Hvar er samkennd fjölmiðla?

Fjölmiðlar hafa ákveðið hlutverk í lýðræðissamfélagi og þeim ber að upplýsa almenning og fræða. En bera þeir aðrar skyldur þegar viðkvæmar fréttir eiga í hlut? Bára Huld Beck veltir fyrir sér árekstrum milli hlutverks fjölmiðla og siðareglna blaðamanna.

Auglýsing

Flest fólk í nútíma­sam­fé­lagi nýtir sér fréttir og miðla til að auka þekk­ingu sína og fræð­ast um hvað sé á döf­inni í sam­fé­lag­inu, nær og fjær. Á tölvu­öld nýtum við fjöl­miðla einnig til afþrey­ingar og er fram­boðið meira en venju­leg mann­eskja getur nokkru sinni neytt á heilli ævi. Hlut­verk fjöl­miðla er einnig gríð­ar­lega mik­il­vægt í lýð­ræð­is­ríkjum og ber öllum saman um að þeir séu grund­völlur fyrir lýð­ræð­is­legri umræðu og veiti stjórn­völdum aðhald. Þeim ber einnig skylda til að upp­lýsa almenn­ing um hin ýmsu mál og að rýna dýpra í mál sem skipta máli fyrir sam­fé­lag­ið. Engum blöðum er um það að fletta að öfl­ugir fjöl­miðlar eru mik­il­vægir fyrir lýð­ræði hvers ríkis og er ekki ofsagt að þeir séu fjórða vald­ið. 

En í hraða vef­miðl­anna þar sem hver mið­ill kepp­ist um „klikk­in“ þá eru meiri líkur á að eitt­hvað skolist til eða fari úrskeið­is. Hrað­unnar fréttir eru dag­legt brauð og eru það ekki síst blaða­menn­irnir sem líða fyrir ástandið með miklu álagi í starfi. Ekk­ert pláss er fyrir mis­tök og þeim er refsað á sam­fé­lags­miðlum fyrir vik­ið. En ábyrgð þeirra er einnig mik­il. Ábyrgð þeirra til að starfa fag­lega og vinna vinn­una sína án þess að særa aðra að óþörfu. Hér glyttir í skugga­hlið fjöl­miðla þar sem óaft­ur­kræft til­finn­inga­leysi gerir líf fólks óbæri­legt og er ákveðin teg­und af ofbeldi.

Slegið á fingur blaða­manna

Í æsingnum við aðal­með­ferð í máli Thom­asar Möller Olsen, sem ákærður er fyrir morðið á Birnu Brjáns­dótt­ur, fór ýmis­legt úrskeiðis hjá fjöl­miðl­um. Nákvæmar lýs­ingar og sjokker­andi fyr­ir­sagnir mátti sjá á mörgum miðl­um, svo ömur­legar að mér dettur ekki í hug að hafa þær eft­ir. Móðir Birnu lét í sér heyra og mót­mælti með hjálp prests­ins Vig­fúsar Bjarna Alberts­sonar og síðan almenn­ings. Fjöl­miðlar tóku við sér og sjá mátti dag­ana á eftir að áhersl­urnar voru breytt­ar. En skað­inn var skeð­ur. Orð hafa verið rituð og eru sýni­leg í þessum heimi sem aldrei verða tekin til baka eða „af­séð“. Eftir sitja aðstand­endur með bull­andi áfallastreitu og van­líðan sem hefði verið hægt að kom­ast hjá með örlít­illi natni og fag­mennsku. 

Auglýsing

Blaða­maður einn rit­aði að beðið hafi verið eftir aðal­með­ferð­inni með eft­ir­vænt­ingu. Spurn­ing hvort hann hafi ekki komið upp um sig og eigin til­finn­ingar því ekki stóð almenn­ingur á önd­inni eftir því að fá að vita hvert ein­asta smá­at­riði í vitna­leiðslum eins og seinna kom í ljós. Margir hverjir stóðu með aðstand­endum og blöskr­aði þessar lýs­ing­ar. Nán­ast eng­inn vildi svona frétta­flutn­ing og þá hljótum við að velta því fyrir okkur hverjum blaða- og frétta­menn voru að þjóna. Sinni eigin metn­að­ar­girni? Voru þeir virki­lega að upp­fylla hlut­verk sitt til upp­lýs­ingar almenn­ings?

Forð­ast skal að valda óþarfa sárs­auka

Siða­regur starfs­stétta eru 20. alda fyr­ir­bæri sem ruddi sér til rúms þegar sam­ræma þurfti það hyggju­vit og skyn­semi sem fólk alla jafna ber. Margar starfs­stéttir hafa komið sér upp siða­reglum til að skýra hlut­verk þeirra og setja almennar reglur sem fólk getur litið til ef vafi leikur á hvað rétt og rangt sé að gera. Til­finn­ingar og heil­brigð skyn­semi eiga að geta leitt okkur áfram í dag­legu lífi og starfi en þegar ágrein­ingur verður eða þegar rök­styðja þarf ákveðnar gjörðir er gott að hafa sið­reglur á reiðum hönd­um.

Siða­reglur blaða­manna eru frá árinu 1991 sem þýðir að þær eru 26 ára á þessu ári. Fyrsti úrskurður siða­nefndar var árið 1998 en síðan þá hafa fjöl­mörg mál komið fyrir siða­nefnd. Mjög oft hefur þriðja greinin komið við sögu en hún hljóðar svo:

Blaða­maður vandar upp­lýs­inga­öflun sína, úrvinnslu og fram­setn­ingu svo sem kostur er og sýnir fyllstu til­lits­semi í vanda­sömum mál­um. Hann forð­ast allt, sem valdið getur sak­lausu fólki, eða fólki sem á um sárt að binda, óþarfa sárs­auka eða van­virðu.

Að mínu mati er þetta ein mik­il­væg­asta greinin í siða­regl­un­um. Hún segir svo margt í aðeins tveimur setn­ing­um. Þetta er í raun mjög ein­falt: Ekki meiða að óþörfu. Sýna til­lits­semi. Vanda upp­lýs­inga­gjöf. 

Hlut­verk og siða­reglur stang­ast á

Hér komum við loks­ins að nún­ingnum sem virð­ist kannski ein­faldur við fyrstu sýn. Ef hlut­verk fjöl­miðla er að greina frá atburðum og túlka þá er þeim þá heim­ilt að gera það hvernig sem er? Svarið er auð­vitað nei. Þeir verða alltaf að vinna fag­lega og hafa siða­regl­urnar til hlið­sjónar við allt sem þeir gera. Því afleið­ing­arnar af því að gera það ekki eru miklar og alvar­legar fyrir þá sem eiga í hlut. 

For­maður blaða­manna­fé­lags­ins Hjálmar Jóns­son sagði í við­tali við Vísi þann 1. sept­em­ber í sam­bandi við ákvörðun dóm­ar­ans að hafa lokað þing­hald: „Ég skil það sjón­ar­mið að umfjöllun sé þung­bær fyrir aðstand­end­ur. En því verður ekki breytt að þessi óhemju sorg­legi atburður gerð­ist. Fjöl­miðlar eru að fram­fylgja sínu hlut­verki og skyld­u.“ Hér staldr­aði ég við. Eng­inn var að halda því fram að fjöl­miðlar bæru ábyrgð á því sem gerð­ist. Þeir bera auð­vitað bara ábyrgð á sjálfum sér og verða að geta verið sjálfs­gagn­rýn­ir. Þeir verða að geta tekið ábyrgð á eigin hegðun og ekki skýla sér bak við að þeir séu ein­ungis að greina frá atburð­um, að segja sann­leik­ann eða að fram­fylgja ákveðnu hlut­verki. 

Skað­legt fyrir alla

Í skrifum á borð við þau sem prýddu flest alla vef­miðla í kringum aðal­með­ferð­ina mátti sjá ákveðna firr­ingu. Mann­eskjan sem varð fyrir voða­verk­inu gleymd­ist og allir sem henni tengj­ast. Umfjöll­unin hefur nú haft alvar­leg geð­ræn áhrif á þá sem stóðu Birnu Brjáns­dóttur næst. Þessi skrif eru bein­línis við­bót­ar­á­fall fyrir aðstand­endur og ein­angra þá ennþá meira. Móðir Birnu verður til að mynda marga mán­uði að jafna sig á frétta­flutn­ingi og það er ekki hennar sök. 

Já, þessi hrylli­legi atburður átti sér stað. Ung stúlka var drepin hrotta­lega með köldu blóði og munu þau sár aldrei gróa. En blaða- og frétta­menn verða að finna sam­kennd­ina hjá sér og íhuga vel á hvaða veg­ferð þeir eru. Eru nákvæmar lýs­ingar úr krufn­inga­skýrslu það mik­il­vægar að geð­heilsu fjölda fólks skuli varpað fyrir róða? 

Slík umfjöllun er einnig skað­leg fyrir okkur öll sem mann­eskj­ur. Við rjúfum tengslin við fólkið og atburð­inn með því að fjalla svo vél­rænt um mál­ið. Auð­vitað verður fjallað um málið í fjöl­miðlum en hjá því verður ekki kom­ist. En það verður að gera það með þriðju grein siða­regln­anna í huga. Með til­lits­semi og með því að forð­ast að valda óþarfa sárs­auka. Því ann­ars klippa blaða­menn á tengslin við þjóð­ina sjálfa og sam­kennd­ina. Þessir atburðir gerð­ust ekki í kvik­mynd. Þeir gerð­ust fyrir dótt­ur, systur og vin­konu ein­hvers sem á ekki skilið að vera sýnd slík van­virða. Þess vegna er mik­il­vægt að blaða­menn og fjöl­miðlar hafi hæfni til að setja sig í spor ann­arra og geti tekið ábyrgð á því hvernig þeir vinna og fjalla um atburð­i. 



Meira úr sama flokkiAðsendar greinar