Ímynd og ímyndun

Viðar Freyr Guðmundsson skrifar vangaveltur um leikjafræðina að baki stjórnmálum í kjölfar kosninga.

Auglýsing

Nú eru kosn­ingar liðnar í Reykja­vík og flest er fyr­ir­já­an­legt með fáum en merki­legum und­an­tekn­ing­um.  Rykið er byrjað að setj­ast og lík­lega eru úrslitin ljós hvað varðar meiri­hluta­sam­starf. Mörg ný fram­boð voru í Reykja­vík og úrvalið fyrir kjós­endur hreint yfir­þyrm­andi. En ég ætla í þessum pistli að tala um kosn­ingar almennt, hvernig skoð­ana­myndun virkar og leikja­fræð­ina bak við stjórn­mál.

Ég ætla að byrja á smá huga­ræf­ingu (e. thought experiment) í formi spurn­ingar sem ég vill að þú, les­andi veltir aðeins fyrir þér: Hvernig veistu nema að Íslenska Þjóð­fylk­ingin hafi verið með langtum bestu stefnu­mál­in? Nú eða Höf­uð­borg­ar­list­inn.

Íslenska Þjóð­fylk­ingin er etv. öfga­fullt dæmi um hvernig ímynd stjórnar því hvað við gerum sem kjós­end­ur. Ég geri mér grein fyrir að ég er að fara inn á ákveðið jarð­sprengju­svæði með þess­ari huga­ræf­ingu. En gefið þessu séns. Ég er til­bú­inn að veðja að þú last aldrei stefnu­skrá Íslensku Þjóð­fylk­ing­ar­inn­ar. Lík­lega ekki stefnu Höf­uð­borg­ar­list­ans held­ur, eða stefnur flestra fram­boða. Það hafi í raun fáir lagt sig fram við það. Svo ef þú gerðir huga­ræf­ing­una rétt, þá hef­urðu áttað þig á því.

Auglýsing

Í til­felli Þjóð­fylk­ing­ar­innar gæti það hafa valdið að þú hafðir þá ímynd af þeim að þetta væru „ras­istar“, „þjóð­ern­is­sinn­ar“ eða eitt­hvað í þá átt­ina og það væri ekki þess virði að eyða meiri tíma í að kynna sér það. Þetta er kannski skyn­sam­leg aðferða­fræði því þú hefur ekki enda­lausan tíma til að kynna þér allt ofan í kjöl­inn. Í fræð­unum er talað um „skyn­sam­lega fáfræð­i“. Þú velur skyn­sam­lega hvað borgar sig að vera fáfróður um. Ein­faldir merki­miðar eru þannig gagn­legir hverjum ein­stak­ling. Oftar en ekki vísa ein­faldir merki­miðar réttan veg. Að með­al­tali er svart-hvítur veru­leiki grár.

Hvað varðar Höf­uð­borg­ar­list­ann hins veg­ar, þá gæti verið að þeirra ímynd sé að vera handa­hófs­kennt valið fólk sem fór allt í einu að hafa áhuga á stjórn­málum korteri fyrir kosn­ingar og hafi tekið skyndi­á­kvörðun að stofna flokk. Það sé heldur ekki þess virði að eyða neitt meiri tíma í að kynna sér slíkt.

Það er bæði auð­velt og þægi­legt að afgreiða hóp fólks með eins orðs merki­miða: „ras­ist­i“.  Eða jafn­vel afgreiða það bara með huns­un. Þetta sé svo lít­ill flokkur að hann eigi hvort sem er engan séns.

Ég skal stíga fram og við­ur­kenna að ég hef aldrei lesið stefnur þess­ara flokka sem ég tók sem dæmi. Þannig að ég þarf ekki að leita langt til að finna þessa hegð­un.

Varð­andi þá ímynd að ein­hver fram­boð séu ras­istar vil ég þó segja þetta: Ég heyrði nokkur við­töl við þetta ágæta fólk og það var aldrei í hættu að ég færi að kjósa þau eftir það. En aftur var það sú ímynd sem mér birt­ist af hræddum ein­stak­ling­um. Ég tel ekki að fólk úr þessum flokkum eða öðrum svip­uðum séu ras­istar í grunn­in. Ég gef þeim það að eins og allir aðrir sem eru í stjórn­mál­um, eru þau að gera það sem þau trúa að sé rétt. Þau sjá ógn við sam­fé­lagið í ákveðnum trú­ar­hópum og eru að bregð­ast við af þeim ótta. Það er á sinn hátt virð­ing­ar­vert. Þetta er erfitt hlut­skipti sem þau hafa valið sér og ljóst er að þau gera þetta ekki til að afla sér vin­sælda. Við ættum að taka þetta fólk í sátt. Tala við þau og leið­beina. Vera þakk­lát fyrir að þau séu til­búin að fórna mann­orði sínu til að bæta sam­fé­lag­ið. Hversu miklum mis­skiln­ingi sem þær aðgerðir eru byggðar á, er annað mál.

En þetta dæmi átti að sýna að ímynd hefur mikil áhrif á val okkar sem kjós­end­ur. Jafn­vel meiri áhrif en mál­efni. Ég ætla að fjalla um það hér hvernig ímynd stjórnar of miklu um ákvarð­an­ir. Hvernig ímynd og ofur-ein­fald­anir eru í raun þægi­leg leið til að þufa ekki að setja sig inn í mál­in. Stundum er það gagn­legt fyrir okkur sem ein­stak­linga. En það er ekki góður grunnur að ákvarð­ana­töku sem leiðir til bestu útkom­unn­ar.

Hinn full­komni kjós­andi

Hinn full­komni kjós­andi er rétt­sýn, vel lesin og trygg­lynd. Hún hlustar vand­lega eftir hverju orði sem er sagt. Þeim mun vand­legar hlustar hún eftir því sem er ekki sagt. Hinn full­komni kjós­andi er nefni­lega vel upp­lýst um öll þau mál­efni sem verið er að ræða og kemur strax auga á hverju er verið að skauta fram hjá í umræð­um. Hinn full­komni kjós­andi er blind á útlit fólks, klæða­burð og radd­blæ. Hún áttar sig á mál­efn­um, skilur vel önnur sjón­ar­mið en sín eig­in, á sama hátt og þeir sem tala fyrir þeim sjón­ar­mið­um. Nei, hinn full­komni kjós­andi lætur ekki stjórn­ast af ímynd, ein­földum merki­miðum eða mistúlk­unum á sjón­ar­miðum ann­ara. Hinn full­komni kjós­ani lætur heldur ekki stjórn­ast af vin­sæl­ustu skoð­un­un­um, heldur vegur og metur skoð­anir út frá virði þeirra. Enda hefur hinn full­komni kjós­andi sjaldn­ast tíma til að gera nokkuð annað en að kynna sér málin og er að lík­indum stjórn­mála­kona eða pró­fessor í einhverjum háskóla sökum yfir­burðar þekk­ingar sinnar á stjórn­mál­um. Ef hún er þá til. Meira að segja pró­fess­orar í stjórn­mála­fræðum nota ein­falda merki­miða og mistúlka önnur sjón­ar­mið en sín eig­in.

Áhrif útlits gríð­ar­leg

Í til­raun á vegum Princeton Háskóla voru sjálf­boða­liðum sýndar svart/hvítar myndir af fram­bjóð­endum í for­vali stjórn­mála­flokka og beðnir að segja til um hver þætti „hæf­ast­ur“ út frá mynd­inni einni. Í ljós kom að þeir gátu með þess­ari aðferð spáð fyrir um úrslit kosn­inga með allt að 72% nákvæmni. Ég er ekki viss um að það sé hægt að segja til um úrslit feg­urð­ar­sam­keppna með jafn­mik­illi nákvæmni, þó sama aðferð væri not­uð.Kennedy og Nixon.

Margir sér­fræð­ingar í atferli manna eru einnig sam­mála um að lík­ams­tján­ing skipti gríð­ar­legu máli. Þá er stundum bent á að Nixon þótti jafnan miklu betri en Kenn­edy í útvarp­s­kapp­ræð­um, en Kenn­edy þótti bera af í sjón­varpi. Rann­sóknir sýna líka að við teljum okkur sjálf ekki eins næm fyrir þessum breytum eins og næsta mann, en við vitum samt alveg að Kenn­edy var mikið mynd­ar­legri maður heldur en Nixon.

Máttur almenn­ings­á­lits

Vin­sæl­ustu frétt­irnar fyrir hverjar kosn­ingar eru jafnan skoð­ana­kann­an­ir. Af því mætti álykta að það skiptir almenna kjós­and­ann meira máli hvað allir hinir ætla að kjósa, heldur en nokkuð annað sem fjallað er um í aðdrag­anda kosn­inga. Rann­sóknir hafa löngum enda sýnt fram á að skoð­ana­kann­anir eru gríð­ar­lega skoð­ana­mynd­andi. Rann­sóknir sýna að skoð­ana­kann­anir láta óvin­sælar skoð­anir eða sjón­ar­mið minni­hlut­ans virð­ast enn minni en þær eru. Þannig gagn­ast skoð­ana­kann­anir yfir­leitt frekar ríkj­andi sjón­ar­miðum og sitj­andi stjórn­völd­um. Því þeir sem eru í minni­hluta hafa til­hneig­ingu til að vaxa verk­efnið í augum og missa vilj­ann til að taka þátt í stjórn­mál­um, en þeir sem upp­lifa stuðn­ing vex hins vegar ásmeg­in. Þá eru skoð­ana­kann­anir líka not­aðar til að þagga niður í litla mann­inum með því að benda á að þetta sé óvin­sæl skoðun og þar af leið­andi ekki rétt. Eða þá að menn hrein­lega þagga niður í sjálfum sér, ef þeir átta sig á að umhverfið hafnar þeirra skoð­un.Sýnt hefur verið fram á að skoðanakannanir eru skoðanamyndandi.

Til eru áhrif sem kall­ast „band­wa­gon effect“. Það er að fólk vill „húkka far“ með þeim sem gengur vel. Sem sagt ef t.d stjórn­mála­flokkur er að mæl­ast vel í könn­un­um, þá koma allskyns aðilar að sem vilja fá far með vagn­in­um, vera hluti af frægð­inni eða jafn­vel njóta þeirra gæða sem fel­ast í því að vera í vinn­ings­lið­inu. Það er þá ekk­ert endi­lega gert á mál­efna­legum for­send­um, nema þá að tak­mörk­uðu leyti. Þetta ýkir enn frekar upp vin­sældir þeirra sem mæl­ast vel í könn­un­um.

Að lokum mætti nefna að kann­anir ýta undir þá hegðun að beita „stra­tegískri kosn­ing­u“. Að menn kjósa ekki þann kost sem þeim þykir best­ur, heldur reyna að lág­marka skað­ann af mögu­legum úrslitum kosn­ing­anna með að kjósa ein­hvern síðri kost sem vantar frekar nokkur auka atkvæði til að fá mikið vægi upp á móti meintum mótherja. Þetta er auð­vitað ákveðin spá­kaup­mennska sem er gríð­ar­lega flókin og áhættu­söm. Enda heyrir maður oft að menn verði svekktir með sínar ákvarð­anir ef þær eru teknar á þessum for­sendum og kosn­ingar fara síðan öðru­vísi en kann­anir sýndu.

En rann­sóknum ber öllum saman um að skoð­ana­kann­anir eru gríð­ar­lega skoð­ana­mynd­andi og hallar þá veru­lega á minni fram­boð­in. Ef ég ræki fjöl­miðil og vildi splundra fylgi minni flokk­anna og auka vin­sældir sitj­andi stjórn­valda, þá myndi ég birta sem flestar kann­anir fyrir kosn­ing­ar. Það er vel rann­sakað hver áhrif þess eru. Enda sjáum við í nýliðnum kosn­ingum að mörg fram­boð fá ekki einu sinni jafn mörg atkvæði og þau þurfa und­ir­skriftir á með­mæl­enda­lista. Þeirra eigið fólk er hrætt við að atkvæðin falli niður dauð og kjósa eftir almenn­ings­á­liti þegar í klef­ann er kom­ið.

Mál­efnin

Þá er ég kom­inn að kjarna máls­ins: það eru mál­efn­in. Það er það sem við teljum okkur trú um að kosn­ing­arnar snú­ist um. Þrátt fyrir að fæst okkar lesi mál­efna­skrár flokk­anna. Ekki einu sinni þeir sem eru í fram­boði lesa mál­efna­skrárnar hjá hvor öðr­um. Það er auð­velt að greina það í umræðum þegar fram­bjóð­endur mistúlka stefnu hvors ann­ars á víxl.Hægt var að horfa á tveggja mínútna kynningarmyndbönd á kosningavef RÚV.

RÚV rak kosn­inga­vef þar sem mátti kynna sér mál­efni flokk­anna í 7 punkta áherslum eða horfa á tveggja mín­útna kynn­ing­ar­mynd­band frá flokk­un­um. Á þeim vef var hvergi að finna hlekk yfir á stefnu­skrár flokk­anna í heild sinni. Það virð­ist hafa verið auka­at­riði í þessu. Er þetta til dæmis um að bar­áttan um mál­efnin sé slag­orða­kennd? Sumar aug­lýs­ingar stjórn­mála­flokk­anna voru með eins orða setn­ingu sem skila­boð til kjós­enda. Þrátt fyrir að sömu flokkar væru með mjög vand­aða og ítar­lega stefnu­skrá.

Það vill svo til að ég var sjálfur í fram­boði fyrir þessar kosn­ingar og átti mik­inn þátt í að rita eitt stykki mál­efna­skrá. Ég sat líka ótal fundi fyrir þessar kosn­ingar um mál­efni og hélt nokkrar glæru­kynn­ing­ar. Það var kannski aldrei í hættu að ég færi ekki að kjósa sjálfan mig. Það er í eðli okkar að treysta okkur sjálfum best. En ég skal fyrstur manna við­ur­kenna að okkar mál­efna­skrá var ekki endi­lega sú ítar­leg­asta Hún hefði þurft umtals­vert meiri tíma til að verða það. Tíma sem aðrir flokkar hafa haft. Við gerðum jafn­vel mis­tök sums staðar með að setja stór mál á odd­inn sem hefðu þurft mikið meiri umræðu í sam­fé­lag­inu áður en þau urðu að kosn­inga­lof­orð­um.

Eða hvernig skil­greinir maður ann­ars „best“ þegar rætt er um mál­efna­skrá?  Er það lengsta skrá­in? Sú ítar­leg­asta? Sumir myndu segja að lengri mál­efna­skrá minnki bara lík­urnar á að nokkur lesi hana, þannig að hún sé verri eftir því sem hún sé lengri á þann hátt. En auð­vitað er fámennur hluti fólks sem les þessar skrár spjald­anna á milli og finnst ítar­legar skrár betri.

„Þið gerið hvort sem er aldrei það sem er lof­að!“

Í kosn­inga­bar­átt­unni varð maður mikið var við við­horf svart­sýni og nei­kvæðni út í stjórn­mál almennt. Ég tel þetta vera ódýra leið til að þurfa ekki að setja sig inn í mál­in. Að gefa skít í allt sam­an. Ég hef verið á þessum stað sjálfur og veit vel hvernig sú til­finn­ing er. Þetta er ákveðin upp­gjöf sem stjórn­ast af leti og reiði. .Sitj­andi hinum megin við borðið nú, sem stjórn­mála­maður að bjóða sig fram í fyrsta sinn, haf­andi aldrei verið með nein form­leg völd, þá er þetta fremur súr­r­eal­ísk upp­lifun að fá þetta við­mót. Að mér sé ekki treystandi, því ég sé eins og allir hinir og muni svíkja allt. Einn afar dóna­legur við­mæl­andi las yfir okkur öll stefnu­málin okkar af leik­rænni yfir­læt­is­semi þar sem við vorum að dreifa bæk­lingum í versl­un­ar­mið­stöð og gerði grín að öllu sam­an. „Þið getið ekk­ert breytt þessu!“

Þó að fæstir séu svo nei­kvæðir að þeir setji alla undir sama hatt­inn, mæti ekki á kjör­stað og sjá ekk­ert nema svart­nætti fram undan í stjórn­mál­um, þá erum við öll með þetta við­horf að ein­hverju litlu leyti. Eða við getum vel sett okkur í þessi spor. Orð eru ódýr. Meira að segja lof­orð stjórn­mála­manna.

Hugs­unin er til alls fyrst

En án hugs­unar og án orða verða engar breyt­ingar í sam­fé­lag­inu. Þetta er grund­vallar stað­reynd. Stjórn­mál snú­ast um að tala um hlut­ina þangað til hægt er að ná sátt um að fram­kvæma þá. Mál­efna­vinna stjórn­mála­flokk­anna er grund­völlur allrar þeirra vinnu. Mál­efna­skrár eru það sem kjós­endur ættu öðru fremur að hafa til grund­vallar sinnar ákvörð­un­ar. Stjórn­mála­menn ættu líka að leggja sig fram um að lesa mál­efna­skrár ann­ara flokka. Sumir eru dug­legir við það og jafn­vel stela mál­efnum frá öðr­um. Það er allt saman mjög eðli­legt og við ættum að stela góðum hug­myndum frá hvort öðru. Sorg­leg­asta nið­ur­staða allrar þeirrar vinnu sem fer í að móta stefnu­mál, kynna þau og kjósa um þau væri ef stór hluti fólks myndi aldrei kynna sér vinnu ann­ara, eða fest­ast bara í sínu eigin horni og reyna aldrei að skilja önnur sjón­ar­mið eða stefnur en sína eig­in. Ef stjórn­mála­maður er ekki til­bú­inn að gera sitt besta að skilja önnur sjón­ar­mið, þá er við­kom­andi ekki starfi sínu vax­inn að vera mála­miðl­ari og leið­bein­andi um bestu leið­irn­ar.

Ásta Höllu Halldórsdóttir
Tvær víddir í sama höfðinu
Kjarninn 18. júní 2018
Ægissíða 123, verðandi húsnæði Chido
Opna mexíkóskan stað í húsnæði Borðsins
Nýr mexíkóskur veitingastaður mun opna á Ægissíðu 123, í gamla húsnæði Borðsins sem lokaði fyrr í þessum mánuði.
Kjarninn 18. júní 2018
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Svarti svanurinn á HM
Kjarninn 18. júní 2018
Þegar Celine Dion drap staðalímyndir og Ísland sigraði besta leikmann í heimi
Íslenska landsliðið er gott í fótbolta, kvikmyndagerðarmenn geta varið víti frá snillingum, leigubílstjórar með áferð leigumorðingja geta búið yfir mýkri hlið, Moskva er stórkostleg og Rússar eru bæði vinalegir og hamingjusamir.
Kjarninn 18. júní 2018
Una Jónsdóttir
Hvað er eðlileg leiga?
Kjarninn 18. júní 2018
Norwegian hefur staðið í nokkrum rekstrarörðugleikum undanfarin misseri.
Sameiningaralda yfirvofandi í evrópskum flugfélögum
Hlutabréfaverð á norska lággjaldaflugfélaginu Norwegian hefur hækkað töluvert það sem af er degi eftir að fréttir bárust um að Lufthansa hefði áhuga að kaupa í það. Forstjóri Lufthansa segir sameiningaröldu yfirvofandi í evrópskum flugfélögum.
Kjarninn 18. júní 2018
Eva Heiða Önnudóttir, doktor við Stjórnmálafræðideild Háskóla Íslands
Sýna minni tryggð við stjórnmálaflokka
Á síðustu þremur áratugum hefur hlutfall tryggra kjósenda stjórnmálaflokka lækkað töluvert, samkvæmt nýbirtri fræðigrein Evu H. Önnudóttur og Ólafs Þ. Harðarsonar.
Kjarninn 18. júní 2018
Þriðji hver doktorsnemi á Íslandi hefur erlent ríkisfang
Fjöldi erlendra doktorsnema hefur tvöfaldast frá árinu 2011 en doktorsnemum hefur fjölgað á öllum almennum námssviðum.
Kjarninn 18. júní 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar