Kynleg lög um menn

Jón Steindór Valdimarsson segir að það megi vel halda því fram að notkun orðsins maður í hegningarlögum og víða annars staðar í lögum og eldri textum hafi fyrst og fremst átt við karla eingöngu. Konur hafi einfaldlega hliðsettar og aukaatriði.

Auglýsing

Alþingi breytti skil­grein­ingu nauðg­unar í hegn­ing­ar­lögum á fundi sínum þann 23. mars sl. Þar með er engum vafa und­ir­orpið að sá sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við aðra án þess að fyrir liggi sam­þykki er sekur um nauðg­un. Skila­boðin frá lög­gjaf­anum eru afar skýr og til þess fallin að hafa for­varn­ar­gildi auk þess sem laga­á­kvæðið sjálft er öllum auð­skil­ið.

Skil­grein­ing nauðg­unar

Til glöggv­unar er rétt að rifja upp gamla nauðg­un­ar­á­kvæðið í 194. grein. Það var svohljóð­andi:

„Hver sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við mann með því að beita ofbeldi, hót­unum eða ann­ars konar ólög­mætri nauð­ung ger­ist sekur um nauðgun og skal sæta fang­elsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Til ofbeldis telst svipt­ing sjálf­ræðis með inni­lok­un, lyfjum eða öðrum sam­bæri­legum hætti.

Auglýsing

Það telst einnig nauðgun og varðar sömu refs­ingu og mælt er fyrir um í 1. mgr. að not­færa sér geð­sjúk­dóm eða aðra and­lega fötlun manns til þess að hafa við hann sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök, eða þannig er ástatt um hann að öðru leyti að hann getur ekki spornað við verkn­að­inum eða skilið þýð­ingu hans.“

Í gamla ákvæð­inu er verkn­að­ar­lýs­ing í for­grunni, þ.e. ofbeldi, hót­anir eða ann­ars konar ólög­mæt nauð­ung. Eftir breyt­ing­una er sam­þykkið komið í aðal­hlut­verkið hljóðar ákvæðið þá svo [let­ur­breyt­ingar eru höf­und­ar]:

„Hver sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við mann án sam­þykkis hans ger­ist sekur um nauðgun og skal sæta fang­elsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Sam­þykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja. Sam­þykki telst ekki liggja fyrir ef beitt er ofbeldi, hót­unum eða ann­ars konar ólög­mætri nauð­ung. Til ofbeldis telst svipt­ing sjálf­ræðis með inni­lok­un, lyfjum eða öðrum sam­bæri­legum hætti.

Það telst einnig nauðgun og varðar sömu refs­ingu og mælt er fyrir um í 1. mgr. að beita blekk­ingum eða not­færa sér villu við­kom­andi um aðstæður eða að not­færa sér geð­sjúk­dóm eða aðra and­lega fötlun manns til þess að hafa við hann sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök, eða þannig er ástatt um hann að öðru leyti að hann getur ekki spornað við verkn­að­inum eða skilið þýð­ingu hans.

Jákvæð við­brögð, en hver er þessi mað­ur?

Það vakti athygli mína að margar konur sem lýstu ánægju sinni með skýrt ákvæði um sam­þykki voru að sama skapi óánægðar með orða­lag ákvæð­is­ins. Það tal­aði ekki til allra vegna þess að þar væri talað um menn sem í huga margra þýddi bara karl­menn.

„Hver sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við mann án sam­þykkis hans ger­ist sekur um nauðgun ...“

Orða­notkun ákvæð­is­ins virð­ist ekki tala skýrt til kvenna. Gildir þá einu þó færð séu fram þau rök að konur séu líka menn. Rétt er að benda á að notkun orðs­ins maður við skil­grein­ingu nauðg­unar er óbreytt frá því sem var fyrir þessa breyt­ingu ákvæð­is­ins í síð­asta mán­uði.

Orðið maður er teg­und­ar­heiti og tekur því til allra kynja, ungra og gam­alla af þeirri teg­und. Orðið maður er líka sér­heiti yfir karl af teg­und­inni mað­ur. Oft­ast þegar talað er um menn eða mann segir mál­vit­und flestra að verið sé að vísa til karl­manna eða karl­manns. Fæstum dettur í hug að vísað sé til kvenna eða bland­aðs hóps karla og kvenna þegar sagt er: Menn­irnir komust allir í mark. Eng­inn myndi segja um hóp kvenna að þar væru saman komnir margir menn.

Er þá ástæða til þess að huga að orða­lagi laga með það fyrir augum að gæta þess að þau falli betur að almennri mál­vit­und um kyn og orða­notk­un? Er heppi­legt að nota orðið maður þegar það hefur tví­þætta merk­ingu en í almennu tali vísar það nær ein­göngu til karla?

Eigi skal refsa manni ...

Athuga­semdir kvenn­anna við orða­lag nauðg­un­ar­á­kvæð­is­ins kveiktu hjá mér áhuga á að skoða hegn­ing­ar­lögin með til­liti til orða­notk­unar þegar vísað er til þess fólks sem fremur brot og verður fyrir brot­um. Það fer ekki á milli mála að hegn­ing­ar­lögin nota orðið maður yfir­leitt sem teg­und­ar­heiti sem er ætlað að taka til allra óháð kyni.

Til dæmis hefst fyrsta grein hegn­ing­ar­lag­anna svo:

„Eigi skal refsa manni, nema hann hafi gerst sekur um hátt­semi, sem refs­ing er lögð við í lög­um, eða má öld­ungis jafna til hegð­un­ar, sem þar er afbrot tal­in.“

Engum lög­fræð­ingi, lög­manni eða dóm­ara bland­ast hugur um að hér sé vísað til allra, óháð kyni, og einnig í þau 262 skipti sem ein­hver beyg­ing­ar­mynd orðs­ins maður kemur fyrir í þeim rúm­lega 260 greinum sem hegn­ing­ar­lögin hafa að geyma. Hið sama gildir um per­sónu­for­nafnið hann í þau 271 skipti sem það kemur fyr­ir.

Orðið maður er þó ekki alltaf notað sem teg­und­ar­heiti í hegn­ing­ar­lög­un­um. Dæmi um það er 188. grein sem fjallar um sif­skap­ar­brot, en þar segir í 3. mgr.:

„Ókvæntur maður eða ógift kona, sem gengur að eiga gifta konu eða kvæntan mann, skal sæta fang­elsi allt að 1 ári.“

Hér er orðið maður notað um karl og fer það varla á milli mála í því sam­hengi sem það kemur fyr­ir. Í 25. grein er talað um eig­in­mann og eig­in­konu og í 223. grein er talað um kven­mann svo nokkur dæmi séu tek­in. Í 70. grein er talað um verknað sem bein­ist að karli, konu eða barni. Ekki er aug­ljóst af hverju er ekki talað um verknað sem bein­ist að manni eða barni. Það væri í betra sam­ræmi við notkun orðs­ins maður ann­ars staðar í lög­un­um.

Þetta gæti verið fyr­ir­sögn í blaði: „Mað­ur­inn sem framdi brotið var dæmdur til þungrar refs­ingar og hefur hann þegar hafið afplán­un." Það má full­yrða að ekki myndi hvarfla að nokkrum les­anda að um konu gæti verið að ræða, allir myndu telja að sá sem braut af sér væri karl. Sam­kvæmt orð­færi hegn­ing­ar­lag­anna gæti þessi maður hins vegar verið hvers kyns sem væri. Hér er því aug­ljóst ósam­ræmi milli orð­færis laga og almennrar mál­vit­und­ar.

Spurn­ingin er þá sú hvort þetta skipti ein­hverju máli ef lögin eru í reynd hlut­laus jafn­vel þó þau stang­ist á við almenna mál­vit­und og notkun orðs­ins maður í dag­legu tali og rit­máli.

Lögin eiga að vera skýr og hlut­laus

Hefðir og venjur eru sterk­ar. Það á á líka við í laga­máli. Skýr­ing og túlkun laga og dómar sem á þeim byggja eru þess eðlis að mik­il­vægt er að sam­fella sé í notkun og túlkun orða og hug­taka. Að sama skapi er mik­il­vægt að lögin séu skýr og skilj­an­leg þeim sem þau lesa.

Það má vel halda því fram að notkun orðs­ins maður í hegn­ing­ar­lögum og víða ann­ars staðar í lögum og eldri textum hafi fyrst og fremst átt við karla ein­göngu. Konur voru ein­fald­lega hlið­settar og auka­at­riði, oftar en ekki rétt­lausar þegar grunnur var lagður að þeim textum þar sem orðið maður er not­að. Gildir það jafnt um ver­ald­lega sem trú­ar­lega texta.

Það er full ástæða til þess að taka þessi mál til alvar­legrar skoð­un­ar. Vel má hugsa sér að byrja á almennum hegn­ing­ar­lögum og fara yfir þau frá upp­hafi til enda með kynja­gler­aug­um.

Eftir slíka skoðun gæti upp­haf hegn­ing­ar­lag­anna ef til vill hljóðað svo:

„Eigi skal refsa fólki, nema það hafi gerst sekt um hátt­semi, sem refs­ing er lögð við í lög­um, eða má öld­ungis jafna til hegð­un­ar, sem þar er afbrot tal­in.“

Með sama hætti mætti hugsa sér að skil­grein­ing nauðg­unar í 194. grein hljóð­aði svo:

„Hver sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við mann­eskju án sam­þykkis hennar ger­ist sekur um nauðgun og skal sæta fang­elsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Sam­þykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja. Sam­þykki telst ekki liggja fyrir ef beitt er ofbeldi, hót­unum eða ann­ars konar ólög­mætri nauð­ung. Til ofbeldis telst svipt­ing sjálf­ræðis með inni­lok­un, lyfjum eða öðrum sam­bæri­legum hætti.

Það telst einnig nauðgun og varðar sömu refs­ingu og mælt er fyrir um í 1. mgr. að beita blekk­ingum eða not­færa sér villu við­kom­andi um aðstæður eða að not­færa sér geð­sjúk­dóm eða aðra and­lega fötlun mann­eskju til þess að hafa við hana sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök, eða þannig er ástatt um hana að öðru leyti að hún getur ekki spornað við verkn­að­inum eða skilið þýð­ingu hans.“

Væri ekki til bóta að færa tungu­tak lag­anna nær fólk­inu og þar með fólkið nær lög­un­um?

Við viljum að við séum öll jöfn fyrir lög­um. Mann­rétt­indi og önnur rétt­indi sem við setjum með lögum taki til okkar allra og tali til okkar allra. Við viljum að lögin séu fyrir okkur og um okk­ur.

Höf­undur er þing­maður Við­reisn­ar.



Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ekki sést jafn mikil neikvæð áhrif á flugiðnað síðan 11. september 2001
Greinendur segja að smám saman sé að koma í ljós hversu gríðarleg áhrif kórónaveiran hefur haft í Kína og víðar. Útlit er fyrir að efnahagslegu áhrifin verði mikil á næstu mánuðum.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Davíð Stefánsson og Sunna Karen Sigurþórsdóttir
Davíð og Sunna Karen hætta sem ritstjórar hjá Torgi
Skipu­lags­breytingar hafa verið gerðar hjá Torgi, út­gáfu­fé­lagi Frétta­blaðsins og fleiri miðla.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Úr Er ég mamma mín?
„Sláðu hann, Sólveig! Kýld‘ann, Kristbjörg!“
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Er ég mamma mín? eftir Maríu Reyndal í Borgarleikhúsinu.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir
Nýsköpunarmiðstöð Íslands lögð niður um næstu áramót
Niðurstaða greiningarvinnu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins er sú að hluta verkefna Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands megi framkvæma undir öðru rekstrarformi.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Ríkisstjórnin vill auka gagnsæið hjá 30 óskráðum en þjóðhagslega mikilvægum fyrirtækjum
Í drögum að nýju frumvarpi, sem ríkisstjórnin hefur lagt fram til að auka traust á íslenskt atvinnulíf, er lagt til að skilgreining á „einingum tengdum almannahagsmunum“ verði víkkuð verulega út og nái meðal annars til stóriðju og sjávarútvegsrisa.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Virkjanir undir 10 MW hafa verið kallaðar smávirkjanir.
Vilja einfalda lög og reglur um smávirkjanir
Þingmenn Framsóknarflokksins segja umsóknarferli varðandi minni virkjanir fjárfrekt og langt og að smávirkjanir séu umhverfisvænir orkugjafar þar sem þær stuðli „að minni útblæstri óæskilegra efna sem hafa áhrif á hitastig jarðar“.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Aðalsteinn Leifsson
Aðalsteinn Leifsson nýr ríkissáttasemjari
Félags- og barnamálaráðherra hefur skipað Aðalstein Leifsson framkvæmdastjóra hjá EFTA sem ríkissáttasemjara frá og með 1.apríl næstkomandi.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Stefán Eiríksson, sem nýverið var valinn af stjórn RÚV til að stýra fyrirtækinu til næstu fimm ára hið minnsta.
Verðandi útvarpsstjóri vill opna safn RÚV fyrir fjölmiðlum og almenningi
Stefán Eiríksson vill að allt efni sem er til staðar í safni RÚV, og er ekki bundið rétthafatakmörkunum, verði opið og aðgengilegt öllum almenningi og öðrum fjölmiðlum til frjálsra nota.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar