Barnabækur og norska leiðin

Margrét Tryggvadóttir barnabókahöfundur vill tryggja íslenskum börnum greiðan aðgang að nýjum vönduðum og skemmtilegum bókum, líkt og gert hefur verið í Noregi.

Auglýsing

Það var gaman að heyra Lilju Alfreðs­dótt­ur, mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra, til­kynna að styrkja ætti útgáfu barna- og ung­linga­bóka og sér­lega við­eig­andi að hún not­aði tæki­færið á Sögum – Verð­launa­há­tíð barn­anna til þess. Litlar upp­lýs­ingar hafa þó fylgt um með hvaða hætti eigi að veita styrki úr þessum barna- og ung­linga­bóka­sjóði. Sama frétta­til­kynn­ingin hefur þó birst á vef ráðu­neyt­is­ins og hjá Mið­stöð íslenskra bók­mennta. Þar segir að nýjum styrkja­flokki verði bætt við styrki mið­stöðv­ar­innar frá og með næsta ári og sé það liður í að styðja við og efla útgáfu á efni fyrir yngri les­end­ur. Vitnað er til orða Lilju: „Eitt það mik­il­væg­asta sem við getum gert til þess að efla læsi í land­inu til fram­tíðar og standa vörð um tungu­málið okkar er að tryggja aðgengi barna og ung­menna að bókum við þeirra hæfi.“

Ekki gæti ég verið ráð­herr­anum meira sam­mála. Ég er þó ekki viss um að sú aðferð sem hér virð­ist hafa orðið ofan á, þ.e. að styrkja útgáfu bóka fyrir börn og ung­linga sér­stak­lega, leysi vand­ann. Hér verð ég að gera fyr­ir­vara við efa­semdir mínar þar sem litlar upp­lýs­ingar liggja fyrir um styrk­ina en í áður­nefndri frétta­til­kynn­ingu segir að fyr­ir­komu­lag styrkj­anna og umsókn­ar­ferlið verði nánar kynnt síð­ar. „Styrkir til útgáfu“ bendir þó til þess að pen­ing­arnir eigi að renna til útgef­enda. Og það er svo sem ekki van­þörf á slíkum styrkj­um.

Þegar ráð­herr­ann til­kynnti um styrk­ina vís­aði hún til mál­þings­ins „Barnið vex en bókin ekki“ sem ung­lingar í Haga­skóla stóðu fyr­ir. Þar bentu krakk­arnir rétti­lega á að það koma alls ekki út nægi­lega margar bækur fyrir ung­linga á Íslandi. Það er sann­ar­lega satt og rétt en það vanda­mál verður ekki ein­ungis leyst með styrkjum til útgef­enda. Það þurfa nefni­lega ein­hverjir líka að skrifa bæk­urnar og svo verða þær að rata til krakk­anna.

Auglýsing

Rót vand­ans er að það fæð­ast alltof fá börn á Íslandi til að standa undir mark­aði með barna­bæk­ur. Í hverjum árgangi eru ein­ungis 4.-5.000 börn. Bók fyrir krakka sem eru nýlega farin að lesa sjálf hentar kannski aðeins fyrir einn eða tvo árganga svo mark­hóp­ur­inn er smár. Fái 10% sex ára barna bók­ina í jóla­gjöf eru það ein­ungis um 450 ein­tök og langt í að útgáfan standi undir sér. Annar vandi er sá að mark­aðslög­málin hafa að mestu verið látin stýra barna­bóka­út­gáfu hér á landi. Það sér hver maður að það er ekki væn­legt til árang­urs á örmark­aði ef mark­miðið er annað en að leggja tungu­málið nið­ur.

Til ein­föld­unar má segja að vandi barna­bóka á Íslandi sé þrí­þætt­ur. Í fyrsta lagi stendur útgáfa á efni fyrir börn sjaldn­ast undir sér. Mark­að­ur­inn er of lít­ill, börnin of fá, barna­bæk­urnar ódýr­ari út úr búð en aðrar bækur en fram­leiðslu­kostn­aður oft hár, bæk­urnar dýrar í hönn­un, mynd­skreyttar og lit­prent­að­ar, auk þess sem papp­ír­inn og kápan þarf að þola með­ferð lít­illa handa. Í öðru lagi getur ekki nokkur maður lifað af því að skrifa barna­bækur á Íslandi. Höf­unda­launin eru hlut­fall af heild­sölu­verði bóka og þar sem barna­bækur eru ódýr­ari en full­orð­ins­bækur og mark­hóp­ur­inn smærri fá höf­und­arnir minna greitt fyrir vinnu sína. Auk þess koma oftar tveir höf­undar að verk­inu, t.d. texta­höf­undur og teikn­ari, sem skipta þá með sér höf­unda­laun­um. Fáir barna- og ung­linga­bóka­höf­undar hafa fengið starfs­laun lista­manna og sjaldn­ast fá þeir meira en 3-6 mán­uði. Það er því fjár­hags­lega glóru­laust að leggja fyrir sig skrif barna- og ung­linga­bóka. Þriðji vand­inn fellst í dreif­ingu bókanna. Börn eign­ast helst bók á jól­um. Sum fá margar að gjöf, önnur eng­ar. Í lögum um grunn­skóla segir að í hverjum skóla skuli vera bóka­safn. Þar segir hins vegar ekk­ert um hvað telj­ist vera bóka­safn, hvort bæk­urnar þurfi að vera nýjar og spenn­andi og bóka­kost­inum við­hald­ið. Heldur ekk­ert um það hvort bóka­safnið eigi að vera börn­unum opið og aðgengi­legt. Bóka­kostur skóla og leik­skóla er sums staðar góð­ur, nýjar bækur keyptar reglu­legar og þær aðgengi­legar börnum en ann­ars staðar eru bóka­safn vart fyrir hendi, fáar bækur til og starf á skóla­safni lítið og mark­laust. Slíkur aðstöðu­munur felur í sér brot á jöfnum rétti barna til náms. Börn eru upp á okkur full­orðna fólkið komið þegar kemur að því að nálg­ast bæk­ur. Sjái for­eldrar eða for­ráða­menn barna ekki til þess að krakk­arnir þeirra hafi góðan aðgang að bókum sem hæfa þeirra aldri og end­ur­spegla sam­tíma þeirra og upp­runa verður sam­fé­lagið að sjá til þess og auð­veld­ast er að gera það í gegnum skól­ana. Þeir skólar sem hlúa vel að bóka­safn­inu sínu hafa þó ekki aðgang að nægi­lega mörg­um, áhuga­verðum bók­um, eins og krakk­arnir í Haga­skóla bentu á, því skrif­aðar og útgefnar bækur eru ein­fald­lega of fáar.

Þennan víta­hring verður að rjúfa en það verður ekki gert með því einu að styrkja útgef­end­ur. Meira verður að koma til. Sem betur fer má líta til ann­arra þjóða og óþarfi fyrir okkur að finna upp hjól­ið. Norð­menn skil­greina tungu­málið sitt sem örtungu­mál í útrým­ing­ar­hættu sem beri að styðja og styrkja með ráðum og dáð. Í Nor­egi er starf­rækt sér­stakt inn­kaupa­ráð sem kaupir ákveð­inn ein­taka­fjölda af öllum almenni­legum norskum barna­bók­um, þó ekki fleiri en eina frá hverjum höf­undi á hverju ári. Bæk­urnar eru keyptar á föstu verði óháðu mark­aðs­verði (þótt heim­ilt sé að hækka eða lækka greiðslur þegar ástæða er til). Greiðslan er styrkur sem skipt­ist á milli útgef­and­ans og höf­und­ar­ins en í stað­inn fær inn­kaupa­stofn­unin ein­tök af bók­inni sem dreift er á almenn­ings­bóka­söfn og söfn grunn- og leik­skóla. Norska leiðin tryggir bæði höf­undum og útgef­endum „sölu“ svo bæði skrifin og útgáfan standa undir sér og síð­ast en ekki síst, öllum norskum börn greiðan aðgang að nýjum vönd­uðum og skemmti­legum bók­um. Styrkir til íslenskra útgef­enda kunna að vera nauð­syn­legir en þeir munu hvorki fjölga höf­undum né auka aðgengi barna að nýj­um, íslenskum bók­um. Til þess að fá hjólið til að snú­ast þarf að horfa á heild­ar­mynd­ina.

Höf­undur er barna­bóka­höf­undur og situr í stjórn Rit­höf­unda­sam­bands Íslands og SÍUNG – Sam­taka íslenskra barna- og ung­linga­bóka­höf­unda

Upphafið - Árstíðaljóð
Safnað fyrir fimmtu ljóðarbók Gunnhildar Þórðardóttur.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Guðlaugur Þór Þórðarson
Rúmar 16 milljónir í aðkeypta ráðgjöf og álit vegna þriðja orkupakkans
Kostnaður vegna innlendrar ráðgjafar og álita nemur rúmlega 7,6 milljónum króna og erlends tæpum 8,5 milljónum króna.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra.
Sex ríkisforstjórar með hærri laun en forsætisráðherra
Laun bankastjóra Landsbankans hafa hækkað mest allra ríkisforstjóra, eða um 82 prósent, frá því að bankaráð bankans tók yfir ákvörðun um launakjör hans. Átta ríkisforstjórar eru með hærri laun en flestir ráðherrar.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Vilja steypa Boris Johnson af stóli
Breska stjórnarandstaðan leitar nú að nýjum þingmanni sem gæti orðið forsætisráðherra Bretlands í stað Borisar Johnson. Jeremy Corbyn telur sig vera manninn í verkið, en ekki eru allir innan stjórnarandstöðunnar á sama máli.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Draumur um landakaup
Einhverjir hafa kannski, til öryggis, litið á dagatalið sl. föstudag þegar fréttir bárust af því að Bandaríkjaforseti hefði viðrað þá hugmynd að kaupa Grænland. Þetta var þó ekki aprílgabb og ekki í fyrsta skipti sem þessi hugmynd skýtur upp kollinum.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Katrín Jakobsdóttir
Ok skiptir heiminn máli
Kjarninn 17. ágúst 2019
Peningastefnunefnd í tíu ár
Gylfi Zoega segir að framtíðin muni leiða í ljós hvort áfram takist að ná góðum árangri eins og hafi verið gert með peningastefnu síðustu 10 ára á Íslandi en reynslan síðasta áratuginn sé samt staðfesting þess að það sé hægt ef vilji sé fyrir hendi.
Kjarninn 17. ágúst 2019
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Nýir tímar á Norðurslóðum?
Kjarninn 17. ágúst 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar