Hvernig á að lagfæra kjör aldraðra?

Haukur Arnþórsson stjórnsýslufræðingur gerir grein fyrir tillögum sínum varðandi hvernig lagfæra eigi kjör aldraðra og setur fram vangaveltur um málið.

Auglýsing

Um síð­ustu helgi birt­ist í Kjarn­anum grein eftir Finn Birg­is­son um líf­eyr­is­mál aldr­aðra og var í henni varað við til­lögum sem ég hef sett fram. Ég hef hins vegar ekki gert opin­ber­lega grein fyrir til­lögum mínum á heild­stæðan hátt. Þá er það svo að við Finnur erum nokkuð sam­stíga í því hvað gera þarf eins og fram kemur í lok greinar hans – og skrifa ég það á óskýra tján­ingu mína að hann skuli ekki skilja hvað þessi sam­eig­in­legu mark­mið okkar þýða í raun þegar þau eru útfærð. Í stað þess að svara honum beint vil ég því nota tæki­færið og taka saman nokkur orð um til­lögu mína og setja fram vanga­veltur um mál­ið, sem ef til vill sýna að ég sit ekki á svikráðum við aldr­aða.

For­sendur lag­fær­inga á kjörum aldr­aðra

Hvað eiga eft­ir­laun að vera há? Þegar leitað er svara við þeirri spurn­ingu má hafa gögn OECD til við­mið­un­ar, en í þeim kemur fram að á árinu 2013 greiddi Ísland 5,45% af þjóð­ar­tekjum í eft­ir­laun, meðan með­al­tal OECD ríkj­anna var 8,2%. Nú er ekki gott að segja hvort hlut­fallið hefur hækkað hér á landi eða ekki síðan þá; eft­ir­laun hafa hækk­að, en það hafa þjóð­ar­tekjur líka. Ef talað er í krónum og aurum og hlut­föllin frá 2013 yfir­færð á 2017 þá voru með­al­eft­ir­laun hér á landi um 300 þús./mán., en OECD með­al­talið sam­svar­aði um 370 þús. (Hins vegar voru meðal heild­ar­tekjur aldr­aðra hér á landi vænt­an­lega hátt í 400 þús./mán., en heild­ar­tekjur er annað en eft­ir­laun).

Nú má deila um hvað aldr­aðir eiga að fá stóra sneið af þjóð­ar­kök­unni, en með­al­tal OECD ríkja virð­ist hátt við­mið í ljósi þess að þjóð­ar­tekjur á mann á Íslandi eru með því hæsta sem þekk­ist. Þannig gæti kaup­máttur með­al­tals­eft­ir­launa OECD ríkj­anna verið hærri hér en í þeim ríkjum sem greiða hæst hlut­fall af þjóð­ar­tekj­um, s.s. Grikk­land og Ítal­ía. Á hinum Norð­ur­lönd­unum eru með­al­eft­ir­laun oft­ast lægri en með­al­tal OECD. Hafa verður þó í huga að sparn­aður ein­stak­linga í þeim ríkjum er vænt­an­lega umtals­vert meiri en ger­ist hér. Sér­eigna­sparn­að­ur­inn er það nýtil­kom­inn hér á landi að hann er ekki far­inn að hafa umtals­verð áhrif.

Auglýsing

Líf­eyr­is­sjóð­irnir eru smám saman að byggj­ast upp. Þeir höfðu að mark­miði frá 1990 að greiða 56% af með­al­tekjum meðan sjóðs­fé­lagi var á vinnu­mark­aði og að fullum rétt­indum væri náð eftir 40 ára greiðslur iðgjalda. Þeir fyrstu í þeim hópi sem fá 56% kom­ast á eft­ir­laun um 2030. Upp úr því er gert ráð fyrir að greiðslu­byrði rík­is­ins vegna aldr­aðra muni minnka. Ný mark­mið líf­eyr­is­sjóð­anna eru 76%, en þeir fyrstu kom­ast á þær líf­eyr­is­greiðslur 2058 og allir árið 2088. En hlut­verk rík­is­ins verður þó nokk­urt áfram, margir ávinna sér ekki rétt­indi eða lítil rétt­indi hjá líf­eyr­is­sjóð­um.

Á árinu 2017 var staðan sú að líf­eyr­is­sjóð­irnir greiddu að jafn­aði 172.300 kr./mán. eða sem nemur 26% af með­al­tals­launum á vinnu­mark­aði - sem þýðir svo tæp­lega 100 millj­arða alls á árinu 2018, svo því sé haldið til haga. Nýir eft­ir­launa­þegar eru jafnan með meiri rétt­indi en þeir sem falla frá þannig að þetta hlut­fall og þessi heild­ar­upp­hæð hækkar árlega. Trygg­inga­stofnun (TR) greiddi hins vegar um 130.000/mán. árið 2017 sem eru um 20% af með­al­launum á vinnu­mark­aði eða alls um 67 millj­arða og greiðir sam­kvæmt áætl­unum 73 millj­arða á yfir­stand­andi ári. Alls höfðu aldr­aðir því að með­al­tali um 46% af með­al­launum á mark­aði á árinu 2017.

Að öllu þessu sögðu er nið­ur­staðan sú að á þessu ári vanti um 30 millj­arða til þess að Ísland nái með­al­tals eft­ir­launum OECD ríkj­anna og sam­svarar það um 70 þús. kr. mán­að­ar­legri með­al­tals­hækkun á hvern og einn.

Áður en lengra er haldið skulum við muna að á árinu „græð­ir“ ríkið og sveit­ar­fé­lögin senni­lega á skiptum sínum við aldr­aða. Heild­ar­tekjur aldr­aðra má áætla 207,5 millj­arða. Af þeirri upp­hæð fara um 83 millj­arðar í tekju- og veltu­skatta meðan útgjöld TR eru um 73 millj­arð­ar. Mis­mun­ur­inn er 10 millj­arð­ar. Í þá tölu vantar fast­eigna­skatta og því má ætla að „gróði“ opin­berra aðila sé 10-15 millj­arð­ar. Þá er að vísu ótal­inn auk­inn kostn­aður rík­is­ins og sveit­ar­fé­lag­anna við félags- og heil­brigð­is­þjón­ustu fyrir þennan hóp umfram aðra hópa, sem kemur til frá­dráttar í þessum útreikn­ingi.

Hver eru mark­mið­in?

Segjum svo að mark­miðin með bar­áttu aldr­aðra sé að ná með­al­tali OECD ríkj­anna. Hvaða leiðir á þá að fara? Hér eru 4 leiðir nefnd­ar, en þær eru fleiri.

a) Það er ódýr­ast fyrir ríkið að greiða háar upp­hæðir til tekju­hárra, slíkt dregur með­al­talið upp.

b) Það má dreifa þessum 30 millj­örðum sem til þarf jafnt á alla.

c) Það má láta greiðslur rík­is­ins fasast rólega út með hækk­uðum tekjum með áherslu á að milli­stéttin fái auk­inn hlut.

d) Það má taka út þá hópa sem þurfa sér­stak­lega á stuðn­ingi að halda. Þá mætti hafa sem und­ir­mark­mið að allir aldr­aðir kom­ist yfir fram­færslu­mark­mið vel­ferð­ar­ráðu­neyt­is­ins sem er um 335 þús./mán. með hús­næð­is­kostn­aði. Þá þurfum við að beina nýjum fjár­veit­ingum rík­is­ins til tveggja hópa:

  1. Þeirra sem eru á stríp­uðum elli­líf­eyri.

  2. Þeirra sem eru með undir 100 þús. í líf­eyr­is­greiðsl­ur.

Í þeirri vinnu sem nú er farin af stað á vegum nefndar hjá vel­ferð­ar­ráðu­neyt­inu er lögð áhersla á að tak­markað svig­rúm rík­is­ins verði nýtt til þess að ná mark­miðum sam­kvæmt d lið.

Er hægt að ná þessum mark­mið­um?

Mögu­legt er að ná mark­miðum a-c liðar hér að ofan í núver­andi reglu­kerfi. En ekki mark­miðum sam­kvæmt d lið. Þannig fer (i) hækk­aður per­sónu­af­sláttur upp allan tekju­stig­ann ef sú leið væri farin og mark­mið d liðar nást því ekki; (ii) hækkað frí­tekju­mark hefur ekki áhrif á kjör þeirra sem hafa undir 265 þús. kr. í tekjur og dreifir fjár­veit­ing­unni á milli­stétt­irnar og mark­mið d liðar nást ekki; (iii) lægra skerð­ing­ar­hlut­fall (að skerð­ingar fas­ist út á lengra tekju­bili) hefur sömu áhrif og (iv) lágt skatt­þrep gengur til allra aldr­aðra. Þannig nást mark­mið d liðar alls ekki í núver­andi kerfi eða með ein­földum breyt­ingum á því.

Sam­kvæmt fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar er aðeins gert ráð fyrir 15 millj­arða við­bót til aldr­aðra á 5 næstu árum. Því verður með­al­tali OECD ríkj­anna ekki náð á þeim tíma. Því er nauð­syn­legt að for­gangs­raða – og eins og þegar er sagt er horft til mark­miða sam­kvæmt d lið.

Tím­inn er óvinur

Það er vissu­lega ekki álit­legt ef rík­is­stjórnin ætlar að ná því mark­miði að vera á með­al­tali OECD ríkj­anna í tveimur 5 ára áföngum sem hvor um sig eykur kostnað rík­is­ins um 15 millj­arða árlega – í lok hvors tíma­bils. Eftir 10 ár verður um helm­ingur þeirra sem nú eru aldr­aðir fallnir frá. Margir leggja áherslu á taf­ar­lausar aðgerð­ir.

Fleiri sjón­ar­mið

Oft heyrir maður að elli­líf­eyri eigi ekki að greiða hátekju­fólki. Enda þótt ljóst sé að það fólk hafi kannski greitt sam­fé­lag­inu meira á starfsævi sinni en aðrir – þá er erfitt að and­mæla þessu. En hver fram­kvæmir jöfn­uð­inn? Ég hef haldið því fram að hann eigi að fara fram í skatt­kerf­inu, en ekki í félags­mála­pökk­un­um. Aðrar þjóðir greiða öllum öldruðum fasta upp­hæð í elli­líf­eyri og það var gert hér þegar líf­eyr­is­kerf­inu var komið á. Æski­legt væri að TR greiddi öllum jafnt.

Stjórn­sýslu­leg sjón­ar­mið liggja til grund­vallar því að TR eigi ekki að gera skatta­upp­gjör við aldr­aða. Í vor var 24.840 skjól­stæð­ingum TR gert að greiða tæp­lega 4 millj­arða í skatta vegna oftek­ins líf­eyr­is, eða að jafn­aði 157 þús./­mann. Þetta skatta­upp­gjör TR er tví­verkn­aður í rík­is­kerf­inu og stækkar það umfram þörf. Það er nóg að Skatt­ur­inn geri skatta­upp­gjör. Þá er það ósagt hvað þessi end­ur­greiðsla er sárs­auka­full fyrir þá sem fyrir henni verða. Því vissu­lega er það svo að í kerf­inu er freistni­vandi, sem ekki er til staðar hjá Skatt­inum sem sam­keyrir ýmis kerfi og hefur allar upp­lýs­ingar við hend­ina, m.a. frá fjár­mála­stofn­un­um. Ef TR fer að sam­keyra gögn víðs­vegar frá þá eykst tví­verkn­að­ur­inn enn meira.

Tveir hópar eru með mestar tekjur allra aldr­aðra. Það eru þeir sem eru undir sjö­tugu og hafa launa­tekj­ur, um 4.000 manns og mikið minni hópur sem hefur miklar eigna­tekj­ur. Munum að aldr­aðir á Íslandi eru tæp­lega 44 þús. Enda þótt margir teldu órétt­látt að greiða þessum til­tölu­leg litlu hópum elli­líf­eyri myndi það ekki breyta miklu varð­andi útgjöld rík­is­ins í heild – og hann má síðan taka að hluta til til baka í skatt­kerf­inu. Aldr­aðir lækka að með­al­tali um helm­ing í tekjum þegar þeir verða 67 ára. Það er ekki lít­ið. Munum að um 70% aldr­aðra er með eft­ir­laun undir fram­færslu­mörk­um. Það er því fátækt en ekki ríki­dæmi sem ástæða er til þess að hafa áhyggjur af.

Annað sjón­ar­mið er að á yfir­stand­andi þenslu­tímum er aug­ljós­lega skyn­sam­legt að létta skerð­ingum af launa­tekjum til þess að fá aldr­aða á vinnu­mark­að­inn. Ef með­al­tekjur aldr­aðra hækka um 10 þús. kr./mán (frá um 50 þús. nú) eykur það tekjur opin­berra aðila (tekju­skatt og veltu­skatta) um nálægt 2 millj­arða umfram þau útgjöld sem af þessu leiða og er veld­is­vöxtur í auknum tekjum rík­is­ins með vax­andi vinnu­fram­lagi. Því er ástæða til þess fyrir ríkið að fella niður frí­tekju­mark og skerð­ingar af launa­tekjum nú þeg­ar.

En við flestar eða allar aðrar aðstæður en þenslu­á­stand og mann­eklu gilda þessar rök­semdir ekki – og í sam­drætti er vissu­lega mik­il­vægt að ungt fólk hafi atvinnu fram yfir gam­alt, enda er það að koma sér upp fjöl­skyldu og atvinnu­leysi meðal ungs fólks hefur mikið meiri félags­leg vanda­mál í för með sér en atvinnu­leysi aldr­aðra. Og fyrir fleiri en eina kyn­slóð íbúa og er þá átt við börn atvinnu­lausra. Í sam­drætti væri óeðli­legt að hafa hvata fyrir atvinnu­þátt­töku aldr­aðra. Sömu­leiðis er ekki endi­lega eðli­legt að opna á að fólk á átt­ræð­is­aldri vinni úti. Eftir því sem tækni­væð­ingin fækkar störfum lítur það verr út og for­gangs­raða þarf hverjir fá atvinnu. Munum líka að í nágranna­ríkj­unum fer fólk gjarnan á eft­ir­laun fyrr en hér.

Hvað er hægt að gera?

Ef ekki er hægt að breyta þeirri fjár­hæð sem fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar gerir ráð fyrir og ekki er hægt að ná því mark­miði að útrýma fátækt (mark­mið d liðar hér að ofan) þannig að eng­inn sé undir fram­færslu­mörkum - af því að reglu­verkið leyfir það ekki, - hefur samt ein glufa opn­ast. Hún er sú að fjár­mála­ráðu­neytið vinnur nú að breyt­ingum á skatt­kerf­inu. Þær geta opnað nýja mögu­leika til þess að ná til ólíkra mark­hópa með kerf­is­breyt­ing­um.

Ég hef sífellt orðið sann­færð­ari um að skatt­kerfið þarf að vera sveigj­an­legra; já, flókn­ara, en munum að það eru tölvur sem vinna flókna hlut­ann og það kostar ekk­ert til við­bótar að láta þær vinna. Almennt sjón­ar­mið stjórn­sýslu­fræð­ings er að yfir­leitt sé ekki raun­hæft að ein­falda reglu­verk í nútíma sam­fé­lög­um, en það má láta flækju­stigið hverfa fyrir ein­faldri not­enda­á­sjónu með því að tölvur vinni vinn­una. Í þessu efni er Skatt­ur­inn gott dæmi: aldrei hefur skattaum­hverfi verið flókn­ara en nú – en aldrei hefur verið auð­veld­ara að gera skatt­skil.

Mín til­laga er sú að skatt­kerfið byggi á (i) breyti­legum per­sónu­af­slætti eftir aðstæðum þjóð­fé­lags­hópa og ein­stak­linga og verði sami per­sónu­af­slátt­ur­inn til allra aldr­aðra; (ii) per­sónu­af­slátt­ur­inn verði fallandi með auknum tekjum og (iii) hann verði einnig greiddur út fyrir aldr­aða og mögu­lega fyrir aðra skjól­stæð­inga rík­is­ins. Þá er mik­il­vægt (iv) að taka upp stig­hækk­andi skatt­þrep, sér­stak­lega ef kerfið á að ná til ann­arra hópa. Með þessum verk­færum getur ríkið stýrt skatt­heimtu sinni mikið betur en áður - og meðal ann­ars greitt jafnt til allra úr félags­mála­pökkum sem veldur sparn­aði í eft­ir­liti félags­mála­stofn­ana, en tekið þá að ein­hverju leyti til baka í skatt­kerf­inu af þeim tekju­hærri. Þó væri æski­legt að vaxta­bætur og barna­bætur væru greiddar út með hækk­uðum per­sónu­af­slætti við­kom­andi til ákveð­ins ára­fjölda – það úti­lokar fátækt­ar­gildrur og að jað­ar­skattar fari upp í 60-80% hjá tekjulágum eins og nú er.

Ég tel að þær hug­myndir sem ég hef sett fram um skatt­kerfi fyrir aldr­aða ættu að koma til fram­kvæmda til reynslu og ef þær ganga vel gætu þær orðið hluti af almennri lausn. Til­laga mín bygg­ist á því að um eitt skatt­þrep verði að ræða. Það má hins vegar hugsa sér margar útgáfur af henni og fer það eftir því hvaða fókus menn hafa og hvaða árlegar fjár­veit­ingar unnið er með. Ef til­lagan yrði almenn lausn í sam­fé­lag­inu væri óhjá­kvæmi­legt að hafa stig­hækk­andi skatta einnig.

Hér á eftir er til­vitnun í bréf frá mér til for­manns þeirrar nefndar á vegum vel­ferð­ar­ráðu­neyt­is­ins sem fjallar um mál­efni aldr­aðra nú um stund­ir. Hún er lít­il­lega leið­rétt og ekki alveg orð­rétt alls stað­ar:

„Meg­in­ein­kenni nýja kerf­is­ins yrði að:

a) allir greiði sömu skatta­pró­sentu, sem hér í til­lög­unni er sett á 42% sem er uþb. miðja bils­ins milli núver­andi skatt­þrepa. 

b) Per­sónu­af­sláttur verði síðan hár, hér er miðað við 168 þús. kr. og verði fallandi með hækk­uðum tekj­u­m. 

c) Ég geri ekki ráð fyrir að per­sónu­af­sláttur verði mínustala, en það væri hægt og þá gæti skatta­hlut­fallið á þá tekju­hæstu farið upp fyrir 42%. Það má líka hugsa sér að nota stig­hækk­andi skatt­þrep eða hátekju­skatt í sama til­gang­i. 

d) Skatt­fénu verði end­ur­dreift til þeirra sem standa verst með því að end­ur­greiða þeim ónýttan per­sónu­af­slátt – og myndu 2 neðstu tekju­hóp­anir einkum njóta góðs af því: ann­ars vegar þeir sem eru á stríp­uðum elli­líf­eyri og hins vegar þeir sem eiga lít­inn líf­eyr­is­rétt (innan við 100 þús./mán.). 

e) Allir munu fá sömu upp­hæð elli­líf­eyr­is, sem verður lægri en verið hefur og er hér gert ráð fyrir 180 þús. kr. elli­líf­eyr­i. 

f) Trygg­inga­stofnun greiði elli­líf­eyri út, en safni ekki upp­lýs­ingum um tekjur aldr­aðra, hafi ekki eft­ir­lit með fjár­málum þeirra og geri ekki skatta­upp­gjör. 

g) Þetta þýðir að allar skerð­ingar eru úr sög­unni, aldr­aðir njóta launa­tekna, líf­eyris frá líf­eyr­is­sjóðum og eigna­tekna og fá þær tekjur beint í vas­ann og greiða af þeim öllum 42% skatt - og jöfn­uð­ur­inn er fluttur úr félaga­mála­pakk­anum til skatt­kerf­is­ins. 

h) Þetta þýðir jafn­framt að ekki er gert upp á milli tekna eftir upp­runa þeirra. 

i) Ekk­ert frí­tekju­mark er í nýju til­lög­unn­i. 

j) Hér er reiknað með að heim­il­is­upp­bótin sem þeir sem búa einir haldi sér óbreytt. 

k) En að vasa­pen­ingar til aldr­aðra á elli- og hjúkr­un­ar­heim­ilum tvö­fald­ist.

Mark­mið breyt­ing­ar­innar er að allir aldr­aðir hafi raun­tekjur sem eru yfir fram­færslu­við­miði félags­mála­ráðu­neyt­is­ins að við­bættum hús­næð­is­kostn­aði. Þar sem um ger­breytt kerfi er að ræða þurfa menn að vanda sig þegar greiðslur í því og núver­andi kerfi eru bornar sam­an. Í til­lögu minni er gert ráð fyrir því að sam­búð­ar­fólk sem er á stríp­uðum elli­líf­eyri fái sem nemur 347.449 í núver­andi kerfi í stað um 240.000 kr. nú. Tekjur þessa hóps eftir skatta eru í dag um 204 þús. kr. en yrðu sam­kvæmt til­lögu minni 272.400 kr.

Tafla 1: Áætluð útgjöld TR 2018. Tölur frá stofnuninni.

Tafla 2: Áætluð árleg útgjöld í nýju skattkerfi.

Hækk­unin milli kerfa verður tæpir 15 millj­arð­ar. Takið eftir að þeim sem njóta greiðslna TR fjölgar um mörg þús. manns. Það er vegna þess að allir aldr­aðir munu eiga rétt á elli­líf­eyri óháð tekj­um. Nokkur þús. manns hefur ekki gefið sig upp við TR í dag, hvað sem veld­ur. Hér er líka reiknað með að vasa­pen­ingar til þeirra sem eru á elli- og hjúkr­un­ar­heim­ilum tvö­fald­ist, en þeir munu vera um 68.500 kr. nún­a.“

Nokkrar talnaraðir sem sýna breyt­ing­una frá núver­andi kerfi til nýs skatt­kerf­is.

Breytingar frá núverandi kerfi til nýs skattkerfis.

Athuga­semdir í lokin

Margar ástæður liggja að baki því að heppi­legra er að greiða þeim hópi sem er á stríp­uðum elli­líf­eyri út ónýttan per­sónu­af­slátt í stað þess að hækka bæt­ur. Ein er sú að ekki gengur upp að greiða þeim 347 þús./mán. í núver­andi kerfi. Bæði vegna þess að það væri of dýrt eins og núver­andi kerfi er upp­byggt og hér hefur verið rakið og einnig vegna þess að það gæti valdið ólgu á vinnu­mark­aði að bætur verði hærri en lægstu laun.

Þar sem fók­us­inn er á tekju­lægstu hópana sam­kvæmt mark­miði d liðar hér á undan verða jað­ar­skattar háir á lægstu tekjum (yfir 80%) og fara lækk­andi með auknum tekj­um, en ekki hækk­andi eins og áður. Skattakúrfan fellur mjög bratt í fyrstu og nálg­ast fljótt að verða lárétt. Engu að síður jafn­gildir hækk­unin í til­lög­unni 107.400 kr. í núver­andi kerfi til þeirra sem eru á stríp­uðum elli­líf­eyri og búa í sam­búð; 65.204 til þeirra sem hafa 60 þús. kr. líf­eyr­is­tekjur og 45.237 til þeirra sem hafa 100 þús. kr. líf­eyr­is­tekj­ur. Síðan lækka þessar tölur hægt og bít­andi og sá sem hefur 1 milljón í mán­að­ar­tekjur hækkar um sem nemur 40 þús. kr. í núver­andi kerfi, enda þótt TR greiði honum 180 þús. eins og öðr­um. Þessum jað­ar­sköttum og skatt­kúrfu má síðan breyta ef auknar fjár­veit­ingar fást.

Ef aðrir 15 millj­arðar kæmu frá rík­inu tel ég mik­il­væg­ast að þeir renni til þeirra sem hafa til­tölu­lega lágar líf­eyr­is­greiðsl­ur, það sem kalla mætti lægri milli­stétt. Það eru mjög stórir hópar aldr­aðra og ekki síst stóru kvenna­stétt­irn­ar, kenn­arar og hjúkr­un­ar­fræð­ing­ar, en einnig verka­fólk og versl­un­ar­menn. Þetta má orða þannig að ég teldi að jað­ar­skatt­ur­inn gæti þá orðið mikið lægri af lágum tekjum en hér er lagt til í fyrsta áfanga og skattakúrfan fallið hægt og síg­andi.

En munum að þessar til­lögur nýta 15 millj­arða aukn­ingu í útgjöldum rík­is­ins til aldr­aða þannig að allir fari yfir fram­færslu­við­mið. Það má rök­styðja að sé mik­il­væg­ast. Það má jafn­vel segja að með því sé fátækt útrýmt meðal aldr­aðra, eða amk. sár­ustu fátækt­inni. Þetta kerfi myndi henta mjög vel fyrir öryrkja líka.

Rétt er fyrir aldr­aða að veita stjórn­völdum þrýst­ing í mál­inu uns góð lausn er fund­in. Full þörf er á því að styrkja hag aldr­aðra mynd­ar­lega.

Höf­undur er stjórn­sýslu­fræð­ing­ur.

Nokkur atriði sem þeir þurfa að vita sem fjalla um málefni aldraðra

Um tekjur aldr­aðra: Elli­líf­eyrir er frá Trygg­inga­stofn­un. Líf­eyr­is­greiðslur eru frá líf­eyr­is­sjóð­um. Atvinnu­tekjur eru þriðji tekju­flokk­ur­inn og eigna­tekjur eða aðrar tekjur sá fjórði. Elli­líf­eyrir og líf­eyr­is­greiðslur sam­an­lagðar eru eft­ir­laun. Allar tekjur sam­an­lagðar eru síðan heild­ar­tekj­ur.

Hug­tök: Per­sónu­af­sláttur er skatta­af­sláttur á tekj­ur, ákveðin upp­hæð/mán. Frí­tekju­mark er óskert upp­hæð tekna, ann­arra en elli­líf­eyr­is. Þær eru þó skatt­lagð­ar. Skerð­ingar eru við­bót­ar­skattur sem leggst á tekjur yfir frí­tekju­marki og er dreg­inn af elli­líf­eyri og verður aldrei hærri en sem honum nem­ur. Skerð­inga­hlut­fall segir til um hvað skerð­ingar éta upp elli­líf­eyr­inn á löngu tekju­bili. Skattakúrfa er línu­legt yfir­lit yfir hlut­fall skatta af hækk­uðum tekj­um.

Skil­málar: Elli­líf­eyrir er nú 240 þús. kr./mán fyrir sam­búð­ar­fólk, sem yfir­gnæf­andi hluti aldr­aðra er, en 300 þús. kr. fyrir þá sem búa ein­ir. Per­sónu­af­sláttur er nú 53.895 kr. Almennt frí­tekju­mark er 25.000 kr., en auk þess er við­bót­ar­frí­tekju­mark ein­vörð­ungu fyrir atvinnu­tekjur að upp­hæð 100.000 kr. Skerð­ingar leggj­ast á tekjur umfram frí­tekju­mörk; almennt á yfir 265 þús. kr. fyrir sam­búð­ar­fólk og 325 þús. fyrir þann sem býr einn. Skerð­inga­hlut­fall er nú 45% sem þýðir að af hverjum 100 við­bót­ar­krónum sem aldr­aður hefur umfram frí­tekju­mörk drag­ast 45 frá elli­líf­eyri. Þetta þýðir að elli­líf­eyrir fellur niður við tekjur nálægt 558.000 kr. Síðan greið­ast skattar af þeim 55 kr. sem þá standa eftir af þessum 100. Ef skatt­þrepið er 36% er skatt­ur­inn 19.250 kr. og jað­ar­skatt­ur­inn (auk­inn skattur af auknum tekj­um) því ekki langt frá 64,25% á tekju­bil­inu 325-558 þús. fyrir sam­búð­ar­fólk. Skattakúrfa aldr­aðra rís hratt með hækk­uðum tekj­um, en er fallandi frá 558 þús. kr. Skatt­arnir eru því hæstir fyrir tekju­bilið 265-558 þús. kr., eins og hjá öðru lág­tekju­fólki, en það er tekju­bilið þar sem félags­mála­pakk­arnir fasast út.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Yfirlitsmynd af öllum fyrirhuguðum landfyllingum og dýpkunarsvæði.
Vilja dýpka Viðeyjarsund og losa efni við Engey
Til að dýpka Viðeyjarsund í 10 og 12,5 metra, líkt og Faxaflóahafnir stefna að, þarf að fjarlægja rúmlega þrjár milljónir rúmmetra af efni af hafsbotni. Hluta efnisins á að nýta í landfyllingar en varpa afganginum í hafið við Engey.
Kjarninn 19. janúar 2021
Andrés Ingi Jónsson, þingmaður utan flokka.
Sérstakur transskattur „ósanngjarn og óréttlátur“
Þingmaður gagnrýndi á þingi í dag gjald sem Þjóðskrá rukkar fólk sem vill breyta skráningu á kyni sínu. „Þingið þarf að viðurkenna að þarna varð okkur á í messunni, leiðrétta mistökin og afnema transskattinn strax.“
Kjarninn 19. janúar 2021
Rósa Björk Brynjólfsdóttir er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, sem myndi gera afneitun helfararinnar refsiverða á Íslandi.
Vilja gera það refsivert að afneita helförinni
Tveggja ára fangelsi gæti legið við því að afneita eða gera gróflega lítið úr helförinni gegn gyðingum í seinni heimstyrjöldinni, ef nýtt frumvarp sem lagt hefur verið fram á þingi nær fram að ganga.
Kjarninn 19. janúar 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Enn reynt að banna verðtryggð lán án þess að banna þau að fullu
Fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt fram frumvarp sem á að banna veitingu 40 ára verðtryggðra jafngreiðslulána til flestra. Þeir sem eru undanskildir eru hóparnir sem líklegastir eru til að taka lánin. Íslendingar hafa flúið verðtryggingu á methraða.
Kjarninn 19. janúar 2021
Sveinbjörn Indriðason forstjóri Isavia segir hlutafjáraukninguna gera Isavia kleift að ráðast í framkvæmdir til að auka samkeppnishæfni Keflavíkurflugvallar.
Ríkið spýtir fimmtán milljörðum inn í Isavia
Hlutafé í opinbera hlutafélaginu Isavia hefur verið aukið um 15 milljarða króna. Þetta er gert til að mæta tapi vegna áhrifa COVID-faraldursins og svo hægt verði að ráðast í framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, sem eiga að skapa störf strax á þessu ári.
Kjarninn 19. janúar 2021
Boeing 737 MAX-vélar hafa ekki mátt fljúga í evrópskri lofthelgi frá því í mars 2019.
Evrópsk flugmálayfirvöld ætla að hleypa MAX-vélunum í loftið í næstu viku
Stjórnandi Flugöryggisstofnunar Evrópu boðaði á blaðamannafundi í morgun að Boeing 737 MAX-vélarnar, sem hafa verið kyrrsettar frá því í mars 2019, fái heimild til flugs í evrópskri lofthelgi í næstu viku.
Kjarninn 19. janúar 2021
Nafn Joe Manchin verður það fyrsta sem flýgur upp í huga fréttamanna þegar umdeild þingmál eru lögð fyrir öldungadeild Bandaríkjaþings. Íhaldssamasti demókratinn mun hafa mikið um að segja hvort þau komist í gegn.
Maðurinn sem Biden þarf að semja við
Sá þingmaður sem talinn er verða með mest ítök í öldungadeild Bandaríkjaþings á komandi misserum er demókratinn Joe Manchin frá Vestur-Virginíu. Ætli demókratar að ná 51 atkvæði með sínum málum þarf að komast að samkomulagi við hann.
Kjarninn 19. janúar 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – „Hvað hefurðu eiginlega á móti lestri?“
Kjarninn 19. janúar 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar