Hnattvæðing, áhrif frjálshyggjunnar og lýðræðið

Þröstur Ólafsson hagfræðingur skrifar greinaflokk um hnattvæðinguna og vestrænt lýðræði. Hér birtist fyrsti hluti af fjórum.

Auglýsing

Það dylst fáum sem um fjalla, að vest­rænt lýð­ræði og við­tekin frjáls­lynd stjórn­mála­hugsun eiga í vök að verj­ast. Ógn­ar­jafn­vægi kalda­stríðs­ins og nið­ur­múruð landa­mæri höfðu fest vest­ræna, frjáls­lynda heims­mynd í sessi, hérna megin múrs­ins. Pól­arnir tveir sem allt sner­ist um hurfu. Ný sögu­leg hreyfiöfl fóru á stjá. Heims­myndin rugl­að­ist, þjóð­ern­is­hyggja, hryðju­verk og stríð komust á dag­skrá. Sterkar popúliskar hreyf­ingar beggja vegna Atl­ants­hafs heimta nýja múra og varin landa­mæri. Í stað frjáls­lynds lýð­ræðis er hrópað á ófrjáls­lynda stjórn­ar­hætti.

Þessi fram­vinda hefur ekki farið fram­hjá okkur Íslend­ing­um, þótt nokkuð  með öðrum hætti en á meg­in­landi álf­unn­ar, þar sem boða­föll flótta­manna- og búsetu­flutn­inga hafa ekki skollið á hér, og ýtt undir enn rót­tækara lýð­skrum en þó hefur gert vart við sig. Megin drættir eru þó sam­bæri­leg­ir, enda erum við grein af sama meiði. Því er nauð­syn­legt að átta sig á þeim straumum sem móta nokkuð ástandið í álf­unni. Hver veit nema þeir eigi eftir að banka uppá hjá okkur síð­ar.

Rekja má upp­haf hnign­unar frjáls­lyndrar lýð­ræð­is­hugs­unar allt aftur til átt­unda ára­tugs lið­innar ald­ar, þegar nýfrjáls­hyggjan ruddi sér til rúms, sem enn eitt afbrigði hins kap­ít­al­íska hag­kerf­is. Frjó­kornið var til staðar í við­skipta­líf­inu en háskóla­sam­fé­lagið var fljótt að taka við sér og útbreiða fagn­að­ar­er­ind­ið. Með til­komu nýfrjáls­hyggj­unnar uxu lítt skatt­lagðar fjár­magnstekjur veru­lega og þar með ójöfn­uður bæði auðs, tekna og tæki­færa innan vest­rænna sam­fé­laga. Þegar við bætt­ist glæfra­leg spá­kaup­mennska með óræða fjár­magn­s­pakka marg­fald­aði misvægið enn frek­ar. Sam­fé­lagið heldur fjár­magns- og auð­linda­tekjum í vernd­andi sótt­kví. Auð­vitað er það fárán­legt, að skatt­hlut­fall af vinnu­tekjum sé um helm­ingi hærra en af fjár­magns- og auð­linda­tekj­um. Þegar nýfrjáls­hyggjan reið í garð voru fáar ef nokkrar umferð­ar- eða eft­ir­lits­reglur til staðar á mörk­uð­un­um. Öfl­ug­asti boð­skapur nýfrjáls­hyggjunnar var jú, að hafa allt sem frjáls­ast og halda hrammi rík­is­af­skipta sem lengst í burtu. Mark­að­ur­inn átti að sjá um að skipu­leggja og stjórna hnatt­rænum hag­straum­um, þar með talið fjár­magns­flæð­inu. Það reynd­ist vill­andi vaf­ur­logi.

Auglýsing

Tímar umbreyt­inga

Í sam­ræmi við eðli nýfrjáls­hyggj­unnar afsöl­uðu þjóð­ríki heims­ins sér rétti sínum til að hafa eft­ir­lit með og skapa heil­brigða umgerð um alþjóð­lega fjár­magns­mark­aði. Þetta hnatt­væddi fjár­mála­mark­að­ina enn frek­ar. Stjarn­fræði­lega háar upp­hæðir fjár­muna hring­sól­uðu um hnött­inn með leift­ur­hraða. For­ræði dollar­ans sem heims­gjald­mið­ill gerði banda­rískum auð­fé­lögum auð­velt að selja ógrynni skulda­við­ur­kenn­inga út um allt. Bretar stofn­uðu aflands- og skatta­skjól á flest öllum eylendum sín­um,  til að koma skjót­fengum ofsa­gróða í var og í fram­haldi, til ávöxt­unar í London. Íslenskir fjár­festar og bankar nýttu sér þetta sam­visku­sam­lega og huldu­hrút­uð­ust með fé sitt í pakka­ferðum til Tortóla. Eftir fall Berlín­ar­múrs­ins og hrun Sov­ét­ríkj­anna 1989/91 jókst enn hraði óbeisl­aðrar hnatt­væð­ing­ar, því engin ógn staf­aði lengur af rík­is­sós­í­al­isma, og nýfrjáls lönd opn­uðu faðm sinn fyrir erlendu fjár­magni. Á hlið­ar­spori við þetta brast inter­net-­bylt­ingin á, þar sem hver og einn tölvu­not­andi gat breyst í frétta­stofu, sem leiddi m.a. til þess að hefð­bundin fjöl­miðlun glat­aði for­ræði sínu við að útskýra og túlka tíð­ar­and­ann og greina sam­fé­lags­lega atburði. Fylgi­fiskur valda­töku sam­fé­lags­miðl­anna var sá, að mörkin milli raun­upp­lýs­inga og fals­upp­lýs­inga máð­ust út. Það síð­ar­nefnda varð að gróðr­ar­stíu her­skárs lýð­skrums (popúl­is­ma), sem hafði for­tíð­ina að leið­ar­ljósi. Sam­hliða þessu fór ímyndað sjálf­stýri­kerfi hnatt­væddra fjár­magns­mark­aða úr skorð­um. Þeir urðu enn við­kvæm­ari fyrir umliggj­andi óvissu og óstöð­ug­leika  sem, vegna skorts á lýð­ræð­is­legu aðhaldi, leiddi til óhag­kvæmis og stig­magn­andi áhættu­samrar spá­kaup­mennsku. Hrun hins hnatt­vædda fjár­mála­kerf­is­ins var skammt und­an. Hér heima var áhuga- og/eða getu­leysi stjórn­valda til að semja reglur og koma á fót virku eft­ir­liti aug­ljóst. Stjórnvöld gátu vand­ræða­lítið komið í veg fyrir stofnun Ices­ave útbú­anna 2006 og 2008. Það var ekki gert, þrátt fyrir alvar­legar aðvar­anir að utan. Stig­mögnun Ices­ave máls­ins hafði sterk­ari póli­tískar rætur en fjár­mála­leg­ar. Ekki endi­lega glæsi­leg­asta tíma­bil lýð­veld­is­sög­unn­ar.

Höf­undur er hag­fræð­ing­ur.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kristbjörn Árnason
Eigingirni - spilling - vald
Leslistinn 3. ágúst 2020
Guðmundur Hauksson
Jóga er meira en bara teygjur og stellingar
Kjarninn 3. ágúst 2020
Inga Dóra Björnsdóttir
Heimsmaðurinn Halldór Kiljan Laxness, sem aldrei varð frægur og ríkur í Ameríku
Kjarninn 3. ágúst 2020
Tekjur Kjarnans jukust og rekstrarniðurstaða í takti við áætlanir
Rekstur Kjarnans miðla, útgáfufélags Kjarnans, skilaði hóflegu tapi á árinu 2019. Umfang starfseminnar var aukið á því ári og tekjustoðir hafa styrkst verulega síðustu misseri.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Þórólfur: „Jújú, það er önnur bylgja hafin“
Sóttvarnalæknir segir að það sé hægt að sammælast um að kalla það ástand sem Ísland stendur frammi fyrir nýja bylgju. Það segi sig sjálft að aukning sé á tilfellum. Landlæknir segir tækifærið til að ráða niðurlögum ástandsins vera núna.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Til stendur að breyta rukkun fargjalda í strætó með þeim hætti að sala fargjalda verður einungis utan vagna.
Hægt verður að leggja févíti á þá farþega sem borga ekki í strætó
Fyrirhugaðar eru breytingar á fyrirkomulagi fargjalda í Strætó sem mun leiða til þess að sala fargjalda verður ekki lengur í boði í vögnunum sjálfum. Farþegar sem greiða ekki fargjald, eða misnota kerfið með öðrum hætti, verða beittir févíti.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Átta ný innanlandssmit og fjölgar um yfir hundrað í sóttkví
Af 291 sýni sem greint var á sýkla- og veirufræðideild Landspítala í gær reyndust átta jákvæð. Alls eru nú 80 í einangrun og 670 í sóttkví.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Ávöxtur olíupálma. Úr kjarnanum er unnin ljós, gegnsæ pálmaolía en einnig er hægt að vinna svokallaða rauða pálmaolíu úr ávextinum sjálfum.
Yfirvöld í Malasíu reyna að bæta ímynd pálmaolíu
„Pálmaolía er guðsgjöf“ er slagorð sem yfirvöld í Malasíu ætla að nota til að reyna að lappa upp á ímynd pálmaolíunnar. Ræktun pálmaolíu ógnar lífríki í regnskógum víða um heim og hefur varan mætt andstöðu til að mynda í Evrópu.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar