Heimatilbúið hrun íslenska lýðveldisins

Svanur Kristjánsson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, skrifar um lærdómana af framburði vitna í Landsdómsréttarhöldunum yfir Geir H. Haarde.

Auglýsing
Í Lands­dóms­rétt­ar­höld­unum yfir Geir H. Haarde báru 40 ein­stak­lingar vitni fyrir rétt­in­um: 35 karlar og fimm kon­ur. Segja má að saman hafi verið kom­inn rjóm­inn úr ráða­stétt lands­ins. Þar voru ráð­herrar  rík­is­stjórnar Geirs, banka­menn frá Seðla­bank­anum og stóru einka­bönk­unum þremur (Kaup­þingi, Lands­banka og Glitni) og opin­berir emb­ætt­is­menn ráðu­neyta og fjár­mála­eft­ir­lits.

 Nið­ur­staða meiri­hluta Lands­dóms var að sýkna bæri Geir af öllum ákærum nema þeirri sem laut að ákæru um brot gegn 17. gr. stjórn­ar­skrár­inn­ar. Að mínu mati stuðl­aði fram­burður vitn­anna að sýkn­unum Geirs en forð­aði honum ekki frá sak­fell­ingu á einum lið ákærunn­ar. Ekki þótti sannað að hægt hefði verið að bjarga fjár­mála­kerf­inu á vakt Geirs sem for­sæt­is­ráð­herra. Þvert á móti töldu mörg vitni að síð­asta tæki­færið til mark­vissra aðgerða hafi verið ári áður en rík­is­stjórn Geirs var mynduð sum­arið 2007. Öðru máli skipti um ákæruna um brot á þeirri starfs­skyldu Geirs sem for­sæt­is­ráð­herra að sjá um að fjallað væri um mik­il­væg mál­efni á rík­is­stjórn­ar­fund­um. Þar taldi meiri­hluti Lands­dóms að ekki skipti máli sá fram­burður Geirs og ann­arra ráð­herra að ekki hefði tíðkast í rík­is­stjórnum fyrr eða síðar að við­hafa slíka form­festu. Mörg mik­il­væg­ustu mál væru að sögn vitna rædd óform­lega áður en rík­is­stjórn­ar­fundur hæf­ist eða ein­fald­lega að odd­vitar ríks­stjórn­ar­flokka semdu sín á milli um þau. Einnig kom fram ótti ráð­herra um að við­kvæmum málum yrði lekið til fjöl­miðla væru þau á vit­orði margra ráð­herra. Meiri­hluti Lands­dóms ákvað að túlka 17. gr. stjórn­ar­skrár­innar bók­stak­lega, að hefð og venjur breyttu ekki ákvæðum henn­ar.

(Verður þessi nið­ur­staða Lands­dóms að telj­ast hin merki­leg­asta, ekki síst vegna þess að íslenskir fræði­menn – lög­fræð­ingar og stjórn­mála­fræð­ingar - túlk­uðu yfir­leitt 26. gr. stjórn­ar­skrár­innar um mál­skots­rétt for­seta Íslands á þann veg að hefðin hefði nán­ast numið þetta ákvæði úr gildi. Það hefði aldrei verið notað og beit­ing þess væri ekki við hæfi. Þessi túlkun reynd­ist á sandi byggð.)

Auglýsing

Odd­vitar rík­is­stjórn­ar­innar 2007-2009 voru þau Geir H. Haar­de, for­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins og for­sæt­is­ráð­herra ásamt Ingi­björgu Gísla­dótt­ur, for­manni Sam­fylk­ingar og utan­rík­is­ráð­herra. Hin opin­bera mynd var að á milli þeirra tveggja ríkti mikið traust og að sam­skiptin ein­kennd­ust af heil­indum – jafn­vel per­sónu­legri vin­áttu. Saman tóku þau höndum saman um að leiða tvo stærst flokka lands­ins saman í rík­is­stjórn þrátt fyrir langvar­andi vær­ingar þar á milli og and­stöðu sterkra afla í Sjálf­stæð­is­flokkn­um. Fram­burður þeirra beggja fyrir Lands­dómi stað­festir að í reynd voru sam­skiptin með þeim hætti sem birt­ist í fjöl­miðl­um. Sam­band þeirra við lands­stjórn­ina var heilt frá upp­hafi til enda­loka rík­is­stjórn­ar­innar í árs­byrjun 2009.

Fyr­ir­mynd­ina að „odd­vitaræði“ Geirs Haarde og Ingi­bjargar Sól­rúnar er ótví­rætt að finna í stjórn­ar­háttum for­vera þeirra  Da­víðs Odds­son­ar, for­manns Sjálf­stæð­is­flokks­ins og for­sæt­is­ráð­herra, og Hall­dórs Ásgríms­sonar for­manns Fram­sókn­ar­flokks­ins og utan­rík­is­ráð­herra. Sam­starf Dav­íðs og Hall­dórs var mjög náið allt frá rík­is­stjórn­ar­myndun þeirra árið 1995 og náði nýjum hæðum eftir þing­kosn­ingar 2003 þegar þeir sömdu um að skipt­ast á ráð­herra­stólum síðla árið eft­ir: Hall­dór yrði þá for­sæt­is­ráð­herra en Davíð utan­rík­is­ráð­herra.

Davíð Odds­son og Hall­dór Ásgríms­son mynd­uðu sann­kallað odd­vitaræði. Að mínu mati má helst skýra sam­eig­in­legan styrk­leika Dav­íðs og Hall­dór með þremur sam­verk­andi þátt­um:

  1. Traust og trún­aður ríkti á milli odd­vita rík­is­stjórn­ar­inn­ar.

  2. Hvor um sig hafði flokks­for­mað­ur­inn full tök á sínum ráð­herrum og flokknum í heild.

  3. Í sam­ein­ingu höfðu þeir vald til að leiða öll mik­il­væg­ustu mál til lykta – hvort sem um var að ræða einka­væð­ingu bank­anna eða ákvörðun um að styðja inn­rás Banda­ríkj­anna í Írak.

Fram­burður Geirs Haarde og ann­arra fyrir Lands­dómi – ekki síst Ingi­bjargar Sól­rúnar – afhjúpar með skýrum hætti láns­leysi þeirra sam­starfs og þar með rík­is­stjórn­ar­innar í heild. Hvor­ugt þeirra hefur fullt tök á sínum ráð­herrum eða vald til að ráða mál­efnum fjár­mála­kerf­is­ins til lykta þannig að sem minnstur skaði yrði af. Fyrst ein­kenn­ast við­brögð rík­is­stjórn­ar­innar við yfir­vof­andi gjald­þroti bank­anna af ein­beittri afneitun og veru­leikafirr­ingu. Tók við tími fums og fáts. Nið­ur­staðan verður hrun allra bank­anna, fjár­mála­kerf­is­ins alls og íslensku krón­unn­ar. Einu minnsta þjóð­ríki heims­ins, með ríf­lega 300 þús­und íbú­um, tókst loks að kom­ast í fremstu röð: Bank­arnir þrír komust á topp tíu list­ann yfir mestu gjald­þrot sög­unn­ar: Kaup­þing í 5. sæti, Lands­bank­inn í 9. Sæti og Glitnir í 10.

Hvorki Geir né Ingi­björg Sól­rún höfðu tök á sínum flokki. Geir að vísu gott sam­band við alla ráð­herra síns flokks en utan ríks­stjórn­ar­innar situr Davíð Odds­son aðal­banka­stjóri Seðla­bank­ans. Í fram­burðum allra kemur fram hversu fyr­ir­ferð­ar­mik­ill hinn fyrr­ver­andi flokks­for­maður og for­sæt­is­ráð­herra er. Á öllum fundum – jafnt með banka­stjórum, ein­stökum ráð­herrum eða rík­is­stjórn­inni – er það Davíð Odds­son – sem hefur orð­ið. Stíll Dav­íðs er mjög per­sónu­leg­ur: Sam­kvæmt fram­burði vitna dregur Davíð bank­ana í dilka: hann er „fj­and­mað­ur“  Kaup­þings og Glitnis en vinur Lands­bank­ans. Ráð­herrar sitja og hlusta þegar Davíð er „í ham“, þeir bíða eftir að lát­unum ljúki en gera ekker með aðvar­anir hans um veik­leika bank­anna enda leggur Davíð ekki fram neinar skrif­legar skýrslur eða til­lögur um við­brögð.

(Arnór Sig­hvats­son aðal­hag­fræð­ingur Seðla­bank­ans kall­aði Davíð Odds­son „fj­and­mann“ bank­anna í sínum vitn­is­burði. Ingi­björg Sól­rún Gísla­dóttir lýsti fyrir Lands­dómi Davíð „í ham“ á mik­il­vægum fundi ráð­herra og banka­stjórnar Seðla­bank­ans.)

Valda­hlut­föllin á milli Geirs H. Haarde og Dav­íðs Odds­sonar virð­ast hafa sótt fljót­lega í fyrri far­veg eftir myndun rík­is­stjórn­ar­innar 2009. Geir tók ákvörðun um stjórn­ar­sam­starfið gegn and­stöðu Dav­íðs en vandi bank­anna og íslensks efna­hags­lífs setti hinn sterka mann í Seðla­bank­anum aftur í lyk­il­stöðu.

Ingi­björg Sól­rún Gísla­dóttir komst til valda í Sam­fylk­ing­unni árið 2005 með því að fella flokks­for­mann­inn Össur Skarp­héð­ins­son. Eftir sem áður hafði Össur sterka stöðu og leiddi lista Sam­fylk­ing­ar­innar í Reykja­vík­ur­kjör­dæmi norður í þing­kosn­ing­unum 2007. Einn af helstu banda­mönnum Öss­ur­ar, Björg­vin G. Sig­urðs­son, var efstur á lista Sam­fylk­ing­ar­innar í Suð­ur­kjör­dæmi. Ingi­björg neydd­ist til að velja þá sem ráð­herra en þeir fengu í sinn hlut fremur veiga­lítil ráðu­neyti iðn­aðar og við­skipta sem áður voru oft á hendi eins ráð­herra. Sjálf valdi Ingi­björg sæti utan­rík­is­ráð­herra og tók af miklum krafti – ásamt for­seta Íslands- til við ferða­lög erlendis til að afla fylgis við umsókn Íslands til að hljóta sæti í Örygg­is­ráði Sam­ein­uðu Þjóð­anna. Sam­kvæmt eigin fram­burði og ann­arra vitna hafði Ingi­björg ein­göngu form­legt sam­band við ráð­herra banka­mála, Björg­vin G. Sig­urðs­son. Þegar Ingi­björg gat ekki setið neyð­ar­fund í Seðla­bank­anum vegna yfir­vof­andi fjár­mála­hruns kall­aði hún til Össur Skarp­héð­ins­son en ekki við­skipta­ráð­herra lands­ins.

Ólíkt Davíð Odd­syni og Hall­dóri Ásgríms­syni höfðu því Geir H. Haarde og Ingi­björg Sól­rún Gísla­dóttir hvorki stöðu í eigin flokki eða valda­stöðu yfir­leitt til að ráða mik­il­væg­ustu málum til lykta. Þau voru sann­ar­lega mátt­laus.

Vitn­is­burð­irnir fyrir Lands­dómi afhjúpa þannig djúp­stæðan vanda íslenskra stjórn­mála þar sem per­són­u­stjórn­mál ríkja. Sér­hver stjórn­mála­maður er sem eyland, kemst í fram­boð með próf­kjörum og starfar fyrst og fremst á eigin veg­um. Flokk­arnir hafa síðan ekki burði til að móta stefnu í mik­il­væg­ustu mál­um. Þannig var í stjórn­ar­sátt­mála Sjálf­stæð­is­flokks og Sam­fylk­ingar árið 2007 hvergi tekið á vanda fjár­mála­kerfis sem þegar var orðið risa­vaxið að stærð. Frekar var gefið í og ráð­ist í stór­fellda útrás í orku­málum (jarð­hita­fram­kvæmd­ir). Banka­kerfið hélt áfram að vaxa; í maí 2008 opn­aði Lands­bank­inn meira að segja nýja Ices­a­ve-­reikn­inga nú í Hollandi.

Heima­til­búið hrun

Vitn­is­burðir vitn­anna fyrir Lands­dómi ásamt fram­burði hins ákærða gefa ómet­an­lega yfir­sýn á  at­burða­rás sem var und­an­fari hruns íslenska fjár­mála­kerf­is­ins en einkum á hug­ar­heim ráða­manna, sam­skipti þeirra, athafnir og athafna­leysi. Aðrar sögu­legar heim­ildir um stjórn­mál horfa gjarnan á hinn ytri veru­leika stjórn­mál­anna og eru bundnar við þá mynd sem ráða­menn vilja að komi fyrir sjónir almenn­ings. Hér er hul­unni svipt í burtu og við blasir ófögur mynd af van­þró­uðu stjórn­mála­kerfi þar sem mjög skortir á stefnu­mótun og mark­vissa stefnu­mótun hjá valda­flokkum lands­ins. Öll stjórn­sýslan ein­kenn­ist af ófag­legum vinnu­brögð­um. En banka­menn­irnir vita hvað þeir vilja og hafa greiðan aðgang að ráða­mönnum fyrst við einka­vina­væð­ingu bank­anna og síðan varð­andi við­brögð við vanda fjár­mála­kerf­is­ins.

Þannig greinir Sig­ur­jón Þ. Árna­son, banka­stjóri frá því að sam­band hans við for­sæt­is­ráð­herr­ann Geir H. Haarde hafi lítið verið með form­legum fundum hins vegar hafa þeir rædd saman í kvöld­kaffi hjá Geir um leiðir til að auka gjald­eyr­is­forða lands­ins. „Sko, við búum við sömu götu“ – sagði Sig­ur­jón.

Afleið­ingar íslenskra stjórn­ar­hátta þekkjum við á eigin skinni: Ísland verður eina lýð­ræð­is­ríkið í sög­unni sem hrynur fyrst og fremst undan þunga heima­til­bú­innar spill­ing­ar, van­hæfni, fúsks og frænd­hygli. Heimskreppa eða styrj­aldir voru þar ekki örlaga­vald­ar.

Höf­undur er pró­­fessor emeritus í stjórn­­­mála­fræði við Háskóla Íslands.

Þórður Snær Júlíusson
Tækifærið er núna
Kjarninn 23. ágúst 2019
WOW air gríman fallin
Skiptastjórar þrotabús WOW air telja að flugfélagið hafi í síðasta lagi verið ógjaldfært um mitt síðasta ár. Þrátt fyrir það réðist WOW air í skuldabréfaútgáfu sem byggði á upplýsingum um annað.
Kjarninn 23. ágúst 2019
Íslendingar eyddu minna erlendis
Í júlí var mesti samdráttur í kortaveltu Íslendinga erlendis síðan í október 2009, alls dróst veltan saman um 5,3 prósent. Færri brottfarir Íslendinga í kjölfar falls WOW air skýra að hluta til samdráttinn.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Stefán Ólafsson
Verðbólguskot gengur yfir
Kjarninn 22. ágúst 2019
Pólverjar rjúfa 20 þúsund íbúa múrinn á Íslandi
Pólskum ríkisborgurum fjölgaði hér á landi um 5 prósent á átta mánuðum.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Hörður Arnarson
Hið rétta um raforkuverð til stórnotenda
Kjarninn 22. ágúst 2019
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins.
Leggur til að Bretland gerist tímabundið aðili að EES-samningnum
Formaður Miðflokksins og fyrrverandi forsætisráðherra telur að Bretar muni blómstra eftir útgöngu úr Evrópusambandinu.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Vilja koma í veg fyrir að almannaheillafélög verði misnotuð
Nýr fræðslubæklingur hefur verið gefinn út sem beinist að því að fræða almannaheillafélög um góða stjórnarhætti til að koma í veg fyrir að starfsemi þeirra sé misnotuð.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar