in­landi Evr­ópu, sem staðið hafði í meira en sjö hund­ruð ár. (Að vísu áttu þeir síðar eftir að herja á Evr­ópu upp Balkanskag­ann, næstum því að landa­mærum Vín­ar, en það er önnur saga).

Þeir sem horfa út fyrir gömlu Evr­ópu um ver­öld víða, munu vænt­an­lega segja, að árið 1492 væri greipt gullnu letri í ver­ald­ar­sög­una af allt öðrum ástæð­u­m.  Það ár sigldi ítalskur sæfari úr höfn í Andalúsíu í leit að Ind­landi, en fann í stað­inn meg­in­land Amer­íku. Það er óum­deilt, að fundur hins nýja meg­in­lands og land­nám Evr­ópu­manna þar –  Eng­lend­inga og Norð­ur­-­Evr­ópu­manna í Norð­ur­-Am­er­íku, en Spán­verja í Suður og Míð-Am­er­íku –  breyttu mann­kyns­sög­unni –  til góðs eða ills. Við þetta hófst straumur útflytj­enda frá Evr­ópu til Amer­íku. Við það varð þessi nýja heims­álfa fram­leng­ing af sögu og menn­ingu gömlu Evr­ópu. Það hefur for­taks­laust breytt miklu um fram­vindu sög­unn­ar, og engan veg­inn enn séð fyrir end­ann á því.

Í þess­ari umræðu allri hafa nú heyrst radd­ir, þar sem kveður við annan tón. Þær eru sam­mála því, að árið 1492 hafi vissu­lega reynst vera tíma­mótaár í mann­kyns­sög­unni. En þegar fram líða stund­ir, muni menn hall­ast að því, að ástæðan sé önnur og óvænt. Hver þá? Jú – sjáið þið nú til. Árið 1492 bar það nefni­lega til tíð­inda, að  mál­vís­inda­maður einn, Ant­onio De Nebr­ija, færði  hinum ungu kon­ungs­hjón­um, Isa­bellu og Ferdin­and, mikið rit­verk að gjöf –  splunku­nýja mál­fræði fyrir tungu­mál þeirra hásléttu­manna í Kast­il­íu.

Kastil­íano var á þessum tíma eitt af mörgum tungu­mál­um, sem töluð voru á Íber­íu­skag­anum –  og alls ekki það sem flestir höfðu að móð­ur­máli. En þetta var tungu­mál­ið, sem land­ræn­ingj­arnir í Suður og Mið-Am­er­íku töl­uðu og fluttu með sér. Og Ísa­bella lýsti því yfir með pompi og prakt, að „þetta skyldi hér eftir verða rík­is­mál hins nýja stór­veld­is“. Og gleymum ekki því, að þar með varð kastil­íano tungu­mál kaþ­ólsku kirkj­unn­ar.

Á meg­in­landi Amer­íku  voru fyrir þjóð­flokk­ar, sem töl­uðu sín eigin tungu­mál og voru mun fjöl­menn­ari en sveita­menn spænsku háslétt­unn­ar. Saga land­náms Spán­verja í Suður og Mið-Am­er­íku er blóði drif­in. Það er saga mis­kunn­ar­lauss ofbeld­is, kúg­unar og arð­ráns, auk nið­ur­læg­ingar og fjöldamorða á hinum inn­fæddu. Spán­verjar fluttu með sér sjúk­dóma, sem urðu að far­öldrum, og inn­fæddir voru varn­ar­lausir fyr­ir. Þeir hinna inn­fæddu, sem ekki féllu fyrir vopn­um, fór­ust í hrönnum í drep­sótt­um, sem Spán­verjarnir fluttu með sér.

En tungu­málið – kastil­íano hásléttu­mann­anna – lifði af styrj­ald­ir, hung­ursneiðir og drep­sótt­ir. Kaþ­ólska kirkjan boð­aði lýðnum sælu­vist á himnum – á spænsku. Jesúít­arnir kenndu trú­boðum sínum á spænsku. Land­eig­end­urnir neyddu þræla sína – að við­lögðum dauða eða píslum – til að læra mál herra­þjóð­ar­inn­ar.

Að því kom, að þjóðir Suð­ur­-Am­er­íku risu upp gegn spænska nýlendu­veld­inu. Umboðs­menn kúg­un­ar­valds­ins frá Madrid voru hver á fætur öðrum reknir heim –  frá Kol­umbíu, Venezu­ela, Argent­ínu, Chile, Perú, Bolivíu og Equ­ador –  líka frá löndum Mið-Am­er­íku og frá eyríkjum Karí­ba­hafs­ins, sein­ast frá Kúbu.

Spánn hvarf aftur inn í sjálfan sig og varð að lokum að bráð eigin fas­is­ma, Á þessu hnign­un­ar­skeiði misstu Spán­verjar af end­ur­reisn­inni, upp­lýs­inga­öld­inni og iðn­bylt­ing­unni. Þeir urðu að van­þró­uðu útkjálka­hér­aði á jaðri Evr­ópu.

En kastil­íano – spænsk tunga –  hefur hins vegar farið sig­ur­för um heim­inn. Á Spáni búa nú rúm­lega 40 millj­ónir manna. Af þeim fjölda eiga margir annað tungu­mál að móð­ur­máli, svo sem kata­lónsku og baska­mál. Þar að auki talar fólk í Galicíu og Andalúsíu mál­lýskur, sem það vefst fyrir Kast­il­íu­mönnum á skilja.

En í heim­inum öllum eru þegar tæp­lega 400 milj­ónir manna, sem eiga spænsku að móð­ur­máli. Það er ekki bara öll Suður og Mið-Am­er­íka (fyrir utan Bras­il­íu, sem höktir á portú­gölsku), sem talar spænsku. Tugir millj­óna í Banda­ríkj­unum eiga nú spænsku að móð­ur­máli. Spænska er að verða meiri­hluta­mál í ýmsum fylkjum Suð­ur­ríkj­anna. Sumir gera því skóna, að þannig muni Mexíkó smám saman end­ur­heimta þau víð­feðmu land­svæði, sem Banda­ríkja­her rændi af þeim á nitj­ándu öld­inni. Nú orðið eiga fleiri spænsku að móð­ur­máli en ensku í heim­in­um.

Það er bara mandar­ínskan, mál Han-­þjóð­flokks­ins, sem skýtur hinum spænsku­mæl­andi ref fyrir rass. Þar á móti kem­ur, að hinum spænsku­mæl­andi fjölgar mun örar. Að vísu skal við­ur­kennt, að enskan hefur vinn­ing­inn, sem alþjóða­mál okkar tíma í við­skiptum og vís­ind­um. En jafn­vel það kann að breytast, þegar fram líða stund­ir, og Mið­ríkið – Kína – hefur aftur öðl­ast sinn forna sess sem miðja heims­ins.

Við getum verið sam­mála um það, að árið 1492 skipti sköpum í sögu heims­ins, en kannski var það, þegar allt kemur til alls, mál­fæði­kverið hans Ant­on­ios Nebr­ija, sem réði úrslit­um. Heims­veldi rísa og hníga. Tungu­málin sam­eina þjóð­irnar –  en án mál­fræð­innar lifa engin tungu­mál.

Viva gramat­ica!

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Andrés Ingi Jónsson, þingmaður utan þingflokka, er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins.
Vilja auka aðhaldshlutverk loftslagsráðs
Níu þingmennirnir leggja til að aðhald með aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum verði aukið. Lagt er til að aðgerðaáætlunin verði endurskoðuð á tveggja ára fresti í stað fjögurra og að aðhaldshlutverk loftlagsráðs verði aukið.
Kjarninn 13. desember 2019
Greiðslurnar sem um ræðir fóru meðal annars til Sacky Shanghala, fyrr­ver­andi dóms­mála­ráð­herra Namib­íu.
Samherji segist ekki hafa vitað um ákveðnar mútugreiðslur
Forsvarsmenn Samherja hafa afhent Fréttablaðinu valda tölvupósta sem fyrirtækið telur að sýni að það hafi ekki vitað um ákveðnar mútugreiðslur í Namibíu. Um er að ræða tvö prósent af þeim mútum sem ákært hefur verið fyrir þar í landi.
Kjarninn 13. desember 2019
Unnið að sameiningu DV og Fréttablaðsins
Stór sameining er í vændum á fjölmiðlamarkaði. Búist er við niðurstöðu á morgun, föstudag. Yrði eina fjölmiðlasamsteypa landsins sem miðlar efni í gegnum sjónvarp, prent- og netmiðla.
Kjarninn 12. desember 2019
Íhaldsflokkur Boris Johnson í lykilstöðu samkvæmt útgönguspá
Brexit er líklegt til að verða að veruleika strax í janúar, gangi útgönguspár eftir í Bretlandi, en kjörstaðir lokuðu klukkan 22:00.
Kjarninn 12. desember 2019
Þjóðaröryggisráð ræddi „fordæmalaust ástand“
Fundað var í þjóðaröryggisráði í dag. Ofsaveður hefur leitt til rafmagnsleysis og fjarskiptatruflana víða.
Kjarninn 12. desember 2019
Árni Stefán Árnason
Mítlar og Matvælastofnun – Dýravernd í vanda
Kjarninn 12. desember 2019
Óli Björn Kárason er formaður efnahags- og viðskiptanefndar.
Dugar ekki til að koma Íslandi af gráa listanum
Það að flýta þeim fresti sem íslensk félög hafa til að skrá raunverulega eigendur sína mun ekki eitt og sér duga til að koma Íslandi af gráum lista vegna ónógra peningaþvættisvarna.
Kjarninn 12. desember 2019
Menntaðri Íslendingar lifa lengur
Munur á lífslíkum eftir menntunar- og tekjustigi hefur aukist til muna frá árinu 2011. Þá hafa þeir tekjulægstu þurft að neita sér mun oftar um læknisþjónustu vegna kostnaðar en þeir tekjuhæstu.
Kjarninn 12. desember 2019
Meira úr sama flokkiÁlit
None