Ellilífeyrir - er tekjutengdur persónuafsláttur lausnin?

Finnur Birgisson fjallar um lífeyrismál í aðsendri grein.

Auglýsing

Nýlega komu fram til­lögur um að nota skatt­kerf­is­breyt­ingar til þess að bæta kjör aldr­aðra og sníða agnúa af líf­eyr­is­kerf­inu. Til­lög­urnar hafa fengið tals­verða athygli og mörgum þykja þær álit­leg­ar. En ekki er allt sem sýn­ist.

Elli­líf­eyrir marg­falt hærri í öðrum löndum

Gíf­ur­leg óánægja með líf­eyr­is­kerfið kraumar meðal aldr­aðra og þeir telja sig svikna um rétt­mæta hlut­deild í yfir­stand­andi góð­æri. Gagn­rýnin bein­ist mest að opin­bera líf­eyr­is­kerf­inu, almanna­trygg­ing­un­um. Grunn-elli­líf­eyrir sé alltof lágur og tekju­teng­ingar alltof brattar þannig að þær éti upp mest­allan ávinn­ing­inn af því að hafa greitt í líf­eyr­is­sjóð á starfsæv­inni.

Íslenska ríkið ver aðeins 2,6% af vergri lands­fram­leiðslu til líf­eyris aldr­aðra. Á hinum Norð­ur­lönd­unum er hlut­fallið 5,4% - 11%, og með­al­tal OECD landa er 8,2%. Sam­an­lagður líf­eyrir aldr­aðra frá ríki og líf­eyr­is­sjóðum svarar til 6,3% af VLF og var í fyrra að með­al­tali aðeins 345 þús­und á mán­uði fyrir skatt, - minna en helm­ingur af með­al­launum í land­inu.

Auglýsing

70% elli­líf­eyr­is­þega hafa 305 þús. kr./mán. eða minna til ráð­stöf­unar eftir skatt, og 30% þeirra hafa innan við 250 þús. eftir skatt. Það er því ekki að undra að aldr­aðir krefj­ast kjara­bóta og að dregið verði úr tekju­teng­ingum elli­líf­eyr­is­ins.

Óhjá­kvæmi­legt er að ráð­ast í rót­tæka upp­stokkun á þessu kerfi og veita til þess stór­auknum fjár­mun­um. Sjálf­sagt telja flestir rétt að byrja á því bæta kjör þeirra sem minnst hafa nú. Ef hækkun hjá þeim ætti ekki að fara upp allan tekju­skal­ann, þá yrði um leið að auka tekju­teng­ing­arn­ar, en þar sem óhóf­legar tekju­teng­ingar eru nú þegar önnur helsta mein­semd kerf­is­ins ætti aukn­ing þeirra alls ekki að koma til greina. - Að ætla að bæta kjör þeirra verst settu án þess að það gangi til allra, en vilja líka draga úr tekju­teng­ing­unum er nefni­lega óleys­an­leg þver­sögn.

Til­lögur Dr. HA - snjall­ræði eða sjón­hverf­ing

Dr. Haukur Arn­þórs­son stjórn­sýslu­fræð­ingur setti nýlega fram til­lögur um grund­vall­ar­breyt­ingar í líf­eyr­is­málum aldr­aðra sem vakið hafa tals­verða athygli, og virð­ast margir telja að þarna gætu verið komnar raun­hæfar lausnir á vanda líf­eyr­is­kerf­is­ins. Erfitt hefur verið að átta sig til fulls á til­lög­unum þangað til nýlega að dr. HA birti töflur sem upp­lýstu nánar um tölu­legar for­sendur og áhrif til­lagn­anna.

Persónuafsláttur skv. tillögum dr. HA, hár í fyrstu en lækkar með hækkandi tekjum (Graf: FB)Meg­in­inn­tak til­lagn­anna er að leggja af allar tekju­teng­ingar hjá TR en taka í stað­inn upp sér­stakt skatt­kerfi ein­göngu fyrir líf­eyr­is­þega, ger­ó­líkt núver­andi skatt­kerfi. Stærsta nýj­ungin varðar per­sónu­af­slátt­inn, sem yrði tekju­tengdur eftir flók­inni for­múlu. Hann yrði miklu hærri en núver­andi per­sónu­af­slátt­ur, eða 168 þús./mán. við lægstu tekj­ur, myndi fara að að lækka mjög hratt þegar mán­að­ar­tekjur færu upp fyrir 180 þús. og vera nán­ast horf­inn við 1 millj. kr. mán­að­ar­tekjur (sjá mynd). Álagn­ing­ar­pró­senta yrði ein; 42%.

Upp­hæð grunn­líf­eyris hjá TR yrði lækkuð í 180 þús./mán., en þar á móti kæmi að ónýttur hluti nýja per­sónu­af­slátt­ar­ins yrði greiddur út, þannig að ráð­stöf­un­ar­tekjur þeirra sem minnst hafa myndu aukast.

Helstu kostir þessa kerfis eiga að sögn að vera þeir, að það myndi bæta kjör þeirra sem minnst hafa án þess að hækkun gangi upp allan tekju­skal­ann. Skerð­ing­ar­reglur og frí­tekju­mörk hjá TR yrðu úr sög­unni þannig að öll jöfnun og skatt­lagn­ing færi fram í skatt­kerf­inu. - Margir virð­ast raunar halda að þar með væri tekju­teng­ingum og jað­ar­sköttum útrýmt fyrir fullt og allt en það er mik­ill mis­skiln­ing­ur.

92% jað­ar­skattur á aldr­aða!

Með­fylgj­andi mynd sýnir ráð­stöf­un­ar­tekjur elli­líf­eyr­is­¬þega eftir skatt í núver­andi kerfi og skv. til­lögum dr. HA. Hjá þeim sem engar aðrar tekjur hafa myndu ráð­stöf­un­ar­tekjur hækka um 67 þús­und kr./mán. í 272 þús. Mun­ur­inn minnkar hratt niður í 15 þús­und kr. við 200-300 þús. kr. tekj­ur, vex aftur í tæp 40 þús­und við 550 þús. kr. tekjur en síðan dregur saman með lín­unum á ný þannig að við 900 þús. kr. tekjur er mun­ur­inn óveru­leg­ur.

Samanburður á ráðstöfunarfé skv. núverandi kerfi og tillögum HA. (Graf: FB)Þegar bláa línan er skoðuð nánar er eft­ir­tekt­ar­verð­ast að ráð­stöf­un­ar­féð hækkar sára­lítið við það að tekj­urnar hækki úr 0 kr. í 200 þús­und á mán­uði. Fyrstu 100 þús­undin í tekjur auka ráð­stöf­un­ar­féð aðeins um 8 þús­und og næstu 100 þús­und auka það ekki nema um 20 þús­und til við­bót­ar!

Þarna eru nefni­lega að verki gíf­ur­lega háir jað­ar­skatt­ar, 92% - 80%, sem koma til vegna sam­an­lagðra áhrifa skatt­pró­sent­unnar og brattrar tekju­teng­ingar per­sónu­af­slátt­ar­ins. Fyrstu 100 þús. kr. tekj­urnar skerða per­sónu­af­slátt­inn um rúm­lega 50 þús­und; 50% af tekj­un­um, - og þegar sú skerð­ing leggst við 42% skatt­inn gerir það 92% jað­ar­skatt!

Þótt ekki kæmi annað til ættu þessi jað­ar­á­hrif hjá þeim tekju­lægstu að nægja til að setja til­lögur dr. HA strax út af borð­inu. Með þessu væri nán­ast búið að vekja upp aftur hina ill­ræmdu krónu móti krónu skerð­ingu, - hún væri bara ekki lengur inn­byggð í reglu­verk Trygg­ing­ar­stofn­un­ar, heldur hefði hún færst inn í skatt­kerf­ið. En þar fyrir utan verður það að telj­ast ákaf­lega óraunsæ hug­mynd að tekið verði upp fyrir eldri borg­ara sér­stakt skatt­kerfi, sem ætti nán­ast ekk­ert sam­eig­in­legt með skatt­kerfi ann­arra lands­manna og væri trú­lega ein­stakt á heims­vísu með þessum tekju­tengda per­sónu­af­slætti.

Tölulegur samanburður á lífeyriskerfi skv. tillögum dr. HA og núverandi kerfi (Tafla: FB)

Hvað er þá til ráða?

Horfast verður í augu við þær stað­reyndir að líf­eyr­is­mál­unum verður ekki komið í lag nema með auknu fjár­magni, og að tekju­teng­ingar hjá TR eru þegar komnar út fyrir öll vel­sæm­is­mörk og mega ekki aukast. Menn ættu því að hætta að eyða tíma og fyr­ir­höfn í að leita að töfra­lausnum með sjón­hverf­ingum eins og tekju­tengdum per­sónu­af­slætti, en vinda sér í stað­inn í það að hækka grunn­upp­hæð elli­líf­eyr­is­ins. Til dæmis úr núver­andi 240 þús­undum á mán­uði í 340 þús­und. Það er tæp­lega 42% hækkun og mætti koma í áföng­um. Í síð­ari áföngum yrði svo ráð­ist í að draga úr tekju­teng­ing­un­um.

Að óbreyttum skerð­ing­ar­reglum myndi þessi hækkun ganga til allra elli­líf­eyr­is­þega, en Nota Bene: Sem krónu­tala en ekki pró­senta. Eftir hækkun myndi elli­líf­eyr­ir­inn deyja út við 780 þús. kr. tekjur sem er rétt rúm­lega með­al­laun í land­inu. Aldr­aðir með tekjur rétt yfir með­al­launum eða meiri myndu því eftir sem áður ekki fá neinn elli­líf­eyri frá rík­inu. Það er nú allt og sumt og vitnar ekki um neina ofrausn.

Höf­undur er arki­tekt á eft­ir­laun­um.

Íbúðalánasjóður vill endurskilgreina viðmið um hvað sé hæfilegt leiguverð
Þau leigufélög sem eru með lán frá Íbúðalánasjóði eru að rukka leigu í samræmi við markaðsleigu eða aðeins undir henni. Íbúðalánasjóður segir markaðsleigu hins vegar ekki vera réttmætt viðmið og vill endurskilgreina hvað sé hæfilegt leiguverð.
Kjarninn 24. september 2018
ESB krefst rannsóknar á Danske Bank
Stærsti banki Danmerkur er nú í vondum málum vegna ásakana um peningaþvætti.
Kjarninn 24. september 2018
Niðurgreiðslur á póstsendingum milli landa að sliga Íslandspóst
Alþjóðasamningar um kostnaðarþátttöku í póstsendingum eru Íslandspósti og ríkisjóði dýrir.
Kjarninn 24. september 2018
Jákvæð áhrif staðla á norrænt efnahagslíf
Samkvæmt nýrri rannsókn hefur aukin notkun staðla jákvæð áhrif á efnahagslega þróun á Norðurlöndum.
Kjarninn 23. september 2018
Jáeindaskanni
Jáeindaskanninn stórt og tímafrekt verkefni
Forstjóri Landspítalans segir ákveðins misskilnings hafa gætt varðandi uppsetningu jáeindaskannans sem nú er kominn í notkun.
Kjarninn 23. september 2018
Ísland stendur sig ekki vel í meðhöndlun fráveitu
Ísland er í 2. sæti af 146 þjóðum þegar kemur að lífsgæðum og styrk félagslegra framfara samkvæmt nýjum lista Social Progress Imperative stofnunarinnar. Það sem dregur einkunn landsins niður er m.a. meðhöndlun fráveitu.
Kjarninn 23. september 2018
Úr mestu hækkun í heimi í snögga kólnun
Verulega hefur hægt á verðhækkunum á húsnæði að undanförnu. Verðlækkun mældist í ágúst. Þrátt fyrir það vantar ennþá þúsundir íbúa inn á markað til að mæta framboði, einkum litlar og meðalstórar íbúðir.
Kjarninn 23. september 2018
Af handaböndum og faðmlögum
Stundum er haft á orði að ekkert sé svo einfalt að ekki sé hægt að gera úr því stórmál. Fram til þessa hefur handaband og einfalt faðmlag ekki talist til stórmála en umræða um slíkt hefur nú ratað inn í sveitastjórnir í Danmörku, og danska þingið.
Kjarninn 23. september 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar