Osturinn sem olli loftslagsbreytingum

Snæbjörn Brynjarsson skrifar um osta og mjólkina sem er keypt þó enginn drekki hana.

Auglýsing

690 þús­und rúmmetr­ar.

630 milljón kíló.

Þetta gæti verið lýs­ing á stórri bygg­ingu. Bygg­ingu sem væri þre­föld Harpa, og því stærri en nokkur í Reykja­vík og þó víða væri leit­að. Þetta undur ver­aldar er þó ekki nein bygg­ing heldur öll sú umfram mjólk­ur­fram­leiðsla sem banda­ríska rík­is­stjórnin er að kaupa í ár. Ekki í neinum öðrum til­gangi en að tryggja að hægt sé að fram­leiða jafn­mikið af mjólk og ávallt.

Auglýsing

­Maður gæti spurt sig hvers vegna flokkur sem kennir sig við frjálsa verslun eins og repúblikanar standa í slíku. Svarið væri að þetta er bænda­flokk­ur, en það skýrir samt ekki af hverju demókratar gerðu slíkt hið sama. Af hverju t.d. Obama sam­þykkti að láta rík­is­sjóð kaupa hálfan millj­arð mjólk­ur­lítra árið 2016. Svarið er kannski að þannig hefur það alltaf ver­ið. Mjólkin skal flæða, jafn­vel þó hún flæði bara í ræs­in.

Mark­miðið er að sögn mark­aðs­stöð­ug­leiki. Svo að verðið á mjólk hrynji ekki og rísi heldur ekki of hátt. En þarna eins og víða ann­ars staðar er ekki verið að svara mest aðkallandi spurn­ingum dags­ins. Hvernig á t.d. að bregð­ast við lofts­lags­breyt­ingum af manna og kúa völd­um? Naut­gripa­rækt er pláss­frek og skilur eftir sig gríð­ar­legt vist­spor sem ann­ars konar land­bún­aður gerir ekki. Er rétt­læt­an­legt á tímum þegar hita­stig jarðar hækkar ört að fram­leidd sé mjólk sem eng­inn drekk­ur?

Mjólk­ur­sala getur verið mis­góð eftir árum og ekki skap­ast alltaf jafnhá fjöll.

Þessi aðferð Banda­ríkja­manna er alls ekki eins­dæmi. Mjólk­ur­mark­að­ur­inn er nán­ast hvergi alfrjáls heldur bund­inn ákveðnu verð­lagi, kvótum og inn­gripum hjá hverri þjóð. Hér um bil allar mjókur­fram­leiðslu­þjóðir heims­ins stefna á útflutn­ing, en standa allar frammi fyrir sama vanda­máli ann­ars stað­ar. Í öllum hinum mjólk­ur­neyt­andi ríkj­unum er inn­lenda mjólk­ur­fram­leiðslan vernduð og mark­að­arnir ekki opn­ir.

Þetta kerfi leiðir oft að býsna gal­inni nið­ur­stöðu. Með þessum banda­rísku ostum væri hægt að byggja tvær, þrjár Hörpur en verður senni­lega ekk­ert gert. Á sama tíma er einum iðn­aði haldið uppi þannig að ekki skap­ist pláss fyrir aðra, sem hugs­an­lega væru vist­vænni og arð­bær­ari. Það er ekki sjálf­sagt á tímum þar sem lofts­lag jarðar er að taka stökk um nokkrar gráður að metanga­s-fram­leið­andi starf­semi sé haldið gang­andi á kostnað ann­ars konar land­bún­aðar og rækt­un­ar. Jafn­vel á svæðum sem henta engan veg­inn undir slíkt. Það hlýtur að vera hægt að nýta auð­lindir jarðar með ábyrg­ari hætti, sem væri bæði vist­vænn og neyt­enda­vænn. Sann­gjarn gagn­vart öllum hlið­um.

Í bók­inni Collapse eftir Jared Diamond skrifar banda­ríski vist­fræð­ing­ur­inn um sam­fé­lög sem þrjóskast við lifn­að­ar­hætti sem ljóst er að munu leiða til tor­tím­ingar þeirra. Hann vísar til ótal dæma frá miðam­er­íku, Páska­eyj­unum og Græn­landi þar sem ein­angruð sam­fé­lög með ofnýt­ingu á landi og skógum vegna mat­ar­venja sem ekki hent­uðu land­inu leiddu til hörm­unga. Græn­land er nær­tækt dæmi, þar þrjósk­uð­ust nor­rænir menn við naut­gripa­rækt á nyrsta hjara ver­aldar við upp­haf ör-ís­ald­ar. Diamond leiðir líkur að því að með því að ein­blína á fisk­veiðar og geita­rækt hefðu land­nemar á Græn­landi geta lifað til dags­ins í dag en þess í stað þurrk­uð­ust þeir út með mjólk­ur­kúnum sín­um. Þar sem við komum úr sama menn­ing­ar­heim náum við eflaust að skilja þrjósk­una, Íslend­ingar til forna vildu helst allt nema lepja dauð­ann úr skel.

Diamond lýkur bók sinni á varn­að­ar­orð­um, dæmin sem hann hefur tekið lýsa ein­angr­uðum heimum sem ofnýta auð­lindir sínar en núna er ver­öldin öll orðin ein eyja. Eyja sem fram­leiðir meira en hún nýtir af því hún hefur alltaf gert það og þrjóskast við að halda áfram upp­teknum hætti af því svona hefur það alltaf ver­ið. En í dag mun sú hegðun ekki leiða til hruns afmark­aðra útnára heldur stór­felldra hörm­unga fyrir mann­kynið allt. Við erum nú þegar far­inn að sjá fyrsta vís­inn af straumi lofts­lags­flótta­manna.

Í annarri og tals­vert þekkt­ari bók, Auð­legð þjóð­anna, eftir Adam Smith veltir fyrsti eig­in­legi hag­fræð­ing­ur­inn fyrir sér hvað geri eina þjóð auð­uga og aðra fátæka, hvernig stór­borgir eins og París tryggi sér nægi­legan mat og önnur hrá­efni til að virka og hvaða álykt­anir megi draga af því. Sú nið­ur­staða sem hann kemst að er að þjóðir heims­ins græði mest á að sér­hæfa sig í því sem þær eru góðar í og selja öðrum þær vör­ur. Þarna er grunn­ur­inn að ekki bara nútíma­hag­fræði lagður heldur jafn­vel versl­un­ar­net­inu sem hið frjáls­lynda alþjóða­skipu­lag byggir á. Það er með því að fylgja þessum ráðum sem smáar þjóðir geta orðið ríkar og keppt við hinar stærri.

Nú kynni ein­hver að spyrja hvort ekki sé líka tals­vert vist­spor í flutn­ingi á þjón­ustu og vörum milli landa. Svarið er hiklaust, já. Já, en mögu­lega er hægt að finna lausnir sem tryggja fram­tíðar vel­sæld okkar allra. Gætu bíla og skipa­flotar fram­tíð­ar­innar orðið raf­knún­ir? Mögu­lega. Til þess að þróa ný sam­göngu­kerfi þarf hins­vegar póli­tískan vilja og skiln­ing á því að við munum öll tapa miklu ef við gerum það ekki. Hinn kost­ur­inn er að smám saman ein­angr­ist þjóðir og það er sér­stak­lega slæm nið­ur­staða fyrir þær allraminnstu meðal þeirra.

Við myndum aldrei þrjóskast við að rækta kaffi og vín í gróð­ur­húsum á Íslandi. Rétt eins og á sömu átj­ándu öld og þegar Adam Smith var uppi munum við flytja það inn, og ef við búum hér enn í lok 21. aldar munum við von­andi hafa efni á að halda því áfram. Samt erum við á því mjólkur­ostar séu grunn­stoð í efna­hags­lífi okkar þótt allt bendi til að sú fram­leiðsla sé sóun á vinnu­afli, tíma og lík­ast til að skilja eftir sig stærra vist­spor en hún er virði. Á sama tíma virð­ist engum frum­kvöðli hafa dottið í hug að í landi þar sem milljón rollur ráfa um hálendið mætti nýta ær til að fram­leiða osta líkt og gert er í Frakk­landi. Það er af því okkar kerfi byggir á því að fram­leiða alltaf það sama, alltaf jafn­mikið óháð eft­ir­spurn, í stað þess að hvetja fólk til að spyrja sig: „Hvað vill fólk og hvað gæti ég orðið góður í?“

Fram­tíð­ar­kyn­slóðir munu klóra sér á koll­inum yfir land­bún­að­ar­kerfum nútím­ans. Af hverju létu Banda­ríkja­menn það við­gang­ast að hund­ruð millj­ónir lítra færu til spillis árlega á kostnað almenn­ings á meðan heil­brigð­is­þjón­usta handa sama almenn­ingi var ekki nið­ur­greidd? Af hverju vildu Íslend­ingar ekki bara leyfa öðrum þjóðum að fram­leiða handa sér ost í skiptum fyrir fisk og íslenskt hug­vit? Þessu munu kannski hag­fræð­ingar eins og Adam Smith og vist­fræð­ingar eins og Jared Diamond eiga erfitt með að svara. Mögu­lega er frekar þörf á sál­fræð­ing.

Börkur Smári Kristinsson
Á ég að gera það?
Kjarninn 9. desember 2018
Karolina Fund: Ljótu kartöflurnar
Viðar Reynisson stofnaði ljótu kartöflurnar. Hann safnar nú fyrir pökkunarvél til að gera pakkað þeim í neytendavænni umbúðir.
Kjarninn 9. desember 2018
Bjarni Jónsson
Á að afhjúpa jólasveinana – eða gæta friðhelgi þeirra?
Leslistinn 9. desember 2018
„Þau sem stjórna þessu landi vilja taka sér langt og gott jólafrí“
Formaður Eflingar segir að tíminn til viðræðna um boðlega lausn á kjaradeilum hafi ekki verið vel nýttur undanfarin misseri. Hún telur íslenska verkalýðsbaráttu hafa verið staðnaða árum saman.
Kjarninn 9. desember 2018
Segir Sigmund Davíð vera á meðal þeirra sem þögðu
Þingmaður Miðflokksins segist gera greinarmun á þeim sem töluðu á Klaustursbarnum og þeim sem þögðu án þess að grípa inn í níðingstalið. Hann telur formann flokksins vera á meðal þeirra sem þögðu.
Kjarninn 9. desember 2018
Heimilið hættulegasti staðurinn fyrir konur
Árið 2017 bárust lögreglunni á Íslandi 870 tilkynningar um heimilisofbeldi. Sama ár voru 50.000 konur myrtar í heiminum af maka sínum eða fjölskyldumeðlim. Á síðustu 15 árum var helmingur þeirra manndrápa sem framin voru á Íslandi tengd heimilisofbeldi.
Kjarninn 9. desember 2018
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Vísindin efla alla dáð
Kjarninn 9. desember 2018
Frederik Skøt og Toke Suhr.
Morðtól í tómstundabúð
Þegar tveir ungir menn, Toke Suhr og Frederik Skøt, opnuðu verslun í Kaupmannahöfn, fyrir tveim árum, grunaði þá ekki að vörur sem þeir hefðu til sölu yrðu notaðar til árása og manndrápa í Írak.
Kjarninn 9. desember 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar