Síðkapítalisminn á tilvist sína undir því að þegnar spyrji ekki spurninga

Bergsveinn Birgisson skrifar síðari grein sína um um áhrif síðkapítalismans á málfar, hugsun og tilfinningar og það alræði sem það efnahagskerfi veitir kapítalismanum í mannlegu félagi.

Auglýsing

Eitt af því sem George Orwell skrif­aði í sinni fram­tíð­ar­dystóp­íu, skáld­sög­unni 1984, var að Stóri Bróðir átti allt nema kúbikksentí­metrana innan haus­kúpu borg­ar­anna, og átti við heil­ann. Sú spurn sem aðal­per­sónan Win­ston spyr sig framar öðru er hvort hann geti haft skoðun sem stríðir gegn Stóra Bróður og hvort sú skoðun geti verið rétt – en hitt lygi. Bar­átta Flokks­ins gengur út á að sigra þessa síð­ustu „eign“ Win­stons. Hann skal byrja að elska Stóra Bróð­ur.

Þótt við búum ekki við alræð­is­hryll­ing eins og Orwell lýs­ir, verður sú spurn­ing stöðugt áleitn­ari hvort við sem almennir borg­arar síðkap­ít­al­ism­ans eigum heil­ann okkar – hugs­anir okkar og til­finn­ingar fremur en nátt­úr­una í kringum okk­ur. Það má vit­an­lega halda því fram að öll stjórn­kerfi virki inn á hugsun fólks og kenndir í meira eða minna mæli; það sem er nýtt í síðkap­ít­al­ism­anum er kraftur kerf­is­ins: umfang mark­aðs­svæð­is­ins og ágang­ur­inn á enn­is­heila­blað þegn­anna. Enn­is­heila­blaðið (pre fron­tal cor­tex) er hið við­kvæma heila­svæði frummanns­ins, svæði til­finn­inga og rök­hugs­unar sem er svo létt að lokka og manípúlera og sem diskó­sveinar neyslu­hyggj­unnar hafa gert að dans­gólfi sínu.    

Komið hefur fram í grein­ingum fræði­manna að kerfi síðkap­ít­al­ism­ans á til­vist sína undir því að þegn­arnir spyrji engra spurn­inga. Að maður spyrji sig ekki að því af hverju dóttir manns vilji heldur skoða í búð­ar­glugga en opna bók þegar hún á frí­dag frá skól­an­um, af hverju maður frekar fer í flísa­búð en að heim­sækja veikan frænda sinn. Kerfið heldur þegn­unum frá grund­vall­ar­spurn­ing­unni „þarf það að vera svo?“, og deyfir ónota­til­finn­ingu m.a. með því að „neyt­enda­væða“ borg­ar­ana með ágangi á enn­is­heila­blaðið og með því að mark­visst murka úr okkur milj­ó­nára­kenndir tengdar félagi og sam­stöðu. Neyt­enda­væð­ing verður til að halda fólki frá grund­vall­ar­spurn­ing­um, ágang­ur­inn á heila­blaðið heldur fólki frá sögu­legri vit­und, til­finn­ingum sínum og rök­hugs­un, murkun félags­kenndar minnkar hættu á hvers kyns upp­reisn – for­senda allra sam­fé­lags­breyt­inga er jú að fólk snúi bökum sam­an.     

Meðan borg­urum í ríki Orwells er haldið örugg­lega niðri af svo­kall­aðri „ómeð­vit­und“, n.k. enda­stöð þeirra hneigða sem nefndar voru, þá er með­vit­und for­senda breyt­inga í hinu pólítíska leik­riti Ber­tolds Brecht, Ákvörð­un­inni. Þeir sem boða svelt­andi vinnu­þrælum Kína breyt­ingar eiga ekki að sýna sam­kennd eða grípa inn í líf þeirra á annan hátt en að upp­lýsa þá um að svona þurfi lífið ekki að vera – rest­ina sjá þeir um sjálf­ir. Brecht gefur sér það sem Orwell spáði að hyrfi: sjálf­stæða hugsun eða með­vit­und þegn­anna; og þótt sú vit­und væri óvirk mætti alltaf vekja hana til lífs, upp­lýsa. Það er hægt að vera sam­mála Brecht frekar en Orwell, en óneit­an­lega er flókn­ara að eiga við kerfi sem hefur tekið sér ból­festu inni í manni, heldur en að búa við ytra yfir­vald og kúgun eins og í dæmi Kín­verj­anna. Í eldri kerfum vapp­aði mað­ur­inn með svip­una kringum flokk­inn – síðkap­ít­al­ism­inn hefur rétt svip­una að manni sjálf­um.  

Stjórn­mála- og efna­hags­um­ræða á Íslandi snýst gjarna um gagn­rýni á þá ráða­menn sem hafa tekið sér­hags­muni fram yfir almanna­heill, þó svo flestir viti að það sé í sam­ræmi við hug­mynda­fræði þeirra bak­við tví­tal og kosn­inga­lof­orð. Út frá þeim umræðu­for­sendum sem hér voru settar myndu spjótin líka bein­ast að manni sjálf­um, og það hvort maður sjálfur hafi ein­hvern annan til­finn­inga­veru­leika og sið­ferð­is­hug­sjón að styðj­ast við en þann sem sprettur af hömlu­lausri mark­aðs- og neyslu­hyggju – og í anda Win­stons: hvort maður virki­lega trúi á þann veru­leika þó hann sé æ oftar bendl­aður við það sem er gam­al­dags og óhugs­andi. Þannig myndi umræðan ekki snú­ast um and­vörp jafn­að­ar­manna um að hafa „brugð­ist“, heldur spyrja: trúa þeir sjálfir á þá jafn­að­ar­hug­sjón sem þeim er ætlað að varð­veita í mann­legu félagi? Tæpa má á lyk­il­at­riðum mark­aðs­sið­ferð­is: að mað­ur­inn sé ein­stak­lingur og ekki hóp­vera, hann sé alls­herj­ar­neyt­andi sem hugsar fyrst og fremst um eigin hag (nýflísað bað er mik­il­væg­ara en vin­átta), að allir eigi að vera í sam­keppni hver við ann­an, að ger­vallt mann­líf og nátt­úra skuli á upp­boð á mark­aðs­torgi einka­fram­taks, að sá „besti“ og „sterkast­i/­rík­asti“ megi hrifsa til sín allt en hinir fái lítið sem ekk­ert, að arður hluta­fjár­eig­enda sé öllu lífi og öllum hug­sjónum æðri, að einka­fram­tak hafi enga sam­fé­lags­á­byrgð.

Auglýsing

Ef annar til­finn­inga­veru­leiki en þessi verður stöðugt fjar­læg­ari, og hér­-og-nú áhersla sam­tím­ans heldur áfram að veikja sögu­lega vit­und og stuðla að ólæsi, þá er spurn­ingin með hverju á að berj­ast á móti? Win­ston vinnur hjá Flokknum við að skálda sög­una upp á nýtt svo fólk gleymi sannri for­tíð sinni – en hann man enn slitrur úr þeirri for­tíð. Í þeim slitrum liggur von hans.     

Ég hef dvalið við fram­tíð­ar­dystópíu Orwells til að draga skýrar umræðu­lín­ur. En til að skilja að það sem hér um ræðir til­heyrir ekki bara óræðri fram­tíð heldur líka for­tíð­inni – að und­an­skildum áður­nefndum krafti ágangs­ins – er ekki úr vegi að líta til grískra heim­spek­inga. Mér er í nöp við þá ofdýrkun á grikkjum sem nú tíðkast,  en þar sem tals­mönnum nýfrjáls­hyggju og óham­innar mark­aðs­hyggju er tíð­rætt um skyn­semi, lógík og rökvit, og þar sem Adam Smith smíðar mynd sína af hag­menn­inu útfrá úreltri skyn­sem­is­hyggju forn­grikkja, er rétt að skoða hvað þeir sjálfir sögðu um skyn­sam­legt og óskyn­sam­legt stjórn­ar­far.

Í 4. bók Politika (kap. v-ix) kemur Aristóteles inn á það sem ber að sækj­ast eftir og varast, er kemur að stjórn­ar­fari ríkja. Í takt við sið­fræði sína um hinn gullna með­al­veg (sem einnig má finna í Háva­mál­u­m), talar Aristóteles um að rík­inu muni best farna þar sem milli­stéttin er sterku­st, þar sé minnst hætta á að hinir efstu geti kúgað hina lægstu, eða hinir lægstu geri stöðugar upp­reisnir gegn þeim efstu. Hið skyn­sam­leg­asta ríki bygg­ist á að sem flestir búi við jafn­ræði og svipuð kjör. And­stæða slíks lýð­ræð­is­ríkis er ein­ræð­is­stjórn (tyranni) en fámenn­is­stjórn þarna á milli. Þar er vanda­mál­ið, segir spek­ing­ur­inn, að þeir fáu sem stjórna verða þá að vera góðir menn og heið­virð­ir. Þá kemur fram að hið æðsta tak­mark stjórn­ar­fars sé sam­þættað hug­sjón sið­fræð­inn­ar, að búa í hag­inn fyrir hið „innra líf hugs­un­ar“ meðal þegn­anna.  

Óskyn­sam­leg­ustu stjórn­skip­un­ina segir Aristóteles vera þá þar sem lítil fámenn­is­stjórn ræð­ur, eða þar sem slíkri fámenn­is­stjórn er sjálfri stjórnað af nokkrum auð­ugum fjöl­skyldum (Bók 4. kap. v). Slík skipan stappar nærri ein­ræði og þar verða „menn­irnir mik­il­væg­ari en lög­in“ og sér­hags­munir teknir fram­yfir hags­muni þeirra sem stjórnað er. Þarna hverfur gjarna milli­stétt­in. Nið­ur­stöðu slíkrar stjórn­skip­unar lýsir hann svo í enskri þýð­ingu: „The result is a state cons­ist­ing of sla­ves and masters, not of free men, and of one class envi­ous and another contemptu­ous of their fell­ows. This condition of affairs is very far removed from fri­end­liness“ (kap. iv, 6).

Sam­fé­lags­skipan óheftrar mark­aðs­hyggju hefur alið af sér fámenn­is­stjórn svo­kall­aðrar fjár­mála­el­ítu þar sem minna en eitt pró­sent jarð­ar­búa á meira en allir hinir til sam­ans. Ísland mætti kalla mín­í­a­túr af hnatt­rænni stöðu. Yfir­taka þess­arar elítu á valdsviði stjórn­mála­manna er mis­langt á veg komin eftir lönd­um, en vald fjár­mála­el­ít­unnar fer stig­vax­andi. Ef maður fylgir tölum Oxfam mun þessi elíta verða orðin að nokkur hund­ruð manna hópi áður en langt um líð­ur. Við höldum gjarna að lýð­ræðið muni tryggja aðhald gagn­vart auð­vald­inu, en lýð­ræðið er því miður komið á kaup­skrá líka – og fer reyndar á útsölu með frí­versl­un­ar­samn­ingum einsog TiSA. Attac og Changema­ker eru fremst í fylk­ingu á móti, en þar þarf fleira fólk.  

Í dæmi Íslands mætti etv. ræða um fámenn­is­stjórn stjórnað af auð­ugum fjöl­skyld­um. Þetta er óskyn­sam­leg stjórn­skipun sam­kvæmt gríska spek­ingn­um. Þar hverfa vin­semd og félags­kennd. Sam­fé­lagið ein­kenn­ist af fyr­ir­litn­ingu elít­unnar á þeim lægstu, og öfund hinna lægstu í garð þeirra efstu.  

Það er und­ar­legt að lesa þennan 2300 ára gamla texta, og finn­ast um leið að hann nái að lýsa ástandi á Íslandi anno 2017 betur en nokkur texti sam­tíð­ar­manna. Til­finn­ing manns er að alltof margir séu að kepp­ast við kom­ast inn í ríkra manna elít­una. Og meðan fjöld­inn keppir að slíku er hugsun kerf­is­ins „ósýni­leg“, verður að ein­hverju við­teknu sem gengið er útfrá án þess að spyrja. Ef það er rétt að hug­mynda­fræði óham­innar mark­aðs­hyggju sé farin að hreiðra um sig í til­finn­inga­legum veru­leika Íslend­inga þá leiðir það af sér að umræðan verður að taka mið af því. Viss inn­sýn í manns­sál­ina segir að ekki sé hægt að tala sig burt frá til­finn­inga­veru­leika með rök­semda­færslu eða almennri skyn­semi (sbr. skrifa rök­lega grein), slíkt stoðar til dæmis ekki hjá sál­fræð­ingi. Eina leið mín til að skilja atburði síð­ustu ára á Íslandi er út frá til­finn­ing­um. Með skyn­semi og rök­lega hugsun að vopni skilur maður ekki neitt.

Sögu­leg vit­und er vensluð til­finn­ingum því eins og hug­ræn sál­fræði hefur sýnt býr for­tíðin í hverjum manni helst í formi til­finn­inga. Kín­verjarnir í dæmi Brechts voru að brjót­ast undan 2000 ára gam­alli hefð kúg­un­ar. Aristóteles kemur inn á þennan þátt hefð­ar­innar þar sem hann segir að því miður geti það orðið að „stöðl­uðum vana“ innan sam­fé­laga, að sækj­ast ekki eftir jöfn­uði og jafn­vel því að láta aðra stjórna sér (Politika, IV, ix, 12). Í þessum anda má skilja að íslensk alþýða hefur langa hefð fyrir því að láta stjórna sér utan frá, og það án þess að gera nokkrar kröfur um jöfn­uð. Hvort sem það er dönsk aðal­stétt eða dönsk-­ís­lensk, versl­un­ar­ein­okun eða vist­ar­band, eða hvort sem það voru örfáir land­náms­höfð­ingjar sem drottn­uðu eins og smá­kon­ungar yfir kelt­neskum þrælum – ef þetta er sá til­finn­inga­veru­leiki sem býr í þorra manna er ekki að undra hví menn svo ákaft og gagn­rýnislaust fylgja þeim skila­boðum sem koma að utan – nú í formi nýlí­ber­al­isma. Til­finn­ingaarf sög­unnar mætti gjarna byrja að taka inn í umræð­una. Einar Ólafur Sveins­son skrif­aði eitt sinn að það stóra við Íslend­inga­sög­urnar sé að þær voru aldrei „blind stæl­ing“ á erlendri fyr­ir­mynd. Nú kepp­ast menn við að herma eftir stór­þjóðum og gleyma sér­kennum sín­um.    

Sé eitt­hvað til í þessu þyrfti að fara inn í þann til­finn­inga­lega veru­leika og spyrja um rétt­mæti hans útfrá öðrum til­finn­ing­um, eins og gömlum sið­ferð­is­kennd­um, mann­helgi, félags­hug­sjón, virð­ingu gagn­vart nátt­úru auk sögu­legrar vit­und­ar. Með gömlum sið­ferð­is­kenndum á ég til dæmis við sið­fræði okkar heiðnu for­feðra um að „sinn eld skuli hverr ábyrgjast“, að hver axli ábyrgð á eigin vali og eigin gerðum sem væri án efa holl sið­fræði fyrir fjár­mála­heima. Ýmsu væri borgið ef slík sið­fræði væri lög­leidd. Þess mætti minn­ast sem mann­fræð­ingar hafa haldið á lofti – að þessi við­kvæma og ber­skjald­aða teg­und, homo sapi­ens, komst einmitt af í ármillj­ónir vegna þess að flokk­ur­inn stóð sam­an. Okkur er kennt að hugsa að draumar félags­hug­sjóna endi í Gúlagi Síberíu á meðan ein­stak­lings­draumar leiði til para­dís­ar, eins og hin sænska Nina Björk skrif­ar.

Ef mann t.d. dreymir um að búa við lýð­ræði sem hefur yfir­stjórn á efna­hag­s­öfl­unum má búast við því að maður fái að heyra nýfrjáls­hyggju­menn kalla slíkt draum­óra og útóp­íu. Það er einmitt stjórn hægri­afla um allar jarðir sem æ oftar er gagn­rýn­is­laust bendluð við „skyn­semi“ og „rök­lega hugs­un“ – hinir eru barns­legir draum­óra­menn sem stjórn­ast af til­finn­ing­um. Einmitt hér myndi dálítil sögu­leg vit­und afklæða lyg­ina: að allar breyt­ingar í mann­kyns­sög­unni má rekja til draum­óra­fólks, hinir „skyn­sömu“ fljóta með straumnum eins og dauðir fisk­ar. Ég segi held­ur: meiri draum­óra, meiri útópíu og það áður en minn­ingin um feg­urra mann­líf er horf­in. Umræðu um sós­í­al­isma á Íslandi síð­ustu miss­eri ber að taka fagn­andi.

Fyrri grein Berg­steins um áhrif síðkap­ít­al­ism­ans má lesa hér.

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Áfram munu fjöldamörk miðast við tíu manns - að minnsta kosti í viku í viðbót.
Óbreyttar sóttvarnaaðgerðir í viku í viðbót
Ákveðið hefur verið að framlengja gildandi sóttvarnaráðstafanir til 9. desember. Til stóð að gera tilslakanir en vegna þróunar faraldursins síðustu daga var ákveðið að halda gildandi aðgerðum áfram.
Kjarninn 1. desember 2020
„Í þrjú ár hafa þau þrjóskast við og tekið flokkshollustu og valdastóla fram yfir hagsmuni þjóðarinnar“
Píratar hafa sent frá sér yfirlýsingu vegna niðurstöðu yfirdeildar Mannréttindadómstóls Evrópu.
Kjarninn 1. desember 2020
Yfirdeild MDE kvað upp niðurstöðu í málinu í morgun.
Íslenska ríkið tapaði málinu fyrir yfirdeildinni
Yfirdeild Mannréttindadómstól Evrópu staðfesti í dag fyrri dóm réttarins í Landsréttarmálinu.
Kjarninn 1. desember 2020
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Rithöfundaspjall: Sagnaheimur og „neðanmittisvesen“
Kjarninn 1. desember 2020
Frumvarp Páls breytir litlu um samþjöppun í íslenskum sjávarútvegi
Þingmaður Sjálfstæðisflokksins hefur lagt fram frumvarp takmarkanir á úthlutaðri aflahlutdeild. Það gengur mun skemur en aðrar tillögur sem lagðar hafa verið fram til að draga úr samþjöppun í sjávarútvegi.
Kjarninn 1. desember 2020
Dagur B. Eggertsson borgarstjóri Reykjavíkur.
Hefði verið gott að „átta sig fyrr á því að þessi bruni væri öðruvísi en aðrir“
Dagur B. Eggertsson segir að borgaryfirvöld verði að taka til sín þá gagnrýni sem eftirlifendur brunans á Bræðraborgarstíg hafa sett fram á þann stuðning og aðstoð sem þeir fengu.
Kjarninn 1. desember 2020
Barist við elda í Ástralíu.
Eldar helgarinnar slæmur fyrirboði
„Svarta sumarið“ er öllum Áströlum enn í fersku minni. Nú, ári seinna, hafa gróðureldar kviknað á ný og þó að slökkvistarf hafi gengið vel um helgina er óttast að framundan sé óvenju heit þurrkatíð.
Kjarninn 30. nóvember 2020
Húsarústirnar standa enn.
Dómstjóri synjar beiðni um lokað þinghald í manndrápsmálinu á Bræðraborgarstíg
Dómstjóri Héraðsdóms Reykjavíkur hefur synjað beiðni um lokað þinghald í máli mannsins sem er ákærður fyrir brennu og manndráp á Bræðraborgarstíg 1 í sumar. Þrír fórust í eldsvoðanum og tveir slösuðust alvarlega.
Kjarninn 30. nóvember 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar