Seiður og arfur sögunnar

Þröstur Ólafsson hagfræðingur segir að það sé blekking að segja að popúlismi sé ekki hættuleg stjórnmálastefna

Auglýsing

Þegar Jón Bald­vin sá á borði mínu bók­ar­skruddu sem fjall­aði um ára­tug­ina fyrir og eftir fyrri heims­styrj­öld, varð hann ögn hugsi og spurði, hvað þessi fróð­leikur kæmi nútím­anum við? Mér varð að orði að það væri tíma­hvörf­in, and­þrengsli upp­lýsts frjáls­lyndis og fram­rás hægri­s­inn­aðrar hugóra­hyggju, sem virðir rök­hyggju og stað­reyndir að vetttugi. Ára­tugirnir milli heims­styrj­ald­anna ein­kennd­ust einnig af styrk­ingu hug­mynda­óra og stað­reynda­fals­ana sem fengu að lokum byr undir báða vængi. Þá eins og nú voru frum­kvöðlar fas- og nas­isma í upp­hafi kall­aðir popúlist­ar. Í opin­berri umræðu var þetta sagður vera ryk­salli úr iðrum þjóðar í huga­hremm­ing­um, sem félli til jarðar og hyrfi. Það reynd­ust höf­uð­ór­ar. Þegar tíð­ar­and­inn fer að taka á sig miður þekki­legar myndir úr for­tíð þá er þörf á að skoða skyld­leika og sam­hengi við­burða og hug­mynda. Erfitt reyn­ist að átta sig á eðli tím­ans, þótt atburðarásin sé kunn. Það skiptir því máli að skilja og bera saman slóða hans. Vanga­veltur Jóns Bald­vins áttu fullan rétt á sér. Er eitt­hvað sam­eig­in­legt með fyrstu ára­tugum lið­innar aldar og okkar tíma ?

Átök hug­mynd­anna

Á ára­tug­unum fyrir og eftir fyrri heims­styrj­öld stóð mik­ill styrr um frjáls­lynda upp­lýsta hugs­un,­arf Upp­lýs­ing­ar­innar einkum í Þýska­landi, stærsta og öfl­ug­asta ríki Evr­ópu. Hún átti í vök að verj­ast gegn óra­hyggju (irrationa­l­isma) frá hægri. Þar réð ferð ótti við bylt­ing­ar­kenndan módern­is­ma,hug­ar­burður menn­ing­ar­böl­sýni ,nið­ur­læg­ing upp­gjaf­ar­innar og hefnd­ar­hyggja.­Mikil fram­tíð­ar­gerjun átti sér stað. Land­nám fram­úr­stefnu birt­ist ekki bara á sviði lista og menn­ingar heldur í fram­leiðslu og hönn­un, ögrandi lífs­stíl, upp­hafi alþjóða­væð­ing­ar,­tækni­legri sjálf­virkni og fram­andi lifn­að­ar­hátt­um. Stórir hópar þjóð­fé­lags­ins réðu ekki við örar sam­fé­lags­breyt­ing­ar, fund­ust þær ógn­vekj­andi. Við þetta bætt­ist til­vistarótti sem nærð­ist á mann­falli og tapi stríðs­ins ásamt  upp­lausn eft­ir­stríðs­ár­anna Yfir öllu þessu hékk svo skuggi blóði drif­ins bol­sé­visma. Lam­andi ótt­inn laum­að­ist inní hug­ar­fylgsnin. Etir krepp­una miklu var allt glat­að.

Róm­an­tísk villi­mennska

Úr þessum grút­ar­dalli hug­ar­óra og til­finn­inga nærð­ust djúp­stæð átök hug­mynda­strauma um sam­fé­lag­ið. Ann­ars vegar mann­úð­ar- og mann­rétt­inda­stefna, sem byggði á jafn­ræð­is­hugs­un, sem allar skyn­sem­is­verur gátu sam­sinnt. Hinu megin for­rétt­inda­sækin sér­hyggja sem  metur það sér­tekna ofar því sam­eig­in­lega. Þjóð­ern­is- og kyn­þátta­hyggja gegn sam­hyggju þjóða (uni­ver­sal­isma). Heildin er tekin fram fyrir hlut­ana. Átökin sner­ust ann­ars vegar um sígildan húman­isma þar sem upp­lýst hugsun vís­aði veg­inn en á hinum vængnum réð ríkjum það sem kalla mætti róm­an­tíska villi­mennsku. Þessir and­stæðu hugs­ana­ferlar ristu þó dýpra. Í stað þess að láta sið­menn­ing­una hemja og temja ótt­ann sem fram­and­leiki breyttra tíma kall­aði fram, vildu sér­hyggju­menn berj­ast með öllum ráðum gegn rótum óreið­unnar og ótt­ans, sem skil­greind voru sam­kvæmt eigin hug­ar­heimi. Útrým­ing, upp­ræt­ing og skörp skil komu í stað lag­fær­inga og umbreyt­inga. Tekist var á um tvær and­stæðar leið­ir; nútíma­lega sam­fellda en jafn­framt skrykkj­ótta þróun eða upp­gjör og nýtt upp­haf. Þarna var fas­isma stefnt gegn frjáls­lyndi. Fyrri leiðin varð ofan á með herfi­legum afleið­ing­um. Þarna hófst harm­saga tutt­ug­ustu ald­ar­inn­ar.

Auglýsing

Er frjáls­lynd hugsun á útleið ?                                                                                        

Þau liðnu átök hug­mynda sem einkum áttu sér stað á ára­tug­unum milli stríð­anna væru nú geymd í hug­mynda­sögu­safni ald­anna, væru ekki sömu hug­tök og sams­konar ótti komin á kreik að nýju. Aðdrag­andi þess­ara nýj­unga var marg­vís­leg­ur; fjár­mála­hrun­ið; atvinnu- og eigna­miss­ir, straumar fram­andi flótta­fólks; áður ókunn áhrif hnatt­væð­ing­ar­inn­ar; van­meta­kennd gagn­vart fram­tíð­inni í formi staf­rænnar bylt­ing­ar, ótti og reiði. Nú er ekk­ert Kalt stríð til að halda hópnum saman og Kirkjan hefur misst tökin á hirð sinni. Margt er nú keim­líkt milli­stríðs­ár­unum í Evr­ópu. Á ný er gripið til sér­hyggju kyn­þátta- og þjóð­ern­is­stefnu, sem vörn gegn ann­ar­legum  siðum og ókunnu fólki. Hnatt­ræn fjöl­hyggja sögð tor­tíma bæði atvinnu, heim­kynnum og stað­bund­inni menn­ingu. Landamæra­gæsla og þjóð­leg toll­vernd gegn opn­um,frjálsum, samn­ings­bundnum við­skipt­um. Einnar þjóðar lausn gegn fjöl­þjóða samn­ingum og sam­tökum eins og ESB. Vofur keim­líkra hugs­ana­ferla á sveimi eins og um 1930. Frjáls­lynt lýð­ræði, eitt megin gildi vest­rænnar stjórn­mála­hugs­un­ar, á nú aftur í vök að verj­ast.

Frjáls­lyndur arfur

Frjáls­lynd heims­mynd er arfur frá Upp­lýs­ing­ar­stefnu átj­ándu ald­ar­,­sem lagði fæð á allar þær hug­mynd­ir,hvað þá for­dóma, sem skyggðu á skíra hugsun og ómeng­aðar stað­reynd­ir. Hug­mynda­fræði, trú­ar­brögð og sér­hags­munir hópa og stétta máttu ekki menga hugs­un­ina eins og ský í auga truflar hreina sjón. Rök­hyggjan skyldi ráða ferð, ekki til­finn­inga­hlaðin óra­hyggja. Opin, frjáls­lynd,­samn­ings­bundin sam­skipti gegn lok­uðum landamæragirtum for­rétt­ind­um, sem byggja á styrk þeirra stóru og sterku. Mót­sagna­kennt aðdrátt­ar­afl þess­ara and­stæðu hug­ferla hafa mótað vest­rænu menn­ingu. For­mót­aðar skoð­anir ráða ferð,en við gefum okkur sjaldn­ast tíma til að leggja þessar skoð­anir á mæli­kvarða upp­lýstrar reynslu eða gagn­rýn­innar hugs­un­ar. Skoðun er mun þægi­legri til brúks en hugs­un. Það þarf engan aðdrag­anda til að láta skoðun sína í ljós. Á okkar tímum er sterk ásókn í að gera skoð­anir að stað­reynd­um.

Var­huga­verður seiður

Það er blekk­ing að segja að popúl­ismi sé ekki hættu­leg stjórn­mála­stefna. Hún lagði milli stríða grunn að valda­töku spænskra falangista,ítal­skra fas­ista og þýskra nas­ista. Umskipti hafa orðið í heim­inum einkum með kosn­ingu Trumps, en líka með upp­gangi póli­tískrar sér­hyggju hér í Evr­ópu. Amer­ica first í stað sam­stöðu þjóða. Hroll­vekj­andi er að bera saman mynd­skeið með ræðu­mönn­unum Trump  ann­ars vegar en Hitler hins veg­ar. Hávær öskr­in,hend­urnar eins og þeytispað­ar­,hót­anir og ógnar órar. Boð­skapur villi­mennsku. Það vilja greini­lega margir hægja á för tím­ans, snúa ferð hans við, hefta fram­rás, end­ur­gera for­tíð­ina. Hér eru tíma­hvörfin að takast á að nýju, því það gleym­ist gjarnan að megin far­vegir mann­legra hugs­ana­ferla hafa lítið breyst. 

 En pópúl­ism­inn er einnig smit­sjúk­dóm­ur. Hann mengar orð­ræð­una,­byrgir fyrir skíra hugsun en ýkir til­finn­inga­tengda for­dóma. Gerir órum hærra undir höfði en rök­hyggju og skírskotun til stað­reynda. Sann­indi og lygi hylj­ast móðu sem gerir þau ókenni­leg. Evr­ópa hefur hér sér­stökum skyldum að gegna. Hún er fæð­ing­ar­staður Upp­lýs­ing­ar­innar og heim­kynni gagn­rýn­innar hugs­un­ar. Saga hennar ætti að vera vörn gegn end­ur­lífgun öfga­stefnu. Hlut­verk okkar Íslend­inga er að standa vörð um eigið frjáls­lynda stjórn­ar­far og styrkja upp­lýsta gagn­rýni á ríkj­andi for- og sér­rétt­indi. Okkur ber að vinna náið með þeim grönnum okkar í Evr­ópu sem leggja meiri áherslu á sam­stöðu þjóða en sér­hyggju þeirra og þjóð­rembu.

Íslendingurinn Reynir ætlar að taka upp Flamenco plötu
Reynir Hauksson hefur lært hjá einum helsta gítarkennara Granada. Nú safnar hann fyrir gerð Flamenco plötu á Karolina Fund.
Kjarninn 15. september 2019
Fosfatnáma
Upplýsingaskortur ógnar matvælaöryggi
Samkvæmt nýrri rannsókn íslenskra og erlendra fræðimanna ógnar skortur á fullnægjandi upplýsingum um birgðir fosfórs matvælaöryggi í heiminum.
Kjarninn 15. september 2019
Besta platan með Metallica – Master of Puppets
Gefin út af Elektra þann 3. mars 1986, 8 lög á 54 mínútum og 47 sekúndum.
Kjarninn 15. september 2019
Guðmundur Kristjánsson er stærsti eigandi Útgerðarfélags Reykjavíkur sem er stærsti eigandi Brim.
Útgerðarfélag Reykjavíkur hagnaðist um 1,5 milljarð í fyrra
Stærsti eigandi Brim, sem hét áður HB Grandi, bókfærði eignarhlut sinn í félaginu á rúmlega 15 prósent hærra verði en skráð markaðsverð hlutarins var á reikningsskiladegi. Eignir Brim voru metnar á um 60 milljarða króna um síðustu áramót.
Kjarninn 15. september 2019
Eiríkur Ragnarsson
RÚV á kannski heima á auglýsingamarkaði eftir allt saman
Kjarninn 15. september 2019
Vinningstillaga Henning Larsen arkitektastofunnar að því hvernig Vinge ætti að líta út. Veruleikinn í dag er allt annar.
Danska skýjaborgin Vinge
Það er ekki nóg að fá háleitar hugmyndir, það þarf líka einhvern til að framkvæma þær. Þessu hafa bæjaryfirvöld í Frederikssund á Sjálandi fengið að kynnast, þar sem draumsýn hefur breyst í hálfgerða martröð.
Kjarninn 15. september 2019
Ásaka Glitni um að klippa sjö sentimetra neðan af samningum
Deilumál milli Útgerðarfélags Reykjavíkur og Glitnis vegna afleiðusamninga upp á tvo milljarða króna sem gerðir voru í aðdraganda hrunsins standa enn yfir. Útgerðarfélagið kærði Glitni til lögreglu í fyrra fyrir að klippa neðan af samningunum.
Kjarninn 15. september 2019
Engar áreiðanlegar tölur til um fjölda einstaklinga með heilabilun
Heilabilunarsjúkdómar eru mjög algengir á Íslandi en engar áreiðanlegar tölur eru til um fjölda þeirra einstaklinga sem greinst hafa með heilabilun. Tólf þingmenn kalla eftir því að landlækni sé skylt að halda sérstaka skrá um sjúkdóminn.
Kjarninn 14. september 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar