Eru fleiri kostir raunhæfir fyrir laxeldi á Vestfjörðum?

Helgi Thorarensen, prófessor við fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum, segir að fiskeldi – eins og öll önnur matvælaframleiðsla – hafi að sjálfsögðu umhverfisáhrif en þeim megi halda innan ásættanlegra marka með ströngum reglum og eftirliti.

Auglýsing

Í fram­haldi af kæru nokk­urra nátt­úru­vernd­ar­sam­taka og veið­rétt­ar­hafa felldi Úrskurð­ar­nefnd umhverf­is- og auð­linda­mála nýlega úr gildi leyfi fyr­ir­tækj­anna Fjarða­lax og Arctic Sea Farm til að fram­leiða 17.500 tonn af laxi á ári í Pat­reks­firði og Tálkna­firði. Úrskurð­ur­inn er sér­stakur í ljósi þess að leyfin rúm­ast vel innan þess ramma sem fisk­eldi eru sett á Íslandi og þeirrar bestu vit­neskju sem við höfum um umhvef­is­á­hrif fisk­eld­is. Burð­ar­þols­mat Haf­rann­sókn­ar­stofn­unar gerir ráð fyrir að hægt sé að ala allt að 50.000 tonn á Vest­fjörðum án þess að valda skað­legri meng­un. Eins gerir áhættu­mat Haf­rann­sókn­ar­stofn­unar ráð fyrir að ásætt­an­legt sé að ala sama magn á Vest­fjörðum án þess að villtum stofnum sé stefnt í hættu. Bæði burð­ar­þols­matið og áhættu­matið eru byggð á rann­sóknum og reynslu ann­arra þjóða af lax­eldi.

Fyrir úrskurð­inum um að fella leyfi fyr­ir­tækj­anna úr gildi eru færð ýmis laga­tækni­leg rök, en kjarn­inn máls­ins, og sá sem nið­ur­staða nefnd­ar­innar byggir aðal­lega á, er að í umhverf­is­mati hafi ekki verið reif­aðir aðrir val­kostir við fram­leiðsl­una. Nefndin nefnir ekki í nið­ur­stöðu sinni hverjir þessir val­kostir gætu ver­ið, en í kærunni eru nefndir val­kostir á borð við eldi á laxi í kerjum á landi, eldi í lok­uðum kvíum eða að not­aður verði þrí­litna geld­lax. Eng­inn þessa kosta er raun­hæfur og færi ég rök fyrir því hér að neð­an.

Heyrst hafa full­yrð­ingar um að Norð­menn séu að færa allt sitt lax­eldi upp á land. Þetta er alrangt, því minna en 0,1% af þeim 2,5 millj­ónum tonna sem árlega eru fram­leidd af laxi í heim­inum koma úr land­eldi og það mun ekki breyt­ast mikið í bráð. Vissu­lega eru uppi áform um bygg­ingu stórra land­eld­is­stöðva í Nor­egi, BNA og víð­ar, en reynslan af slíkri starf­semi gefur því miður ekki til­efni til bjart­sýni. Raunar hafa Íslend­ingar meiri reynslu af land­eldi á laxi en nokkur önnur þjóð. Fisk­eld­is­stöðin Silf­ur­stjarnan hefur í nærri 30 ár alið lax í mark­aðs­stærð, 1000-1500 tonn ári, og er eina fyr­ir­tækið í heim­inum sem hefur náð að skilað hagn­aði af land­eldi á laxi. Til að ala 17.500 tonn af laxi á ári í kerjum þarf hátt í 17.000 lítra á sek­úndu af sjó og umtals­verðan jarð­hita, sem ekki er fyrir hendi á Vest­fjörð­um. Þess vegna er land­eldi mögu­legt á háhita­svæðum í Öxar­firði og á Reykja­nesi, en ekki á Vest­fjörðum. Þessi val­kostur er því aug­ljós­lega óraun­hæf­ur.

Auglýsing

Til er útfærsla af land­eldi þar sem vatn er end­ur­nýtt með sér­stökum bún­aði og þar er mun minni vatns- og hita­þörf. Þetta hefur gefið góða raun t.d. í seiða­fram­leiðslu á laxi í Nor­egi og Fær­eyj­um, en til­raunir til að ala lax í mark­aðs­stærð við þessar aðstæð­ur, m.a. í Dan­mörku, hafa mis­heppn­ast hingað til; fyr­ir­tækin hafa annað hvort hætt starf­semi eða eru rekin með halla þrátt fyrir að verð á laxi hafi verið óvenju­hátt undan farin ár. Ýmis vanda­mál hafa komið upp við fram­leiðsl­una, sem orðið hafa til þess að ekki hefur tek­ist að standa við fram­leiðslu­á­ætl­an­ir. Það sem mestu mál skiptir er þó að stofn­kostn­aður og rekstr­ar­kostn­aður í land­eldi eru umtals­vert hærri en í kvía­eldi og þess vegna mun land­eldi alltaf standa höllum fæti í sam­keppni við kvía­eldi. Þessi tækni gæti gert land­eldi á laxi á Vest­fjörðum að raun­hæfum val­kosti í fram­tíð­inni, en svo er ekki sem stend­ur.

Fram­þróun í eld­is­tækni hefur verið hröð á und­an­förnum árum og hafa lax­eld­is­fyr­ir­tæki lagt mikið fé í að þróa nýjan og traust­ari búnað til eld­is. Verið er að prófa ýmsar útfærslur af lok­uðum eld­is­ein­ingum í sjó t.d. lok­aða kví­a­poka, fljót­andi ker, en einnig stórar opnar úthafs­kví­ar. Lík­legt er að þessi þró­un­ar­vinna muni skila nýjum val­kostum í fisk­eldi í fram­tíð­inni. Það eru hins vegar ein­hver ár í að þessar aðferðir verði raun­hæfur val­kostur í rekstri lax­eld­is.

Það sama á við um fram­leiðslu á geldum þrí­litna laxi. Unnið er að til­raunum með eldi á slíkum laxi í Nor­egi og á Íslandi þar sem Haf­rann­sóknas­stofnun og Háskól­inn á Hólum vinna að rann­sóknum á þessu sviði í sam­starfi við fisk­eld­is­fyr­ir­tæki. Reynslan af eldi þrí­litna laxa í Nor­egi hefur leitt í ljós ýmsa van­kanta sem enn á eftir að leysa. Fram­leiðsla á geld­laxi með öðrum aðferðum er enn á rann­sókn­ar­stigi og á engan hátt hægt að halda því fram að þetta sé orð­inn raun­hæfur kost­ur.

Að sjálf­sögðu hefur fisk­eldi, eins og öll önnur mat­væla­fram­leiðsla, umhverf­is­á­hrif, en þeim má halda innan ásætt­an­legra marka með ströngum reglum og eft­ir­liti. Hvoru tveggja er þegar er til staðar hér á landi. Sam­kvæmt bestu upp­lýs­ingum sem við höf­um, á það ekki að stefna umhverfi eða villtum laxa­stofnum í hættu þó fram­leiðsla auk­ist í sam­ræmi við fyrr­greind útgefin starfs­leyfi. Ég kem ekki auga á raun­hæfan val­kost fyrir eldi á laxi á Vest­fjörðum annan en að ala fisk­inn í kví­um.

Úrskurð­ar­nefnd umhverf­is- og auð­linda­mála leggur ofurá­herslu á að skoð­aðir verði aðrir val­kostir í umhvef­is­mati eða eins og segir í úrskurð­in­um: „...er afar ólík­legt að ekki finn­ist a.m.k. einn annar val­kostur sem hægt er að leggja fram til mats...“. Hvað ef ekki er fyrir hendi nema einn raun­hæfur val­kostur eins og bent hefur verið á hér að ofan? Er það raun­veru­lega krafa nefnd­ar­innar að í hverju umhverf­is­mati sé búinn til (fræði­leg­ur) val­kost­ur, a.m.k. einn strá­mað­ur, sem síðan er hægt að fella og þá liggi hin rétta nið­ur­staða fyr­ir?

Höf­undur er pró­fessor við fisk­eld­is- og fiska­líf­fræði­deild Háskól­ans á Hól­u­m. 

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hygge
Hvað þýðir danska hugtakið hygge? Er það stig sem nær hærra en bara að hafa það kósí? Nær eitthvað íslenskt orð yfir það? Eða er um að ræða sérstaka danska heimspeki?
Kjarninn 9. ágúst 2022
Eitt og annað ... einkum danskt
Eitt og annað ... einkum danskt
Hygge
Kjarninn 9. ágúst 2022
Rúmlega þriðjungur heimila á ekkert eftir í veskinu í lok mánaðar
Næstum átta af hverjum tíu í lægsta tekjuhópnum ná ekki að leggja neitt fyrir, ganga á sparnað eða safna skuldum í yfirstandandi dýrtíð. Hjá efsta tekjuhópnum geta næstum níu af hverjum tíu enn lagt fyrir, sumir umtalsvert.
Kjarninn 9. ágúst 2022
Eilífðarefnin finnast í regnvatni alls staðar um heiminn. Uppruni þeirra er oftast á vesturlöndum en það eru fátækari íbúar heims sem þurfa að súpa seyðið af því.
Regnvatn nánast alls staðar á jarðríki óhæft til drykkjar
Okkur finnst mörgum rigningin góð en vegna athafna mannanna er ekki lengur öruggt að drekka regnvatn víðast hvar í veröldinni, samkvæmt nýrri rannsókn.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Fleiri farþegar fóru um Flugstöð Leifs Eiríkssonar í júlí síðastliðinum en í sama mánuði árið 2019.
Flugið nær fyrri styrk
Júlí var metmánuður í farþegaflutningum hjá Play og Icelandair þokast nær þeim farþegatölum sem sáust fyrir kórónuveirufaraldur. Farþegafjöldi um Keflavíkurflugvöll var meiri í júlí síðastliðnum en í sama mánuði árið 2019.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Verðfall á mörkuðum erlendis er lykilbreyta í þróun eignarsafns íslenskra lífeyrissjóða. Myndin tengist fréttinni ekki beint.
Eignir lífeyrissjóðanna lækkuðu um 361 milljarða á fyrri hluta ársins
Fallandi hlutabréfaverð, jafn innanlands sem erlendis, og styrking krónunnar eru lykilþættir í því að eignir íslensku lífeyrissjóðanna hafa lækkað umtalsvert það sem af er ári. Eignirnar hafa vaxið mikið á síðustu árum. Í fyrra jukust þær um 36 prósent.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Uppþornað stöðuvatn í norðurhluta Ungverjalands.
Enn ein hitabylgjan og skuggalegur vatnsskortur vofir yfir
Það er ekki aðeins brennandi heitt heldur einnig gríðarlega þurrt með tilheyrandi hættu á gróðureldum víða í Evrópu. En það er þó vatnsskorturinn sem veldur mestum áhyggjum.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Þrjár af hverjum fjórum krónum umfram skuldir bundnar í steypu
Lektor í fjármálum segir ekki ólíklegt að húsnæðisverð muni lækka hérlendis. Það hafi gerst eftir bankahrunið samhliða mikilli verðbólgu. Alls hefur hækkun á fasteignaverði aukið eigið fé heimila landsins um 3.450 milljarða króna frá 2010.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar