Hvernig samfélag vilja Íslendingar?

Sigrún Ólafsdóttir, prófessor við félags- og mannvísindasvið Háskóla Íslands, skrifar um niðurstöður alþjóðlegrar viðhorfskönnunar um þjónustuhlutverk ríkisins.

Kosn­ingar eru eitt helsta tæki almenn­ings til að hafa áhrif á þróun og skipu­lagn­ingu sam­fé­lags­ins, en þær snú­ast líka um mis­mun­andi hug­myndir ólíkra hópa um hvernig stjórna eigi land­inu, hvað leggja eigi áherslu á og hvernig dreifa eigi lífs­gæð­un­um. Ekki kemur því á óvart að stjórn­mála­menn kepp­ist um að sann­færa kjós­endur um hversu vel þeirra flokkur hafi staðið sig í stjórn eða stjórn­ar­and­stöðu, hversu vel hann muni hugsa um hag okkar allra ef við kjósum rétt, og jafn­vel hversu ómögu­legt sam­fé­lagið yrði ef aðrir héldu völdum eða öðl­uð­ust þau. Full­trúar flokk­anna leggja áherslu á þau sjón­ar­mið flokks­ins sem lík­leg eru til að hafa hljóm­grunn meðal almenn­ings.

Að loknum kosn­ingum standa ein­hverjir uppi sem sig­ur­veg­arar en aðrir sitja eftir með sárt enn­ið. Í full­komnu lýð­ræð­is­ríki myndu þeir eðli­lega vinna kosn­ingar sem ætla sér að móta sam­fé­lagið í sam­ræmi við vilja meiri­hluta kjós­enda. En raun­veru­leik­inn er ekki alltaf þannig. Kjós­endur geta orðið fyrir von­brigðum ef og þegar í ljós kemur gjörðir stjórn­mála­flokks­ins sem þeir kusu end­ur­spegla ekki vilja þeirra. Þrátt fyrir lof­orð stjórn­mála­flokk­anna um að starfa í þágu allra þá er það ekki alltaf raun­in.

Ísland tekur reglu­lega þátt í alþjóð­legu við­horfa­könn­un­inni (IS­SP). Könn­unin er sam­starfs­verk­efni vís­inda­manna og stofn­anna í rúm­lega 40 löndum og fylgir fram­kvæmdin ströng­ustu gæða­kröf­um. Könn­unin var lögð fyrir á Íslandi á tíma­bil­inu febr­úar til maí 2017. Dregið var til­vilj­ana­úr­tak úr Þjóð­skrá. Eins og í flestum könn­unum mætti svar­hlut­fall vera hærra (47%) en unnið er úr gögnum þannig að þau end­ur­spegla við­horf Íslend­inga sem best.

Auglýsing

Þessi nýja könnun er sér­stak­lega áhuga­verð með til­liti til kom­andi kosn­inga þar sem hún sýnir okkur vænt­ingar Íslend­inga til hlut­verks stjórn­valda. Könn­unin leit­aði álits svar­enda á því 1) hvert hlut­verk stjórn­valda eigi að vera; 2) hvert rekstr­ar­form veiga­mik­illar almanna­þjón­ustu eigi á að vera; 3) hvernig verja skuli sam­eig­in­legum sjóð­um; og 4) hvaða árangri stjórn­völd hafa náð í ákveðnum mála­flokk­um.

Hvert er hlut­verk rík­is­ins?

Mynd 1 – Hlut­verk

Mynd 1

Mynd 1 sýnir hlut­fall svar­enda sem að telur að stjórn­völd eigi að bera ábyrgð á mis­mun­andi mála­flokkum og eru teknir saman þeir sem að segja að þau eigi örugg­lega eða senni­lega að bera ábyrgð. Nið­ur­stöður sýna að Íslend­ingar eru almennt sam­mála um að stjórn­völd eigi að gegna mik­il­vægu hlut­verki í veiga­miklum mála­flokk­um. Í nær öllum mála­flokkum segja um og yfir 80% að þau eigi að vera ábyrg. Sér­stak­lega má nefna að yfir 90% eru sam­mála um ábyrgð þeirra í fjórum mála­flokk­um: að veita öldruðum við­un­andi lífs­skil­yrði, að veita veiku fólki heil­brigð­is­þjón­ustu, að setja ströng lög sem lág­marka skað­leg áhrif iðn­aðar á umhverfið og á því að stuðla að jafn­rétti milli karla og kvenna. Því virð­ist skoðun yfir­gnæf­andi meiri­hluta Íslend­inga vera sú að stjórn­völd eigi beri ábyrgð á þessum mála­flokk­um.

Vænt­ingar um ábyrgð stjórn­valda virð­ast vera skýrar í hugum lands­manna en upp­fylla má þessa ábyrgð á ýmsa vegu. Stjórn­völd geta til dæmis rekið rík­is­stofn­anir eða gert samn­inga við einka­að­ila sem reka stofn­an­irnar í hagn­að­ar­skyni. Auk þess geta sjálf­stæðar stofn­anir sinnt þjón­ustu án þess að slíkt sé gert í hagn­að­ar­skyni. Til að fá skýr­ari mynd af hvaða rekstr­ar­form Íslend­ingar vilja helst var spurt að því hver ætti að sjá um að reka grunn­skóla, heil­brigð­is­þjón­ustu og umönnun fyrir aldr­aða.

Mynd 2 – Rekstr­ar­form

Mynd 2

Mynd 2 sýnir nið­ur­stöður fyrir hund­raðs­hlut­fall svar­enda sem telja að ríkið eigi að veita þjón­ust­una. Fram kemur yfir­gnæf­andi vilji til þess að stjórn­völd veiti þjón­ust­una, en 97% telja að þau eigi að sjá um grunn­skóla­mennt­un, 94% að þau eigi að veita heil­brigð­is­þjón­ustu og 84% að þau eigi að ann­ast umönnun aldr­aðra. Nið­ur­stöður benda því til þess að mjög lít­ill hluti þjóð­ar­innar vilji eitt­hvað annað rekstr­ar­form en rík­is­rekna þjón­ustu. Áhuga­vert er að nán­ast engin stuðn­ingur er við að einka­fyr­ir­tæki eða sam­tök sem eru rekin í hagn­að­ar­skyni sinni þjón­ust­unni. Aðeins 1% svar­enda telja við hæfi að heil­brigð­is­þjón­usta og gunn­skóla­menntun séu rekin á slíkan hátt.

Hvernig á að verja sam­eig­in­legum sjóð­um?

Sú nið­ur­staða að almenn­ingur telji að stjórn­völd eigi að bera meg­in­á­byrgð í mörgum mála­flokkum þarf ekki að þýða að almenn­ingur vilji eyða miklum pen­ingum í þessa sömu mála­flokka. Til að meta það var spurt hvort fólk vildi eyða meira, minna eða um það bil því sama og nú er gert í sjö mála­flokk­um. Á mynd 3 má sjá hlut­fall svar­enda sem vilja eyða meira eða miklu meira í hvern mála­flokk.

Mynd 3 – Eyðsla

Mynd 3

Afstaðan til þess hvort auka eigi útgjöld til heil­brigð­is­mála sker sig úr, en 93% vilja að meiru sé eytt í heil­brigð­is­mál. Þar á eftir koma lög­regla og lög­gæsla, mennta­kerfið og eft­ir­laun, en á bil­inu 70-80% svar­enda vilja sjá meiri fjár­muni fara í þessa mála­flokka. Um það bil helm­ingur svar­enda vill verja miklu meiri fjár­munum í heil­brigð­is­málin en um fjórð­ungur vill verja miklu meiri fjár­munum í lög­reglu, menntun og eft­ir­laun. Sér­stak­lega var tekið fram við svar­endur að ef þeir veldu að eyða miklu meira gæti það þýtt að hækka yrði skatta. Nið­ur­stöður benda þannig til þess að um það bil helm­ingur þjóð­ar­innar sé til­bú­inn til þess að sam­þykkja hærri skatta ef það þýði meiri útgjöld til heil­brigð­is­mála.

Hafa stjórn­völd staðið sig vel?

Að lokum bjóða gögnin upp á þann mögu­leika að skoða álit almenn­ings á árangri stjórn­valda. Mynd 4 sýnir nið­ur­stöður fyrir þrjá mála­flokka, en þær benda til þess að almenn­ingur gefi stjórn­völdum fall­ein­kunn þegar kemur að því að vernda sjúka og aldr­aða. Nær tveir þriðju aðspurðra telja að stjórn­völd hafi staðið sig nokkuð eða mjög illa í að veita eldri borg­urum við­un­andi lífs­skil­yrði og 54% telja slíkt hið sama þegar kemur að heil­brigð­is­þjón­ustu. Svar­endur eru ánægð­ari með frammi­stöðu stjórn­valda í að takast á við öryggisógn­ir, en ein­ungis 19% telja að stjórn­völd hafi staðið sig mjög eða frekar illa. Þessu má snúa við og skoða hversu margir telja að rík­is­stjórnin hafi staðið sig vel eða mjög vel í að sinna sjúkum og öldruð­um. Aðeins 15% telja að stjórn­völd hafi náð frekar eða mjög miklum árangri í að veita heil­brigð­is­þjón­ustu og ein­ungis 10% telja að það sama varð­andi það að tryggja eldri borg­urum við­un­andi lífs­skil­yrði.

Mynd 4 – Árangur

Mynd 4

Hvernig sam­fé­lag viljum við árið 2017?

Þjóðin er nokkuð sam­mála um að ríkið eigi að bera mikla ábyrgð í mik­il­vægum mála­flokkum og að sjá um rekstur á mik­il­vægum grunn­stoðum sam­fé­lags­ins. Sú sam­staða sem fram kemur í könn­un­inni virð­ist vera í mót­sögn við það hvernig margir upp­lifa íslenskt sam­fé­lag í dag og við það hvernig umræðan er oft og tíð­um, þar sem oft er nefnt að það búi nú orðið tvær þjóðir í land­inu. Hvaða skipt­ing er notuð fer eftir til­efn­inu. Við höfum til dæmis heyrt um lands­byggð­ina á móti höf­uð­borg­inni, 1% á móti öllum hin­um, gamla varð­hunda á móti þeim sem vilja breyt­ing­ar, eða jafn­vel þá sem versla í Costco og þá sem versla í Mela­búð­inni. En þessar nið­ur­stöður sýna að við eigum sam­eig­in­lega grund­vall­ar­sýn á það hvernig sam­fé­lag við vilj­um, og rétt eins og við komum saman sem þjóð þegar íþrótta­lið­unum okkar gengur vel á stór­mót­um, þá er spurn­ing hvernig okkur tekst að koma saman til að byggja hér það sam­fé­lag sem meiri­hlut­inn vill sjá. Sam­kvæmt könn­un­inni er það sam­fé­lag þar sem stjórn­völd hafa það lyk­il­hlut­verk að bera ábyrgð á og veita grunn­þjón­ustu vel­ferð­ar­kerf­is­ins, tryggja jöfnuð í land­inu og vernda umhverf­ið. Það kemur líka í ljós að almenn­ingur er ekk­ert sér­stak­lega ánægður með hvernig stjórn­völd hafa staðið sig í veiga­miklum mála­flokkum og því stöndum við á ákveðnum tíma­mótum núna þegar rík­is­stjórn á Íslandi hefur hrak­ist frá völdum í þriðja sinn á innan við 10 árum. Þessi tíma­mót fela í sér tæki­færi til þess að skoða vand­lega hvað það er sem flokk­arnir hafa upp á að bjóða og þá sér­stak­lega hverjum má treysta best til að standa vörð um veiga­mikla mála­flokka. Við þeirri spurn­ingu er hvorki ein­falt né rétt svar, en það sem þessar nið­ur­stöður sýna er að í grunn­inn eru Íslend­ingar nokkuð sam­mála um að þeir vilja sterkt vel­ferð­ar­sam­fé­lag.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar