Endurreisn íslenska lýðveldisins?

Svanur Kristjánsson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, segir að það sé ekki hægt að búa við stjórnarskrá sem galopni leiðir til geðþóttaákvarðana og ábyrgðarleysis ráðamanna. Lýðveldið sjálft sé í miklum vanda.

Auglýsing

Íslenska lýð­veldið er í miklum vanda. Eins og Rann­sókn­ar­skýrsla Alþingis leiðir glögg­lega í ljós var Hrunið 2008 í sér­legu boði íslenskra stjórn­valda, fjár­mála­stofn­ana og eft­ir­lits­að­ila. Reyndar er íslenska Hrunið eina dæmið um fjár­mála­kerfi í lýð­ræð­is­ríki sem hrynur undan þunga inn­lendrar spill­ing­ar, van­hæfni, frænd­hygli og fúsks vald­hafa í stjórn­málum og fjár­mála­kerfi. Heimskreppa og/eða styrj­aldir komu þar ekki við sögu.

Þjóð­fé­lagið er gegn­sýrt af van­trausti - ekki síst við­var­andi tor­tryggni almenn­ings í garð vald­hafa og stofn­ana. Rík­is­stjórnir koma og fara – meira að segja þrjár sama árið 2017. Þing­kosn­ingar haldnar 2009, 2013, 2016 og 2017. Núver­andi rík­is­stjórn nýtur sam­kvæmt skoð­ana­könnun fylgis minna en helm­ings kjós­enda. Óstöð­ug­leiki í stjórn­málum og þjóð­lífi er orðið að reglu fremur en und­an­tekn­ingu. Framundan hörð stétta­á­tök ef að líkum læt­ur.

Við þurfum að finna leið til að end­ur­reisa íslenska lýð­veld­ið. Hafa sam­eig­in­legan sátt­mála og grund­vall­ar­lög sem visa okkur leið­ina til lýð­ræðis og rétt­læt­is. Fyrsta skrefið í end­ur­reisn­inni að horfast í augu við þá stað­reynd að í lýð­veld­is­stjórn­ar­skránni er ekki að finna neinn veg­vísi til lýð­ræð­is.

Auglýsing

Sveinn Björns­son, fyrsti for­seti Íslands, sagði m.a. í nýársávarpi 1949:

„Og nú, hálfu fimmta ári eftir stofnun lýð­veld­is­ins rofar ekki enn fyrir þeirri nýju stjórn­ar­skrá, sem vér þurfum að fá sem fyrst og almennur áhugi var um hjá þjóð­inni og stjórn­mála­leið­tog­um, að sett verði sem fyrst. Í því efni búum vér enn við bætta flík, sem sniðin var upp­runa­lega fyrir annað land, með öðrum við­horf­um, fyrir heilli öld.”

Í grund­vall­ar­at­riðum er núver­andi stjórn­ar­skrár byggð á stjórn­ar­skrá kon­ungs­rík­is­ins Dan­mörku –frá 1849. Sveinn var mik­ill lýð­ræð­is­sinni og taldi að full­veld­is­réttur þjóð­ar­innar ætti að vera grund­vall­ar­at­riði í stjórn­skipun sér­hvers lýð­veld­is. Stjórn­ar­skrá kon­ungs­ríkis hæfði ekki íslensku lýð­ræð­is­landi. Sveinn hvatti því til þess að kosið yrði sér­stakt stjórn­laga­þing til að semja stjórn­ar­skrá lýð­veld­is­ins. Alþing­is­menn ættu ekki að ákvarða efni stjórn­ar­skrá enda væri nauð­syn­legt að kveða þar m.a. skýrt á um tak­mark­anir á valdi Alþingis sem og ann­arra valds­manna.

Í lýð­veld­is­stjórn­ar­skránni frá 1944 hefur for­seti Íslands víð­tækt geð­þótta­vald en bera enga ábyrgð. Núver­andi for­seti, Guðni Th. Jóhann­es­son, hefur ítrekað kallað eftir að völd og ábyrgð for­seta Íslands verði skil­greind í stjórn­ar­skrá. Í þing­setn­ing­ar­ræðu sinni 12. sept­em­ber 2017 sagði for­set­inn að „við óbreytt ástand verði ekki unað” og að „Stjórn­ar­skrár­bundið ábyrgð­ar­leysi, sem felur samt í sér form­lega stað­fest­ingu á ákvörð­unum ann­arra, sam­ræm­ist ekki rétt­ar­vit­und fólks og á ekki heima í stjórn­sýslu sam­tím­ans”.

Geð­þótta­vald Alþingis er líka oft algjört og þá mest þegar mik­il­væg­ast er að Alþingi gæti almanna­hags og þjóð­ar­far­sældar en gangi ekki erinda sér­hags­muna hinna ríku og vold­ugu. Þannig hefur Alþingi Íslend­inga tekið sér vald til þess að svipta þjóð­ina virku eign­ar­haldi á dýr­mæt­ustu sam­eign Íslend­inga, fisk­veiði­auð­lind­inni, en afhenda hana gjafa­kvóta­greifum til eigin fénýt­ingar og brasks. Á Íslandi geta ráð­herra, jafn­vel dóms­mála­ráð­herra, brotið lög og setið áfram eins og ekk­ert hafi í skorist. Fengið meira að segja sér­staka trausts­yf­ir­lýs­ingu frá meiri­hluta Alþing­is.

Við getum ekki búið við stjórn­ar­skrá sem galopnar leiðir til geð­þótta­á­kvarð­ana og ábyrgð­ar­leysis ráða­manna. Við þurfum að leita nýrra leiða til að end­ur­reisa íslenska lýð­veld­ið. Leitum fyrst til þjóð­skálds. Hannes Pét­urs­son segir í ljóða­bók sinni Fyrir Kvöld­dyr­um:

„Við stóð­umst ekki án drauma

neinn dag til kvölds … “.

Sem betur fer hefur okkur þrátt fyrir allt auðn­ast að búa til fínar til­lögur að Sam­fé­lags­sátt­mála og einnig frum­varp að nýrri stjórn­ar­skrá. Árið 2010 var kosið til Stjórn­laga­þings sem síðar varð Stjórn­laga­ráð eftir að Hæsti­réttur Íslands hafði ógilt kosn­ing­una án þess að sýnt væri fram á að fram­kvæmd kosn­ing­anna hefði haft ein­hver áhrif á nið­ur­stöð­una. Umboðið frá þjóð­inni var þar af leið­andi óhagg­að.

28. júlí 2011 sam­þykkti Stjórn­laga­ráð eft­ir­far­andi:

„Við sem byggjum Ísland viljum skapa rétt­látt sam­fé­lag þar sem allir sitja við sama borð. Ólíkur upp­runi okkar auðgar heild­ina og saman berum við ábyrgð á arfi kyn­slóð­anna, landi og sögu, nátt­úru, tungu og menn­ingu.

Ísland er frjálst og full­valda ríki með frelsi jafn­rétti, lýð­ræði og mann­rétt­indi að horn­stein­um.

Stjórn­völd skulu vinna að vel­ferð íbúa lands­ins, efla menn­ingu þeirra og virða marg­breyti­leika mann­lífs, lands og líf­rík­is.

Við viljum efla frið­sæld, öryggi, heill og ham­ingju á meðal okkar og kom­andi kyn­slóða. Við ein­setjum okkur að vinna með öðrum þjóðum að friði og virð­ingu fyrir jörð­inni og öllu mann­kyni.

Í þessu ljósi setjum við okkur nýja stjórn­ar­skrá, æðstu lög lands­ins sem öllum ber að virða.”

Líf ein­stak­linga og sam­fé­laga er vissu­lega flókið en sumt er samt bæði ein­falt og satt. Þannig getur íslenskt lýð­ræði ekki þroskast án nýs sam­fé­lags­sátt­mála og nýrrar stjórn­ar­skrár. Við höfum ein­fald­lega engin við­mið – ekk­ert sam­eig­in­leg mark­mið, engar sam­eig­in­legar hug­sjón­ir, enga sam­eig­in­lega drauma. Draumar eru hins vegar upp­haf en ekki enda­lok. Veg­ferðin er síðan á ábyrgð okkar hvers og eins og í sam­ein­ingu. Aðfara­orðin er góður grunnur að Sam­fé­lags­sátt­mála. Þar er að finna draum­sýn sem gæti sam­einað íslenska þjóð og skapað mögu­leika á end­ur­reisn íslenska lýð­veld­is­ins. Íslend­ingar eign­uð­ust sinn fyrsta Sam­fé­lags­átt­mála.

Meg­in­at­riði frum­varps Stjórn­laga­ráðs að nýrri stjórn­ar­skrár voru sam­þykkt í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu 20. okt. 2012. Hvað svo sem segja má um ein­stakar greinar þess er er ljóst að það getur ásamt Aðfara­orð­unum markað leið­ina til raun­veru­legs lýð­veld­is.

Bar­áttu Íslend­inga fyrir sjálf­stæði og full­veldi getur ekki lokið með stjórn­ar­skrá sem byggir á stjórn­ar­skrá kon­ungs­rík­is. Við þurfum og skulum reglu­lega rifja upp að meg­in­mark­mið full­veld­is­bar­áttu Íslend­inga – sam­kvæmt for­skrift Jóns Sig­urðs­sonar - var að íslenska þjóðin yrði full­valda en ekki að inn­lend ráða­stétt kæmi í stað hins danska valds. For­ræði þjóð­ar­innar var t.d. und­ir­strikað sér­stak­lega með því að kosið var almennri kosn­ingu til að velja full­trúa á Þjóð­fund­inn 1851 sem fjall­aði um stjórn­skipun lands­ins. Ekki var talið við hæfi að Alþingi semdi til­lögur sem m.a. ætti að afmarka vald Alþing­is­manna.

Á tímum Jóns Sig­urðs­sonar hefði Alþingi Íslend­inga örugg­lega ekki hunsað nið­ur­stöðu þjóð­ar­at­kvæðis um nýja stjórn­ar­skrá. Lýð­veldið er nefni­lega fjöregg þjóð­ar­innar –og á ekki að vera áfram einka­leik­völlur ráða­stétt­ar­innar í land­inu.

Höf­undur er pró­fessor emeritus í stjórn­mála­fræði við Háskóla Íslands og félagi í Reykja­vikurAka­dem­íu. Grein er byggt á erindi á Full­veld­is­mara­þoni Reykja­vík­ur­Aka­demíu á Menn­ing­arnótt Reykja­víkur 18. ágúst 2018.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Fasteignamarkaðurinn að taka aftur við sér
Fasteignaverð tók kipp í októbermánuði og hækkaði vísitala markaðarins um 0,5 prósent frá því mánuðinn á undan.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Þjóðskrá afhendir upplýsingar um meðlimi í trú- og lífsskoðunarfélögum
Úrskurðarnefnd um upplýsingamál mat það svo að netföng væru ekki viðkæmar persónuupplýsingar.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri SFS.
SFS segjast gera kröfu til sjávarútvegsins um að starfa heiðarlega og löglega
Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi segjast vilja vera fyrirmynd og í fremstu röð í heiminum þegar kemur að sjávarútvegi. Þau ætla að styðja stjórnvöld í aðgerðum sínum sem eru tilkomnar vegna Samherjamálsins.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Kristbjörn Árnason
Enn einu sinni springur kapítalisminn í loft upp á græðginni og siðleysinu
Leslistinn 19. nóvember 2019
Árni M. Mathiesen, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra.
Fyrrverandi ráðherra á meðal stjórnenda stofnunar sem gerir úttekt á útgerðum
Árni Mathiesen, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, er aðstoðarframkvæmdastjóri fiskveiðisviðs stofnunarinnar sem Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra, hefur falið að gera úttekt á viðskiptaháttum útgerða í þróunarlöndum.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra.
FAO vinni úttekt á viðskiptaháttum útgerða í þróunarlöndum
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra mun hafa frumkvæði að því Alþjóðamatvælastofnunin vinni úttekt á viðskiptaháttum útgerða sem stunda veiðar og eiga í viðskiptum með aflaheimildir í þróunarlöndum.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Björgólfur úr stjórn Sjóvá „vegna anna“
Björgólfur Jóhannsson hefur ákveðið að víkja tímabundið úr stjórn Sjóvá. Hann var stjórnarformaður félagsins. Björgólfur tók nýverið við forstjórastöðunni hjá Samherja.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Julian Assange
Rannsókn gegn Assange felld niður
Samkvæmt WikiLeaks hefur rannsókn á hendur Julian Assange verið felld niður. Ritstjóri miðilsins, Kristinn Hrafnsson, segir að um réttarfarsskandal sé að ræða.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar