Auðlindagjöld og hagrænir hvatar

Kolbeinn Óttarsson Proppé, þingmaður Vinstri grænna, birtir greinaflokk í þremur hlutum undir heitinu „Fiskeldi – Leiðin til sátta?“. Þetta er fyrsta greinin.

Auglýsing

Saga fisk­eldis á Íslandi er orðin nokkuð löng og brota­kennd, en í dag er um umtals­verða starf­semi að ræða sem gegnir mik­il­vægu hlut­verki víða um land. Fram hjá því verður hins vegar ekki horft að fisk­eldi í opnum sjó­kvíum felur í sér áhættu, ef illa fer. Það er skylda okkar að huga að nátt­úru og umhverfi, fyrir nú utan að það er sið­ferð­is­lega rétt þá er það ein­fald­lega bundið í lög að nátt­úran skuli alltaf njóta vafans.

Hvernig verður best tryggt að ekki verði umhverf­isslys af fisk­eldi? Því er í raun auðsvar­að; með því að leggja af allt eldi í opnum sjó­kvíum og færa það á land. Ef á að fást 100% öryggi um að eld­is­fiskur sleppi ekki, þá eru lok­aðar kvíar ekki einu sinni nægi­lega öruggar því á öllum mann­anna smíðum geta reynst gallar og seint mun mað­ur­inn fram­leiða nokkuð sem hægt er að full­yrða að muni stand­ast nátt­úru­öflin í sinni ofsa­fengn­ustu mynd.

Er 100% land­eldi raun­hæft? Ég leyfi mér að efast um það, fyrir nú utan að öll umræða um sjón­mengun og nýt­ingu á landi, verði allt eldi flutt þang­að, er eft­ir. Hvað er þá til ráða, hvernig búum sem best um fisk­eldi með umhverf­is­mál að leið­ar­ljósi? Það er eitt af þeim stóru verk­efnum sem ég tel að verði að ráð­ast í sem fyrst. Það er hins vegar raun­hæft að stefna að því að ekk­ert eldi verði í opnum kvíum, en til þess þarf að gefa aðlög­un­ar­tíma.

Auglýsing

Ég hef, bæði sem nefnd­ar­maður í atvinnu­vega­nefnd og almennur áhuga­mað­ur, kynnt mér fisk­eld­is­mál­in, lesið mig í gegnum athuga­semdir við frum­varp sem fram kom í vor og hlustað á og átt sam­töl við gesti á fundum atvinnu­vega­nefnd­ar. Þá gerði ég mér ferð í norska sjáv­ar­út­vegs­ráðu­neytið í sumar til að kynn­ast því hvernig Norð­menn búa um hnút­ana. Ég hef nefni­lega trölla­trú á því að kynna mér hvernig gert er í öðrum löndum þannig að við getum lært af því.

Í þessum greina­flokki mun ég setja fram sýn mína um hvernig hægt væri að búa sem best um þessi mál, í sem mestri sátt. Því rót­grón­ari sem atvinnu­greinin verð­ur, því erf­ið­ara verður að stilla hana af upp á nýtt. Sumt af því sem ég set fram er þegar við lýði, annað er að finna í frum­varpi sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra frá í vor, en sumt er frá mér kom­ið. Mig langar að setja fram sýn mína til að skapa umræðu­grund­völl um mál­ið.

Lík­lega er það barna­leg von að telja að hægt sé að ná sátt um fisk­eldi. Það verður mjög auð­velt að skjóta það í kaf sem ég set fram hér. Sér­fræð­ingar og rekstr­ar­að­ilar geta án efa bent á að ein­hvers staðar sé ég á villi­götum með óraun­hæfar vænt­ing­ar. Það er allt í lagi, ég þarf ekki alltaf að hafa rétt fyrir mér. Þá geta hörð­ustu and­stæð­ingar fisk­eldis áreið­an­lega farið þá auð­veldu leið að úthrópa mig sem svik­ara við umhverf­is­sjón­ar­mið fyrir að opna á að til sé ein­hver milli­vegur um upp­bygg­ingu fisk­eld­is. Það er líka allt í lagi, en færir okkur ekk­ert upp úr skot­gröf­un­um. Hér er í það minnsta mín sýn og ég mun hlusta á allar gagn­rýn­is­radd­ir.

Raunar vona ég að þeir sem kunni að vera mér ósam­mála komi því á fram­færi, því þannig getum við rætt saman og þokað þessum málum áfram.

Í þess­ari fyrstu grein hyggst ég fjalla um auð­linda­gjöld, umhverf­is­mál og hag­ræna hvata. Í grein tvö mun ég fjalla um eft­ir­lit byggt á vís­indum og þekk­ingu og í loka­grein­inni mun ég draga málið saman og setja fram­tíð­ar­sýn mína fram. Full mynd fæst því ekki á minn mál­flutn­ing fyrr en allar grein­arnar hafa birst. Í sem stystu máli snýst sú fram­tíð­ar­sýn um umhverf­is­vænt fisk­eldi.

Sann­gjörn og skil­virk gjald­taka

Fisk­eld­is­fyr­ir­tæki nýta sam­eig­in­lega auð­lind þjóð­ar­inn­ar, haf­ið, og því er eðli­legt að þau greiði til sam­fé­lags­ins fyrir það. Starf­semi þeirra get­ur, ef allt fer á versta veg, haft í för með sér umhverf­is­lys og breyt­ingu á vist­kerf­um, með blöndun eld­is­laxa og villtra.

Norð­menn hafa mikla reynslu í fisk­eld­is­mál­um, hafa rekið sig á ýmis horn og gert mörg mis­tök. Í dag er fisk­eldi umfangs­mikil atvinnu­grein í Nor­egi og áform eru uppi um að efla hana enn frek­ar. Þar eru gerðar miklar kröfur til fyr­ir­tækja í rekstri og rukkað hátt leyf­is­gjald.

Þar í landi not­ast menn við svo­kallað umferð­ar­ljósa­kerfi; svæðum er skipt í græn, gul og rauð eftir því hvort heim­ilt er að auka við fram­leiðslu, hvort þarf að skoða það betur eða jafn­vel draga úr henni. Fyrr á þessu ári gáfu Norð­menn út leyfi sem jafn­giltu 6% aukn­ingu á fram­leiðslu á grænum svæð­um.

Tvenns konar fyr­ir­komu­lag var við­haft við aukn­ing­una. Þriðj­ungi hennar var skipt á milli fyr­ir­tækja á föstu verði, sem nam 120 þús­und NKR pr. tonn. Tveir þriðju voru boðnir út og með­al­verðið sem fékkst var 195 þús­und NKR pr. tonn. Þetta jafn­gildir því að 1,5 milljón íslenskra króna hafi feng­ist á fasta verð­inu og um 2,5 millj­ónir í upp­boð­inu. Fyrir hvert ein­asta tonn. Það er því ljóst að um umtals­verða fjár­muni er að ræða og Norð­menn líta á þetta sem mik­il­vægan tekju­stofn, en um leið að greinin sjálf standi undir öllum kostn­aði við vöktun og eft­ir­lit.

Er þetta leiðin sem við eigum að fara? Það væri í sjálfu sér ein­falt og í frum­varpi um fisk­eldi sem lagt var fram í vor er gert ráð fyrir umtals­vert háu leyf­is­gjaldi. Gall­inn er að það mið­ast aðeins við leyfi á svæðum sem ekki hafa þegar verið burð­ar­þols­met­in. Þá hefur það engin áhrif á þá starf­semi sem nú þegar er til staðar og nýliðar í grein­inni sætu alls ekki við sama borð og þeir sem fengu leyfið á mun lægri upp­hæð.

Sjálfum finnst mér hins vegar eðli­legra að fyrir nýt­ingu sam­eig­in­legra auð­linda verði ein­fald­lega greitt auð­linda­gjald. Slíkt gjald leggst hlut­falls­lega jafnt á öll fyr­ir­tæki í grein­inni og með slíku kerfi næð­ist fram sann­gjörn greiðsla fyrir nýt­ingu sam­eig­in­legrar auð­lind­ar. Raunar tel ég eðli­legt að skoða allt umhverfi auð­linda­gjalda, hvort sem auð­lindin er haf­ið, orkan, sam­eig­in­leg land­svæði eða hvað sem er, og sam­ræma. Auð­linda­gjald gefur líka færi á því að nýta hag­ræna hvata til að stuðla að umhverf­is­vænni rekstri, eins og komið verður inn á hér á eft­ir.

Skýrar umhverfis­kröfur

Þrátt fyrir að aldrei sé hægt að segja að lok­aðar sjó­kvíar séu full­komn­ar, frekar en önnur mann­anna verk, þá eru þær mun örugg­ari en þær opnu. Ég tel ein­sýnt að stefna eigi að því að allt fisk­eldi við Íslands­strendur verði á end­anum í lok­uðum kví­um. Það er umfangs­mikið og kostn­að­ar­samt verk­efni og eðli­legt að til þess verði gef­inn tími. Hins vegar á engan afslátt að gefa af umhverfis­kröf­um, þó ekki verði strax kraf­ist lok­aðra kvía.

Það þarf að gera þá kröfu að allur bún­aður sé umhverf­is­vænn og eftir bestu fáan­legu tækni hverju sinni. Í því skyni er eðli­legt að gefa fyr­ir­tækjum aðlög­un­ar­tíma þurfi þau þess, að eftir ákveðið langan tíma verði ekki eldi í opnum kvíum við Íslands­strend­ur.

Þar kemur að því sem komið var inn á, hag­rænum hvöt­um. Það er hægt að beita þeim til að hvetja fyr­ir­tæki til að færa rekstur sinn til umhverf­is­vænni vegar og ein­faldasta leiðin til þess er að gefa afslátt á auð­linda­gjald­inu. Þannig má hugsa sér að afsláttur verði veittur fyrir fyr­ir­tæki sem vinna að því að:

- Fara í lokað eldi

- Fara í land­eldi

- Nýta ófrjóan lax í eldi

- Merkja alla fiska þannig að hægt sé að rekja stroku­fiska til þeirra

- Fram­leiðslan er laus við lús og um leið þau fyr­ir­tæki sem minnst nota af lyfjum

Eðli­legt er einnig að tekið sé til­lit til fer­ils fyr­ir­tækja í umhverf­is­mál­um, til dæmis þegar að end­ur­út­hlutun leyfa kem­ur. Þá gæti það haft áhrif til afsláttar á auð­linda­gjöldum að vera með flekklausan feril í þeim efn­um, í það minnsta á þeim upp­bygg­ing­arfasa sem við nú erum í.

Sú upp­bygg­ing verður að vera á vís­inda­legum grunni og undir merkjum sjálf­bærni, en um það verður fjallað betur í næstu grein.

Höf­undur er þing­maður Vinstri grænna.

Borgarstjóri: Óvissu eytt um borgarlínu og framkvæmdir hefjast 2020
Skrifað hefur verið undir viljayfirlýsingu og samkomulag sem á að tryggja fjármögnun borgarlínu.
Kjarninn 21. september 2018
Breytingar hafa leitt til verulega bætts árangurs peningastefnunnar
Aðalhagfræðingur Seðlabanka Íslands segir að þær breytingar sem gerðar hafa verið á framkvæmd peningastefnunnar hafi skilað miklum árangri.
Kjarninn 21. september 2018
Steinunn Þorvaldsdóttir
Afleitur handavandi
Kjarninn 21. september 2018
WOW air greiðir hærri vexti en önnur flugfélög
Bloomberg segir að vextirnir sem WOW air borgar vegna skuldabréfaútgáfu sinnar séu hærri en vextir í útboðum annarra evrópskra flugfélaga sem farið hafa fram á síðustu árum.
Kjarninn 21. september 2018
Birkir Hólm Guðnason
Birkir Hólm Guðnason nýr forstjóri Samskipa
Pálmar Óli Magnússon lætur af störfum sem forstjóri Samskipa og Birkir Hólm Guðnason tekur við.
Kjarninn 21. september 2018
Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
Ráðherra skipar stýri­hóp um mótun nýsköp­un­ar­stefnu fyrir Ísland
Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir hefur skipað stýrihóp um mótun heildstæðrar nýsköpunarstefnu fyrir Ísland. Stefnan skal liggja fyrir ekki síðar en 1. maí næstkomandi.
Kjarninn 21. september 2018
Vilja þyrlupall á Heimaey
Fimm þingmenn hafa nú lagt fram þingsályktunartillögu þar sem samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra er falið að gera ráðstafanir til að hanna og staðsetja þyrlupall á Heimaey til að auka enn frekar öryggi í sjúkra- og neyðarflugi til Vestmannaeyja.
Kjarninn 21. september 2018
Helmingur landsmanna sækir fréttir af vefsíðum fréttamiðla
Samkvæmt nýrri könnun MMR sækja einungis 4 prósent Íslendinga helst fréttir í dagblöð en 9 prósent af samfélagsmiðlum.
Kjarninn 21. september 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar