Kaninn, landinn og sáttin

Símon Vestarr svarar grein Jóhanns Friðriks Friðrikssonar.

Auglýsing



Við erum orðin vön því að stjórn­mál sé eitt­hvað sem við verðum fyr­ir, ekki eitt­hvað sem við iðk­um. Þess vegna eigum við erfitt með að sjá fyrir okkur að við getum verið ger­endur á hinu stjórn­mála­lega sviði. Við högum okkur í raun ekki eins og full­orðið fólk í umræð­unni af því að við höfum ekki fengið tæki­færi til þess að þroskast sem þátt­tak­endur í stjórn­mál­um. Við erum í vissum skiln­ingi börn. Við myndum okkur kannski skoð­anir og höldum þeim jafn­vel fram en göngum út frá því að hafa þurfi vit fyrir okk­ur. Þess vegna viljum við á end­anum bara að mamma og pabbi hætti að ríf­ast. Margir önd­uðu því léttar þeg­ar VG og Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn gengu í eina sæng sam­an. Einn þeirra var Jóhann Frið­rik Frið­riks­son. 

Í grein­inni „Guð blessi Ísland“ dregur Jóhann upp mynd af eft­ir­hruns­stjórn­málum og byrjar á því að bera saman kosn­ingu Obama í Banda­ríkj­unum og stjórn­mála­um­ræð­una á Íslandi á mán­uð­unum í kjöl­far hruns­ins. Hann skrif­ar: „Strax frá byrjun tal­aði Obama um bjart­ari tíma ef allir legð­ust á eitt og lagði áherslu á það að hann væri for­seti allrar þjóð­ar­inn­ar, ekki bara þeirra sem hann kusu. Sjaldan heyrði maður for­sæt­is­ráð­herra sem hér sátu tala í þá átt. Hér heima fannst mér hat­rið alls­ráð­andi og átakapóli­tíkin í tísku.“ Hann tekur nokkur dæmi og bætir svo við: „Heima var upp­hrópun­arpóli­tíkin nefni­lega hafin strax í byrjun krepp­unn­ar.“ 

Þar með leggur hann grunn að sögu­skoðun sinni sem hljóðar nokkurn veg­inn svona: Stjórn­mála­menn í Banda­ríkj­unum brugð­ust við komu krepp­unnar af yfir­vegun en smám saman náði svokölluð „upp­hrópun­arpóli­tík“ að festa ræt­ur, sem varð til þess að Trump var kos­inn. Á Íslandi var þetta öfugt að mati Jóhanns. Við byrj­uðum á hatrömmum deilum en eygjum nú von um að vera að kom­ast út úr þeim praxis og yfir í nýtt skeið sátta­stjórn­mála. Hann tekur ekki afstöðu til mál­efn­anna sjálfra heldur tekur yfir­lits­mynd af tóni umræð­unnar í lönd­unum tveimur og litar í eyð­urn­ar. Við skulum líta fram­hjá stað­reyndum eins og þeirri að byssu­sala rauk upp úr öllu valdi í Banda­ríkj­unum um leið og Obama var kjör­inn, auk þess sem vef­þjónar sem hýstu heima­síður kyn­þátta­hat­ara­sam­taka hrundu á síð­ustu mán­uðum árs­ins 2008 vegna skyndi­lega auk­innar umferðar og gefa okkur að heild­ar­mynd Jóhanns sé í aðal­at­riðum rétt.

Auglýsing

Hvað segir það okk­ur?

Til eru tvær leiðir til að skoða orsakir og afleið­ingar á hinu stjórn­mála­lega sviði. Gróf­lega mætti kalla þær efn­is­hyggju og hug­hyggju. Á meðan efn­is­hyggjan gerir ráð fyrir því að póli­tískar svipt­ingar eigi rætur sínar að rekja til raun­að­stæðna hjá fólki og að þær aðstæður móti ríkj­andi við­horf er nálgun hug­hyggj­unnar á þann veg að það séu fyrst og fremst ríkj­andi við­horf sem móti raun­að­stæð­ur. Það er því skilj­an­legt að hug­hyggju­fólk hall­ist að því að yfir­vegun ráða­manna sé mik­il­væg­asti þátt­ur­inn í því að koma öllu á réttan kjöl og lít­i fram hjá þætti órétt­lætis í afbökun stjórn­mála. Þetta fólk botnar hvorki upp né niður í kosn­ingu Don­alds Trump af því að það er blint á það hvernig kap­ít­al­ismi elur af sér ójöfn­uð, ójöfn­uður elur af sér stétta­gremju og stétta­gremja sem fær ekki eðli­lega útrás (sér­stak­lega í kæf­andi elít­isma banda­rískrar stjórn­mála­um­ræðu) verður að sála­ræt­andi hatri. 

For­set­inn Don­ald JTrump er skil­getið afkvæmi þeirrar sam­fé­lags­spennu sem kap­ít­al­ismi leiðir af sér. Lausnin er ekki að allir andi djúpt og séu kurt­eis­ari. Auð­vitað er mikið upp­byggi­legra að orða hlut­ina mál­efna­lega og barna­leg útlegg eins og upp­nefni og gíf­ur­yrði eru ekki áhrifa­ríkar leiðir til að finna lausn­ir. En þau útlegg eru ekki orsök hat­urs­ins í umræð­unni held­ur afleið­ing þess. Orsök gremjunnar er ekki hug­mynda­fræði­legt sjón­ar­horn heldur ber­sýni­legt og kald­rifjað órétt­læt­i. Freud kennir okkur að bæl­ing elur af sér óeðli og það sýndi sig svo ekki var um villst haustið 2016 í Banda­ríkj­un­um. 

Barack Obama var nefni­lega síð­asta fals­vonin sem auð­vald­inu í Banda­ríkj­unum tókst að selja almenn­ingi. Hann bauð sig fram sem boð­bera nýrra tíma í póli­tík, tal­aði um von og breyt­ing­ar, not­aði slag­orð sós­í­alist­ans César Chavez (Sí, se puede! = Yeswe can!) og stýrði svo land­inu að eigin sögn eins og hóf­sam­ur Repúblikani. Það er satt sem Jóhann segir að Obama-­stjórnin lagð­ist í fáheyrðar aðgerðir „til þess að koma hjólum atvinnu­lífs­ins aftur í gang“ en umbóta­að­gerðir hans í heil­brigð­is­málum voru eftir rúm­lega ára­tugs­gam­alli for­skrift Repúblikana og hann jók líka við hern­að­ar­um­svif Banda­ríkj­anna í Mið-Aust­ur­löndum og víkk­aði veru­lega út hler­un­ar­starf­semi þá sem Bus­h-­stjórnin hóf. Er eitt­hvað skrýtið að amer­íska þjóðin hafi verið reið Demókröt­un­um? Og svo bætti flokks­for­ystan gráu ofan á svart með því að svindla í for­kosn­ing­unum í þágu Hill­ary Clinton til að hafa útnefn­ing­una af krat­an­um Bernie Sand­ers. Auð­vitað er for­áttu­heimsku­legt að kjósa fas­ista eins og Trump í þeim til­gangi að rétta Was­hington mið­fingur í geð­vonskukasti en reiði sem fær ekki heil­brigðan far­veg mun finna sér óheil­brigðan í stað­inn.

Og hvað með Ísland?

Jóhann víkur nú athygl­inni að kosn­ing­unum á Íslandi í októ­ber 2017 og skrif­ar: „Í takt við kosn­ing­ar Trumps fylgdu mykju­dreif­andi lyga­aug­lýs­ingar ver­ald­ar­vefs­ins og þá stóð fátt sem aðskildi örríkið og risa­veld­ið. Eftir kosn­ingar á Íslandi hvað þó óvænt við nýjan tón. Nú var ljóst að menn urðu að vinna saman ef starf­hæf rík­is­stjórn ætti að nást. Ákall eftir meiri sam­vinnu var skýr og almenn­ingur vakn­aður til lífs­ins.“ Þessi rök­semd er algjör­lega úr lausu lofti grip­in. Mér er fyr­ir­munað að skilja hvernig nokkur mann­eskja getur sett fram þá túlkun að kosn­inga­nið­ur­stöður sem komu átta flokkum inn á þing hafi verið „ákall eftir meiri sam­vinn­u.“ Auð­vitað settu for­menn stóru flokk­anna þetta fram svona, enda þeim í hag. En hver neyddi okkur til að apa eftir þeim þetta kjaftæði? Kosn­ing­arnar voru ákall um breyt­ing­ar, ekki þingsam­stöðu. Og eins og í Banda­ríkj­unum leit­aði gremjan yfir órétt­læt­inu til flokka lýð­skrumara (Mið­flokks­ins og Flokks fólks­ins) þar sem eng­inn rót­tækur val­kostur stóð fólki til boða. 

VG hlaut risa­vaxna fylg­is­aukn­ingu í könn­unum en glopraði henni niður fyrir tutt­ugu pró­sentin með því að neita að úti­loka sam­starf við íhald­ið; með því að neita að vera rödd rót­tækra breyt­inga. Auð­vitað er satt hjá Jóhanni að nóg var um „mykju­dreif­andi lyga­aug­lýs­ing­ar“ og óneit­an­lega er alltaf gagn­legra að vera mál­efna­legur en ræt­inn. En það að forð­ast ill­kvittni gagn­vart hug­mynda­fræði­legum aðstæðum er ekki það sama og að bjóða þeim með sér í rík­is­stjórn­ar­sam­starf. Tökum dæmi: Að kalla Bjarna Ben drullu­sokk er ómál­efna­legt og óhjálp­legt. Að kalla hann Pana­ma­prins er kannski líka óþarfi. En að kalla hann spillt­an? Það er ósköp ein­fald­lega sann­leikur sem all­ir lands­menn eiga rétt á að fá að vita. Mál­tækið seg­ir: oft má satt kyrrt liggja. En það á ekki við um heil­indi stjórn­mála­manna. Og hér komum við að lýð­ræð­is­legum þroska íslensku þjóð­ar­inn­ar.

Bak við heift­ina í íslenskri stjórn­mála­um­ræðu er raun­veru­leg neyð fólks sem sam­fé­lag okkar hefur brugð­ist. Við strokum þá neyð ekki út með því að láta Katrínu vera kurt­eisa við Bjarna eða með því að festa upp platta sem á stend­ur: „Öll dýrin í skóg­inum eiga að vera vin­ir.“ Raun­veru­leg sam­ræðu­stjórn­mál byggj­ast á gagn­kvæmu trausti og Sjál­stæð­is­flokk­ur­inn er ekki trausts­ins verð­ur. Við þurfum að horfast í augu við það að Íslend­ingar eru ekki allir á sama báti og að sum okkar sjá bein­línis hag sinn í því að við­halda eymd ann­arra. Við þurfum að þroskast. Stétta­bar­átta er ekki marxískur til­bún­ingur heldur raun­veru­leg átök um fram­tíð þjóð­ar­innar og heims­ins alls. Hverjir vita þetta manna best? Eigna­stétt­in. Enda er hún ekki í neinum sátta­hug. Hún er ekki mamma okkar eða pabbi og það eru full­trúar hennar á þingi ekki held­ur. Hún vill bara fá að halda áfram að færa auð þjóð­ar­innar upp á við til sín og sinna án þess að almenn­ingur skipti sér af. Þess vegna ávarpar hún okkur sem börn og von­ast til þess eins að við förum nú að halda kjafti.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – Fall Soga-ættarinnar
Kjarninn 10. júlí 2020
Faraldurinn í faraldrinum
Ef hægt er að líkja heimsfaraldri COVID-19 við hvirfilbyl má líkja faraldri ópíóðafíknar við loftslagsbreytingar: Þær gerast hægt og bítandi en stundum í stökkum og eru stórhættulegar.
Kjarninn 10. júlí 2020
Ungmenni mótmæla aðgerðum stjórnvalda í loftslagsmálum.
„Loftslagsváin fer ekki í sumarfrí“
Ungmenni á Íslandi halda áfram að fara í verkfall fyrir loftslagið þrátt fyrir COVID-19 faraldur og sumarfrí. Greta Thunberg hvetur jafnframt áfram til mótmæla.
Kjarninn 9. júlí 2020
Afkoma ríkissjóðs jákvæð um 42 milljarða í fyrra
Tekjur ríkissjóðs námu samtals 830 milljörðum króna í fyrra en rekstrargjöld voru 809 milljarðar. Fjármagnsgjöld voru neikvæð um 57 milljarða en hlutdeild í afkomu félaga í eigu ríkisins jákvæð um 78 milljarða.
Kjarninn 9. júlí 2020
Guðmundur Hörður Guðmundsson
Menntamálaráðherra gleymdi meðalhófsreglunni
Kjarninn 9. júlí 2020
Kári Stefánsson, forstjóri ÍE.
„Þetta verður í fínu lagi“
Forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar segir að starfsfólk fyrirtækisins muni rjúka til og hjálpa við skimun ef Landspítalinn þurfi á því að halda. Spítalinn sé þó „ágætlega í stakk búinn“ til þess að takast á við verkefnið.
Kjarninn 9. júlí 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Þórólfur: Erum að beita öllum ráðum í bókinni
Sóttvarnalæknir segist ekki áforma að mæla með rýmkuðum reglum um fjöldatakmörk á samkomum á næstunni. Líklega muni núverandi takmarkanir, sem miða við 500 manns, gilda út ágúst.
Kjarninn 9. júlí 2020
Opnað fyrir umsóknir um stuðningslán
Stuðningslán til smærri og meðalstórra fyrirtækja geta að hámarki numið 40 milljónum króna. Þó geta þau ekki orðið hærri en sem nemur tíu prósentum af tekjum fyrirtækis á síðasta rekstrarári.
Kjarninn 9. júlí 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar