Eru fleiri kostir raunhæfir fyrir laxeldi á Vestfjörðum?

Helgi Thorarensen, prófessor við fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum, segir að fiskeldi – eins og öll önnur matvælaframleiðsla – hafi að sjálfsögðu umhverfisáhrif en þeim megi halda innan ásættanlegra marka með ströngum reglum og eftirliti.

Auglýsing

Í fram­haldi af kæru nokk­urra nátt­úru­vernd­ar­sam­taka og veið­rétt­ar­hafa felldi Úrskurð­ar­nefnd umhverf­is- og auð­linda­mála nýlega úr gildi leyfi fyr­ir­tækj­anna Fjarða­lax og Arctic Sea Farm til að fram­leiða 17.500 tonn af laxi á ári í Pat­reks­firði og Tálkna­firði. Úrskurð­ur­inn er sér­stakur í ljósi þess að leyfin rúm­ast vel innan þess ramma sem fisk­eldi eru sett á Íslandi og þeirrar bestu vit­neskju sem við höfum um umhvef­is­á­hrif fisk­eld­is. Burð­ar­þols­mat Haf­rann­sókn­ar­stofn­unar gerir ráð fyrir að hægt sé að ala allt að 50.000 tonn á Vest­fjörðum án þess að valda skað­legri meng­un. Eins gerir áhættu­mat Haf­rann­sókn­ar­stofn­unar ráð fyrir að ásætt­an­legt sé að ala sama magn á Vest­fjörðum án þess að villtum stofnum sé stefnt í hættu. Bæði burð­ar­þols­matið og áhættu­matið eru byggð á rann­sóknum og reynslu ann­arra þjóða af lax­eldi.

Fyrir úrskurð­inum um að fella leyfi fyr­ir­tækj­anna úr gildi eru færð ýmis laga­tækni­leg rök, en kjarn­inn máls­ins, og sá sem nið­ur­staða nefnd­ar­innar byggir aðal­lega á, er að í umhverf­is­mati hafi ekki verið reif­aðir aðrir val­kostir við fram­leiðsl­una. Nefndin nefnir ekki í nið­ur­stöðu sinni hverjir þessir val­kostir gætu ver­ið, en í kærunni eru nefndir val­kostir á borð við eldi á laxi í kerjum á landi, eldi í lok­uðum kvíum eða að not­aður verði þrí­litna geld­lax. Eng­inn þessa kosta er raun­hæfur og færi ég rök fyrir því hér að neð­an.

Heyrst hafa full­yrð­ingar um að Norð­menn séu að færa allt sitt lax­eldi upp á land. Þetta er alrangt, því minna en 0,1% af þeim 2,5 millj­ónum tonna sem árlega eru fram­leidd af laxi í heim­inum koma úr land­eldi og það mun ekki breyt­ast mikið í bráð. Vissu­lega eru uppi áform um bygg­ingu stórra land­eld­is­stöðva í Nor­egi, BNA og víð­ar, en reynslan af slíkri starf­semi gefur því miður ekki til­efni til bjart­sýni. Raunar hafa Íslend­ingar meiri reynslu af land­eldi á laxi en nokkur önnur þjóð. Fisk­eld­is­stöðin Silf­ur­stjarnan hefur í nærri 30 ár alið lax í mark­aðs­stærð, 1000-1500 tonn ári, og er eina fyr­ir­tækið í heim­inum sem hefur náð að skilað hagn­aði af land­eldi á laxi. Til að ala 17.500 tonn af laxi á ári í kerjum þarf hátt í 17.000 lítra á sek­úndu af sjó og umtals­verðan jarð­hita, sem ekki er fyrir hendi á Vest­fjörð­um. Þess vegna er land­eldi mögu­legt á háhita­svæðum í Öxar­firði og á Reykja­nesi, en ekki á Vest­fjörðum. Þessi val­kostur er því aug­ljós­lega óraun­hæf­ur.

Auglýsing

Til er útfærsla af land­eldi þar sem vatn er end­ur­nýtt með sér­stökum bún­aði og þar er mun minni vatns- og hita­þörf. Þetta hefur gefið góða raun t.d. í seiða­fram­leiðslu á laxi í Nor­egi og Fær­eyj­um, en til­raunir til að ala lax í mark­aðs­stærð við þessar aðstæð­ur, m.a. í Dan­mörku, hafa mis­heppn­ast hingað til; fyr­ir­tækin hafa annað hvort hætt starf­semi eða eru rekin með halla þrátt fyrir að verð á laxi hafi verið óvenju­hátt undan farin ár. Ýmis vanda­mál hafa komið upp við fram­leiðsl­una, sem orðið hafa til þess að ekki hefur tek­ist að standa við fram­leiðslu­á­ætl­an­ir. Það sem mestu mál skiptir er þó að stofn­kostn­aður og rekstr­ar­kostn­aður í land­eldi eru umtals­vert hærri en í kvía­eldi og þess vegna mun land­eldi alltaf standa höllum fæti í sam­keppni við kvía­eldi. Þessi tækni gæti gert land­eldi á laxi á Vest­fjörðum að raun­hæfum val­kosti í fram­tíð­inni, en svo er ekki sem stend­ur.

Fram­þróun í eld­is­tækni hefur verið hröð á und­an­förnum árum og hafa lax­eld­is­fyr­ir­tæki lagt mikið fé í að þróa nýjan og traust­ari búnað til eld­is. Verið er að prófa ýmsar útfærslur af lok­uðum eld­is­ein­ingum í sjó t.d. lok­aða kví­a­poka, fljót­andi ker, en einnig stórar opnar úthafs­kví­ar. Lík­legt er að þessi þró­un­ar­vinna muni skila nýjum val­kostum í fisk­eldi í fram­tíð­inni. Það eru hins vegar ein­hver ár í að þessar aðferðir verði raun­hæfur val­kostur í rekstri lax­eld­is.

Það sama á við um fram­leiðslu á geldum þrí­litna laxi. Unnið er að til­raunum með eldi á slíkum laxi í Nor­egi og á Íslandi þar sem Haf­rann­sóknas­stofnun og Háskól­inn á Hólum vinna að rann­sóknum á þessu sviði í sam­starfi við fisk­eld­is­fyr­ir­tæki. Reynslan af eldi þrí­litna laxa í Nor­egi hefur leitt í ljós ýmsa van­kanta sem enn á eftir að leysa. Fram­leiðsla á geld­laxi með öðrum aðferðum er enn á rann­sókn­ar­stigi og á engan hátt hægt að halda því fram að þetta sé orð­inn raun­hæfur kost­ur.

Að sjálf­sögðu hefur fisk­eldi, eins og öll önnur mat­væla­fram­leiðsla, umhverf­is­á­hrif, en þeim má halda innan ásætt­an­legra marka með ströngum reglum og eft­ir­liti. Hvoru tveggja er þegar er til staðar hér á landi. Sam­kvæmt bestu upp­lýs­ingum sem við höf­um, á það ekki að stefna umhverfi eða villtum laxa­stofnum í hættu þó fram­leiðsla auk­ist í sam­ræmi við fyrr­greind útgefin starfs­leyfi. Ég kem ekki auga á raun­hæfan val­kost fyrir eldi á laxi á Vest­fjörðum annan en að ala fisk­inn í kví­um.

Úrskurð­ar­nefnd umhverf­is- og auð­linda­mála leggur ofurá­herslu á að skoð­aðir verði aðrir val­kostir í umhvef­is­mati eða eins og segir í úrskurð­in­um: „...er afar ólík­legt að ekki finn­ist a.m.k. einn annar val­kostur sem hægt er að leggja fram til mats...“. Hvað ef ekki er fyrir hendi nema einn raun­hæfur val­kostur eins og bent hefur verið á hér að ofan? Er það raun­veru­lega krafa nefnd­ar­innar að í hverju umhverf­is­mati sé búinn til (fræði­leg­ur) val­kost­ur, a.m.k. einn strá­mað­ur, sem síðan er hægt að fella og þá liggi hin rétta nið­ur­staða fyr­ir?

Höf­undur er pró­fessor við fisk­eld­is- og fiska­líf­fræði­deild Háskól­ans á Hól­u­m. 

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sjúklingur á gjörgæsludeild í Buenos Aires. Heilbrigðiskerfi Argentínu er komið að þolmörkum.
„Milljónamæringa-skattur“ lagður á
Nýr skattur á stóreignafólk hefur verið tekinn upp í Argentínu til að standa straum af kostnaði vegna kórónuveirufaraldursins. Skatttekjurnar verða m.a. notaðar til að kaupa lækningavörur.
Kjarninn 5. desember 2020
Plata sem undirstrikar tengsl hugleiðslu og bænar
Hugarró er fyrsta sólóplata Margrétar Árnadóttur söngkonu og söngkennara. Hún safnar fyrir útgáfu hennar á Karolina Fund.
Kjarninn 5. desember 2020
Stefan Löfven, forsætisráðherra Svíþjóðar
Svíar búast við að bólusetja fimmtung þjóðarinnar á næsta ársfjórðungi
Þrátt fyrir að íslenska ríkisstjórnin, sem fær bóluefni frá Svíþjóð, voni að hjarðónæmi gegn COVID-19 náist á fyrsta ársfjórðungi 2021, búast sænsk yfirvöld ekki við því að bólusetja nema fimmtung af þjóðinni gegn veirunni á sama tíma.
Kjarninn 5. desember 2020
Óðinn Jónsson
Níræða Ríkisútvarpið
Kjarninn 5. desember 2020
Af þeim 2.333 íbúðum sem byggingaraðilarnir hyggjast reisa eru 1.368 á höfuðborgarsvæðinu og 965 á landsbyggðinni.
78 aðilar vilja byggja 2.333 íbúðir
Húsnæðis- og mannvirkjastofnun segir áhyggjur af því að kröfur hlutdeildarlána kæmu í veg fyrir að sótt yrði um þau og hagkvæmt húsnæði byggt, virðast hafa verið óþarfar.
Kjarninn 5. desember 2020
Rannsókn á undanskotum vegna fjárfestingarleiðarinnar stutt á veg komin
Mál tengt einstaklingi sem grunaður er um að hafa skotið undan fjármagnstekjum með því að nýta sér fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands fór frá skattrannsóknarstjóra til héraðssaksóknara í maí. Þar er rannsókn þess stutt á veg komin.
Kjarninn 5. desember 2020
Verksmiðjutogarinn Heinaste er búinn að fara í slipp og heitir nú Tutungeni.
Árs kyrrsetningu lokið og togari seldur en andvirðinu haldið eftir í Namibíu
Samherji sagði frá því í vikunni að togarinn Heinaste væri laus úr vörslu namibískra yfirvalda og hefði verið seldur í þokkabót. Ekki fylgdi þó fréttatilkynningu fyrirtækisins að söluandvirðinu yrði haldið sem tryggingu á bankareikningi í Namibíu.
Kjarninn 5. desember 2020
Magn kókaíns í frárennsli höfuðborgarinnar fjórfaldaðist milli áranna 2016 og 2018. Í sumar hafði verulega dregið úr því miðað við apríl í fyrra.
Mun minna kókaín í skólpinu í kórónuveirufaraldri
Kórónuveirufaraldurinn hefur breytt mynstri fíkniefnanotkunar í Reykjavík, segir doktorsnemi sem hefur í fimm ár rannsakað magn ólöglegra fíkniefna í frárennsli borgarinnar. Magn kókaíns í skólpinu var 60 prósent minna í júní en í apríl í fyrra.
Kjarninn 5. desember 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar