Kynleg lög um menn

Jón Steindór Valdimarsson segir að það megi vel halda því fram að notkun orðsins maður í hegningarlögum og víða annars staðar í lögum og eldri textum hafi fyrst og fremst átt við karla eingöngu. Konur hafi einfaldlega hliðsettar og aukaatriði.

Auglýsing

Alþingi breytti skil­grein­ingu nauðg­unar í hegn­ing­ar­lögum á fundi sínum þann 23. mars sl. Þar með er engum vafa und­ir­orpið að sá sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við aðra án þess að fyrir liggi sam­þykki er sekur um nauðg­un. Skila­boðin frá lög­gjaf­anum eru afar skýr og til þess fallin að hafa for­varn­ar­gildi auk þess sem laga­á­kvæðið sjálft er öllum auð­skil­ið.

Skil­grein­ing nauðg­unar

Til glöggv­unar er rétt að rifja upp gamla nauðg­un­ar­á­kvæðið í 194. grein. Það var svohljóð­andi:

„Hver sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við mann með því að beita ofbeldi, hót­unum eða ann­ars konar ólög­mætri nauð­ung ger­ist sekur um nauðgun og skal sæta fang­elsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Til ofbeldis telst svipt­ing sjálf­ræðis með inni­lok­un, lyfjum eða öðrum sam­bæri­legum hætti.

Auglýsing

Það telst einnig nauðgun og varðar sömu refs­ingu og mælt er fyrir um í 1. mgr. að not­færa sér geð­sjúk­dóm eða aðra and­lega fötlun manns til þess að hafa við hann sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök, eða þannig er ástatt um hann að öðru leyti að hann getur ekki spornað við verkn­að­inum eða skilið þýð­ingu hans.“

Í gamla ákvæð­inu er verkn­að­ar­lýs­ing í for­grunni, þ.e. ofbeldi, hót­anir eða ann­ars konar ólög­mæt nauð­ung. Eftir breyt­ing­una er sam­þykkið komið í aðal­hlut­verkið hljóðar ákvæðið þá svo [let­ur­breyt­ingar eru höf­und­ar]:

„Hver sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við mann án sam­þykkis hans ger­ist sekur um nauðgun og skal sæta fang­elsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Sam­þykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja. Sam­þykki telst ekki liggja fyrir ef beitt er ofbeldi, hót­unum eða ann­ars konar ólög­mætri nauð­ung. Til ofbeldis telst svipt­ing sjálf­ræðis með inni­lok­un, lyfjum eða öðrum sam­bæri­legum hætti.

Það telst einnig nauðgun og varðar sömu refs­ingu og mælt er fyrir um í 1. mgr. að beita blekk­ingum eða not­færa sér villu við­kom­andi um aðstæður eða að not­færa sér geð­sjúk­dóm eða aðra and­lega fötlun manns til þess að hafa við hann sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök, eða þannig er ástatt um hann að öðru leyti að hann getur ekki spornað við verkn­að­inum eða skilið þýð­ingu hans.

Jákvæð við­brögð, en hver er þessi mað­ur?

Það vakti athygli mína að margar konur sem lýstu ánægju sinni með skýrt ákvæði um sam­þykki voru að sama skapi óánægðar með orða­lag ákvæð­is­ins. Það tal­aði ekki til allra vegna þess að þar væri talað um menn sem í huga margra þýddi bara karl­menn.

„Hver sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við mann án sam­þykkis hans ger­ist sekur um nauðgun ...“

Orða­notkun ákvæð­is­ins virð­ist ekki tala skýrt til kvenna. Gildir þá einu þó færð séu fram þau rök að konur séu líka menn. Rétt er að benda á að notkun orðs­ins maður við skil­grein­ingu nauðg­unar er óbreytt frá því sem var fyrir þessa breyt­ingu ákvæð­is­ins í síð­asta mán­uði.

Orðið maður er teg­und­ar­heiti og tekur því til allra kynja, ungra og gam­alla af þeirri teg­und. Orðið maður er líka sér­heiti yfir karl af teg­und­inni mað­ur. Oft­ast þegar talað er um menn eða mann segir mál­vit­und flestra að verið sé að vísa til karl­manna eða karl­manns. Fæstum dettur í hug að vísað sé til kvenna eða bland­aðs hóps karla og kvenna þegar sagt er: Menn­irnir komust allir í mark. Eng­inn myndi segja um hóp kvenna að þar væru saman komnir margir menn.

Er þá ástæða til þess að huga að orða­lagi laga með það fyrir augum að gæta þess að þau falli betur að almennri mál­vit­und um kyn og orða­notk­un? Er heppi­legt að nota orðið maður þegar það hefur tví­þætta merk­ingu en í almennu tali vísar það nær ein­göngu til karla?

Eigi skal refsa manni ...

Athuga­semdir kvenn­anna við orða­lag nauðg­un­ar­á­kvæð­is­ins kveiktu hjá mér áhuga á að skoða hegn­ing­ar­lögin með til­liti til orða­notk­unar þegar vísað er til þess fólks sem fremur brot og verður fyrir brot­um. Það fer ekki á milli mála að hegn­ing­ar­lögin nota orðið maður yfir­leitt sem teg­und­ar­heiti sem er ætlað að taka til allra óháð kyni.

Til dæmis hefst fyrsta grein hegn­ing­ar­lag­anna svo:

„Eigi skal refsa manni, nema hann hafi gerst sekur um hátt­semi, sem refs­ing er lögð við í lög­um, eða má öld­ungis jafna til hegð­un­ar, sem þar er afbrot tal­in.“

Engum lög­fræð­ingi, lög­manni eða dóm­ara bland­ast hugur um að hér sé vísað til allra, óháð kyni, og einnig í þau 262 skipti sem ein­hver beyg­ing­ar­mynd orðs­ins maður kemur fyrir í þeim rúm­lega 260 greinum sem hegn­ing­ar­lögin hafa að geyma. Hið sama gildir um per­sónu­for­nafnið hann í þau 271 skipti sem það kemur fyr­ir.

Orðið maður er þó ekki alltaf notað sem teg­und­ar­heiti í hegn­ing­ar­lög­un­um. Dæmi um það er 188. grein sem fjallar um sif­skap­ar­brot, en þar segir í 3. mgr.:

„Ókvæntur maður eða ógift kona, sem gengur að eiga gifta konu eða kvæntan mann, skal sæta fang­elsi allt að 1 ári.“

Hér er orðið maður notað um karl og fer það varla á milli mála í því sam­hengi sem það kemur fyr­ir. Í 25. grein er talað um eig­in­mann og eig­in­konu og í 223. grein er talað um kven­mann svo nokkur dæmi séu tek­in. Í 70. grein er talað um verknað sem bein­ist að karli, konu eða barni. Ekki er aug­ljóst af hverju er ekki talað um verknað sem bein­ist að manni eða barni. Það væri í betra sam­ræmi við notkun orðs­ins maður ann­ars staðar í lög­un­um.

Þetta gæti verið fyr­ir­sögn í blaði: „Mað­ur­inn sem framdi brotið var dæmdur til þungrar refs­ingar og hefur hann þegar hafið afplán­un." Það má full­yrða að ekki myndi hvarfla að nokkrum les­anda að um konu gæti verið að ræða, allir myndu telja að sá sem braut af sér væri karl. Sam­kvæmt orð­færi hegn­ing­ar­lag­anna gæti þessi maður hins vegar verið hvers kyns sem væri. Hér er því aug­ljóst ósam­ræmi milli orð­færis laga og almennrar mál­vit­und­ar.

Spurn­ingin er þá sú hvort þetta skipti ein­hverju máli ef lögin eru í reynd hlut­laus jafn­vel þó þau stang­ist á við almenna mál­vit­und og notkun orðs­ins maður í dag­legu tali og rit­máli.

Lögin eiga að vera skýr og hlut­laus

Hefðir og venjur eru sterk­ar. Það á á líka við í laga­máli. Skýr­ing og túlkun laga og dómar sem á þeim byggja eru þess eðlis að mik­il­vægt er að sam­fella sé í notkun og túlkun orða og hug­taka. Að sama skapi er mik­il­vægt að lögin séu skýr og skilj­an­leg þeim sem þau lesa.

Það má vel halda því fram að notkun orðs­ins maður í hegn­ing­ar­lögum og víða ann­ars staðar í lögum og eldri textum hafi fyrst og fremst átt við karla ein­göngu. Konur voru ein­fald­lega hlið­settar og auka­at­riði, oftar en ekki rétt­lausar þegar grunnur var lagður að þeim textum þar sem orðið maður er not­að. Gildir það jafnt um ver­ald­lega sem trú­ar­lega texta.

Það er full ástæða til þess að taka þessi mál til alvar­legrar skoð­un­ar. Vel má hugsa sér að byrja á almennum hegn­ing­ar­lögum og fara yfir þau frá upp­hafi til enda með kynja­gler­aug­um.

Eftir slíka skoðun gæti upp­haf hegn­ing­ar­lag­anna ef til vill hljóðað svo:

„Eigi skal refsa fólki, nema það hafi gerst sekt um hátt­semi, sem refs­ing er lögð við í lög­um, eða má öld­ungis jafna til hegð­un­ar, sem þar er afbrot tal­in.“

Með sama hætti mætti hugsa sér að skil­grein­ing nauðg­unar í 194. grein hljóð­aði svo:

„Hver sem hefur sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök við mann­eskju án sam­þykkis hennar ger­ist sekur um nauðgun og skal sæta fang­elsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Sam­þykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja. Sam­þykki telst ekki liggja fyrir ef beitt er ofbeldi, hót­unum eða ann­ars konar ólög­mætri nauð­ung. Til ofbeldis telst svipt­ing sjálf­ræðis með inni­lok­un, lyfjum eða öðrum sam­bæri­legum hætti.

Það telst einnig nauðgun og varðar sömu refs­ingu og mælt er fyrir um í 1. mgr. að beita blekk­ingum eða not­færa sér villu við­kom­andi um aðstæður eða að not­færa sér geð­sjúk­dóm eða aðra and­lega fötlun mann­eskju til þess að hafa við hana sam­ræði eða önnur kyn­ferð­is­mök, eða þannig er ástatt um hana að öðru leyti að hún getur ekki spornað við verkn­að­inum eða skilið þýð­ingu hans.“

Væri ekki til bóta að færa tungu­tak lag­anna nær fólk­inu og þar með fólkið nær lög­un­um?

Við viljum að við séum öll jöfn fyrir lög­um. Mann­rétt­indi og önnur rétt­indi sem við setjum með lögum taki til okkar allra og tali til okkar allra. Við viljum að lögin séu fyrir okkur og um okk­ur.

Höf­undur er þing­maður Við­reisn­ar.



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans – 11. þáttur: „Að fara inn í íslenskan torfkofa opnar leið inn í heim iðandi ofurlífveru“
Kjarninn 26. október 2021
Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
„Almennt má segja að skólastarf hafi gengið ágætlega frá skólabyrjun“
Ríkisstjórnin ræddi skólastarf í leik- og grunnskólum haustið 2021 vegna COVID-19 á ríkisstjórnarfundi í morgun.
Kjarninn 26. október 2021
Hagnaður Facebook á þriðja ársfjórðungi var 9 milljarðar dollarar, eða sem nemur rúmum 1.166 milljörðum króna.
Yfir þúsund milljarða króna hagnaður í skugga uppljóstrana og fækkunar yngri notenda
Hagnaður Facebook var meiri en búist var við á þriðja ársfjórðungi. Á sama tíma fækkar notendum í yngsta aldurshópnum og Facebook hyggst „endurheimta týndu kynslóðina“.
Kjarninn 26. október 2021
Fyrsta sektarákvörðun fjölmiðlanefndar sem varðar hlaðvarpsmiðlun var birt í síðustu viku.
Fjölmiðlanefnd sektar og skammar hlaðvarpsstjórnendur – og fær bágt fyrir
Árslöngum eltingaleik fjölmiðlanefndar við nokkra hlaðvarpsþætti lauk fyrir helgi með einni sektarákvörðun og tveimur álitum. Sum hlaðvörp eru nú fjölmiðlar og skráðir sem slíkir en þær raddir heyrast að eftirlitið með þessum markaði sé fram úr hófi.
Kjarninn 26. október 2021
„Nú þurfa Íslendingar að gyrða sig í brók“
Fíknigeðlæknir segir að nú þurfi Íslendingar að gyrða sig í brók svo að hið sama verði ekki upp á teningnum á Íslandi og í Bandaríkjunum varðandi ofnotkun ópíóíða.
Kjarninn 26. október 2021
Á meðal þeirra sakborninga sem setið hafa á bak við lás og slá í Nambíu frá því undir lok árs 2019 er Bernhard Esau, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra landsins.
Tvö mál orðin að einu í Namibíu
Í nýju ákæruskjali í sameinuðu sakamáli vegna Fishrot-skandalsins í Namibíu eru engir Íslendingar á meðal sakborninga, en alls eru 10 manns og 18 félög sökuð um margvísleg brot í tengslum við kvótaviðskipti Samherja í landinu.
Kjarninn 26. október 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Gamla höfnin í Reykjavík, örverur, kombucha og súrdeig
Kjarninn 26. október 2021
Gagnrýnir aðstöðuleysi fyrir ungmenni í Laugardalnum
Borgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins segir að ungmenni í Laugardal þurfi alvöru aðstöðu til íþróttaiðkunar „ekki fleiri vinnuhópa eða góðar hugmyndir á blaði“.
Kjarninn 26. október 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar