Af hverju hefur gengi krónunnar hækkað?

Auglýsing

Frá ára­mótum hefur gengi krón­unnar hækkað um fimmt­ung gagn­vart með­al­tali ann­arra gjald­miðla og frá því að núver­andi hækk­un­ar­hrina hófst um mitt síð­asta ár nemur hækk­unin lið­lega fjórð­ungi. Þetta er mikil hækkun á til­tölu­lega stuttum tíma sem eðli­lega hefur vakið athygli. En hvers vegna hefur gengi krón­unnar hækkað svona mikið og hver er þáttur pen­inga­stefn­unnar í hækk­un­inni? Er ástæða til að hafa áhyggjur af geng­is­hækk­un­inni og gæti hún jafn­vel verið fyr­ir­boði nýrrar koll­steypu, sam­bæri­legri þeirri sem varð hér haustið 2008?

Geng­is­hækk­unin end­ur­speglar fyrst og fremst utan­að­kom­andi búhnykki

Í ein­földu máli má segja að meg­in­or­saka geng­is­hækk­un­ar­innar sé að leita í góðum árangri fyr­ir­tækja í útflutn­ings­starf­semi við að selja afurðir sínar á alþjóða­mörk­uð­um. Þar ber hæst ótrú­legan vöxt í ferða­þjón­ustu síð­ustu ár en að magni til hef­ur útflutt ferða­þjón­usta vaxið um 20-30% á hverju ári síðan 2011 og frá seinni hluta síð­asta árs hef­ur árs­vöxt­ur­inn verið ríf­lega 40%. Á þriðja fjórð­ungi þessa árs var umfang ferða­þjón­ustu á föstu verði því orðið næstum þrefalt meira en á sama fjórð­ungi fyrir fimm árum. Þetta er langt umfram vöxt ann­ars útflutn­ings og með­al­vöxt eft­ir­spurnar helstu við­skipta­landa okk­ar.

Hvað ger­ist þegar ný útflutn­ings­at­vinnu­grein vex úr litlu í það að verða ein meg­in­atvinnu­grein þjóð­ar­bús á örskömmum tíma? Fyrir það fyrsta aukast útflutn­ings­tekjur þjóð­ar­bús­ins veru­lega og við það hækkar inn­lent tekju­stig og fjár­hags­legur auður almenn­ings vex. Ofan á þetta bæt­ist síðan seinni búhnykk­ur­inn sem er veru­leg hækkun útflutn­ings­verð­lags í hlut­falli við verð­lag þeirrar vöru og þjón­ustu sem við kaupum frá útlöndum sem má að mestu leyti rekja til hag­stæðrar þró­unar á verði sjáv­ar­af­urða og lækk­unar á heims­mark­aðs­verði á olíu. Báðir þessir búhnykkir gera það að verkum að inn­lent ríki­dæmi eykst sem hækkar gengi krón­unn­ar.

Auglýsing

Búhnykkj­unum tveimur fylgir einnig mik­ill vöxtur í inn­lendri eft­ir­spurn sem reynir tölu­vert á tak­mark­aða inn­lenda fram­leiðslu­þætti. Eft­ir­spurn eftir vinnu­afli eykst hratt og vax­andi fjöldi fyr­ir­tækja starfar við eða umfram fulla afkasta­getu. Við slíkar aðstæður er eðli­legt – og í raun æski­legt – að gengi krón­unnar hækki. Það hjálpar til við að halda aftur af inn­lendum verð­bólgu­þrýst­ingi sem óhjá­kvæmi­lega mynd­ast þegar reyna fer á inn­lenda fram­leiðslu­þætti, m.a. með því að beina inn­lendri eft­ir­spurn að ein­hverju leyti út úr þjóð­ar­bú­inu, þ.e. að inn­fluttri vöru og þjón­ustu. Þannig verður minni þrýst­ingur á inn­lenda fram­leiðslu­þætti, auk þess sem hærra gengi auð­veldar inn­lendum fyr­ir­tækjum að sækja t.d. vinnu­afl til ann­arra landa til að mæta mik­illi eft­ir­spurn inn­an­lands.

En fleira ger­ist þegar ný útflutn­ings­at­vinnu­grein vex svo hratt sem raun ber vitni. Þar sem hún keppir að ein­hverju leyti um sömu inn­lendu aðföng og aðrar útflutn­ings­at­vinnu­grein­ar, þrýstir vöxtur hennar upp gengi krón­unnar til þess að ryðja annarri útflutn­ings­starf­semi til hliðar á meðan hún skapar sér rými í þjóð­ar­bú­skapn­um. Þetta er gam­al­kunn­ugt stef í íslenskri hag­sögu þar sem mikil vel­gengni í ferða­þjón­ustu leikur sama hlut­verk og gjöful afla­brögð í sjáv­ar­út­vegi gerðu áður fyrr.

Geng­is­hækk­unin und­an­farin miss­eri end­ur­speglar því að veru­legu leyti óhjá­kvæmi­lega aðlögun þjóð­ar­bú­skap­ar­ins að utan­að­kom­andi búhnykkj­um. Hækk­unin er því hluti af aðlög­un­ar­ferli sem stuðlar að því að skapa ferða­þjón­ustu rými í þjóð­ar­bú­inu en stuðlar einnig að því að hægja á vexti hennar svo hann verði í betri takti við vöxt tak­mark­aðra fram­leiðslu­gæða inn­an­lands. Geng­is­hækk­unin léttir jafn­framt á áraun á inn­lenda fram­leiðslu­þætti með því að beina hluta eft­ir­spurn­ar­innar sem skap­ast vegna búhnykkj­anna út úr þjóð­ar­bú­inu. Að auki færir hækk­unin hluta búhnykkj­anna frá útflutn­ings­fyr­ir­tækj­unum til almenn­ings í gegnum auk­inn kaup­mátt heim­ila með sama hætti og geng­is­lækk­unin í fjár­málakrepp­unni létti undir með inn­lendum fyr­ir­tækjum með því að færa byrð­ina að hluta yfir á heim­il­in.

En hvað um pen­inga­stefn­una?

Fram til þessa hefur ekk­ert verið minnst á mögu­legan hlut pen­inga­stefn­unnar í þess­ari þró­un. Vegna mik­ils hag­vaxtar og vax­andi áraunar á inn­lenda fram­leiðslu­þætti hafa inn­lendir vextir þurft að vera hærri en vextir í nágranna­lönd­un­um. Þar er enn tölu­verður slaki til staðar sem gerir þeim fært að hafa nokkurn hag­vöxt án þess að verð­bólgu­þrýst­ingur hljót­ist af. Jákvæður vaxta­munur styður að öðru óbreyttu við hærra gengi krón­unnar og því getur pen­inga­stefnan eflt og hraðað þeirri geng­is­að­lögun sem áður var lýst. Þetta vegur þó ekki þungt í þró­un­inni und­an­far­ið. Geng­is­hækk­unin skýrist ekki af spá­kaup­mennsku­tengdu inn­flæði fjár­magns í leit að hærri ávöxtun en slíkt inn­flæði hefur verið sára­lítið eftir að Seðla­bank­inn tók í notkun sér­stakt fjár­streym­is­tæki fyrr á þessu ári. Þá hefur Seðla­bank­inn um nokk­urt skeið lagst gegn þrýst­ingi til hækk­unar á gengi krón­unnar með því að kaupa tölu­verðan hluta gjald­eyr­is­tekna sem hafa streymt inn í land­ið. Lengi vel gerði bank­inn það til þess að byggja upp öfl­ugan gjald­eyr­is­forða fyrir losun fjár­magns­hafta. Að und­an­förnu hafa kaup bank­ans einnig end­ur­speglað við­leitni hans til að draga úr hætt­unni á að gengi krón­unnar ofrísi á núver­andi vel­meg­un­ar­skeiði og lækki síðan snarpt þegar gæfan snýst við. Pen­inga­stefnan hefur því á heild­ina litið fremur haldið aftur af hækkun á gengi krón­unn­ar. 

Er til­efni til að hafa áhyggj­ur?

Þótt geng­is­hækk­unin eigi sér eðli­legar orsakir er skilj­an­legt að útflutn­ings­fyr­ir­tæki hafi áhyggjur af stöðu sinni. Einnig hefur örlað á áhyggjum af því að geng­is­hækk­un­inni muni fylgja geng­is­hrun eins og hér varð árið 2008. Hafa þarf hins vegar í huga að geng­is­hrunið og fjár­málakreppan árið 2008 end­ur­spegl­aði þjóð­ar­bú­skap sem lifði langt um efni fram og fjár­magn­aði hátt útgjalda­stig með lán­töku frá útlönd­um. Gríð­ar­legur við­skipta­halli náði hámarki í næstum fjórð­ungi af lands­fram­leiðslu árið 2006. Hall­ann má rekja til mik­ils vaxtar inn­lendrar eft­ir­spurnar á sama tíma og þjóð­hags­legur sparn­aður var í sögu­legu lág­marki. Erlendar skuldir þjóð­ar­bús­ins voru langt umfram eignir þess, sem sýnir einnig hve þjóð­ar­búið var háð erlendri fjár­mögn­un. Nú eru aðstæður allt aðr­ar. Þjóð­hags­legur sparn­aður er í sögu­legu hámarki, mynd­ar­legur afgangur hefur verið á við­skiptum við útlönd í átta ár samfleytt og nýlega náð­ist sá merki­legi árangur að erlendar eignir þjóð­ar­bús­ins urðu meiri en erlendar skuldir þess í fyrsta sinn frá því að mæl­ingar hófust. 

Því er erfitt að sjá að sam­bæri­legt geng­is­hrun ætti að verða í nálægri fram­tíð. Hins vegar mun óhjá­kvæmi­lega hægja á vexti ferða­þjón­ustu. Ekki er heldur úti­lokað að bakslag verði í grein­inni eða við­snún­ingur á við­skipta­kjörum þjóð­ar­bús­ins. Við slíkar aðstæður gæti þró­unin sem lýst er hér að ofan gengið til baka að ein­hverju leyti og gengi krón­unnar gefið eft­ir. Það myndi mýkja aðlögun þjóð­ar­bú­skap­ar­ins að lak­ari stöðu hans. Aðal­at­riðið er að fyr­ir­tæki og almenn­ingur skuld­setji sig ekki út frá vænt­ingum um að núver­andi vel­gengni haldi áfram um ókomna tíð. Þar skiptir einnig sköpum að áfram verði gætt strangs aðhalds í hag­stjórn. Í því sam­hengi væri æski­legt að aðrir armar hag­stjórnar legð­ust betur á sveif með pen­inga­stefn­unni. Aukið aðhald við stjórn opin­berra fjár­mála myndi draga úr þörf á aðhaldi við fram­kvæmd pen­inga­stefn­unnar og létta á þrýst­ingi til hækk­unar á gengi krón­unn­ar. Marg­vís­leg útfærsla beinnar gjald­töku á ferða­menn væri einnig til þess fallin að hægja á eft­ir­spurn þeirra og draga úr þrýst­ingi á gengi krón­unnar og minnka þannig nei­kvæð áhrif á aðrar útflutn­ings­at­vinnu­grein­ar.

Höf­undur er aðal­hag­fræð­ingur Seðla­banka Íslands og nefnd­ar­maður í pen­inga­stefnu­nefnd bank­ans. Þær skoð­anir sem hér koma fram þurfa ekki að end­ur­spegla skoð­anir bank­ans eða ann­arra í nefnd­inni.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Nicola Sturgeon fyrsti ráðherra Skotlands.
Stefnir á atkvæðagreiðslu um sjálfstætt Skotland í október 2023
Nicola Sturgeon leiðtogi Skoska þjóðarflokksins stefnir á að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands á ný næsta haust – með eða án leyfis bresku ríkisstjórnarinnar.
Kjarninn 28. júní 2022
Guðmundur Andri Thorsson
Ráfað um í Keflavíkurgöngu
Kjarninn 28. júní 2022
Samkvæmt tilkynningu frá Borgarlínu er gert ráð fyrir því að vagnar Borgarlínunnar byrji að ganga á milli Hamraborgar og Háskóla Íslands árið 2025, þrátt fyrir að framkvæmdum á þeim kafla verði ekki að fullu lokið þá.
Tímalínu framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu seinkað
Endurskoðuð tímaáætlun framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu gerir ráð fyrir því að framkvæmdalok verði á árunum 2026 og 2027, en ekki 2024 eða 2025 eins og lagt var upp með. Samstilling við aðrar framkvæmdir, eins og Sæbrautarstokk, spila inn í.
Kjarninn 28. júní 2022
Það að vera kvenkyns lögmaður eykur líkur á að mál falli umbjóðandanum í vil samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kvenkyns lögmenn líklegri til að vinna mál í héraði
Kvenkyns málflytjendur skila betri árangri fyrir dómstólum og eldri dómarar eru líklegri til að dæma varnaraðila í vil en þeir sem yngri eru, samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kjarninn 28. júní 2022
Örn Bárður Jónsson
Þungunarrof, samkynhneigð og kynusli
Kjarninn 28. júní 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra, og Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri.
Ætlar ekki að láta Seðlabankann afhenda sér gögn um ráðstöfun opinberra hagsmuna
Seðlabanki Íslands hefur ekki viljað leggja mat á hagsmuni almennings af birtingu upplýsinga um þá sem fengu að nýta sér fjárfestingaleið hans né af því að stöðugleikasamnirnir við kröfuhafa verði gerðir opinberir.
Kjarninn 28. júní 2022
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar.
Kristrún íhugar formannsframboð
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, segist „íhuga alvarlega“ að bjóða sig fram til formanns á landsfundi flokksins í október. Logi Einarsson tilkynnti um miðjan júní að hann muni ekki bjóða sig fram að nýju.
Kjarninn 28. júní 2022
„Bleika húsið“, heilsugæsla sem þjónustar konur í Mississippi er eina heilsugæslan í ríkinu sem veitir þungunarrofsþjónustu. Henni verður að öllum líkindum lokað innan nokkurra daga.
Síðustu dagar „bleika hússins“ í Mississippi
Eigandi einu heilsugæslunnar í Mississippi sem veitir þungunarrofsþjónustu ætlar að halda ótrauð áfram, í öðru ríki ef þarf, eftir að Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi rétt til þungunarrofs úr gildi.
Kjarninn 27. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None