Ógnar eitthvað fullveldinu?

Fullveldishugtakið var til umfjöllunar í erindi dósents við lagadeild Háskólans í Reykjavík á dögunum.

Auglýsing

Að und­an­förnu hefur mikil umræða átt sér stað um full­veldið og alþjóð­legar skuld­bind­ing­ar, ekki síst í tengslum við hinn svo­nefnda þriðja orku­pakka. Síð­ast­lið­inn föstu­dag flutti dr. Bjarni Már Magn­ús­son dós­ent við laga­deild HR erindi á ráð­stefn­unni Full­veldi og þjóðar­ör­yggi sem Þjóðar­ör­ygg­is­ráð og Alþjóða­mála­stofnun HÍ stóðu að. Erindi Bjarna nefnd­ist Ógnar eitt­hvað full­veld­inu? Meg­in­inn­tak erindis Bjarna var að sú athöfn ríkis að taka á sig alþjóð­legar skuld­bind­ingar feli í sér beit­ingu full­veld­is­réttar og sé því einn af eig­in­leikum full­veld­is­ins en feli ekki í sér skerð­ingu á því.

Erindið birt­ist í heild sinni hér að neð­an:



-----

Góðir gest­ir.

Auglýsing

Það sem ég ætla að segja hér á eftir byggir á grein­inni ytra full­veldi frá sjón­ar­hóli þjóða­réttar sem við Finnur Magn­ús­son lög­maður og aðjúnkt við laga­deild HÍ rit­uðum í bók­ina Frjálst og full­valda ríki. Bókin er gefin út af Sögu­fé­lag­inu í til­efni af full­veld­is­af­mæl­inu.

Innri og ytri full­veld­is­réttur

Full­veld­is­hug­takið á rætur sínar í þjóða­rétti og því verður að líta sér­stak­lega til hans þegar hug­takið er rætt. Til ein­föld­unar þá er hefð­bundið að greina full­veld­is­hug­takið í innri og ytri vídd. Með innri full­veld­is­rétti ríkis er átt við rétt þess til að ráða innri mál­efnum sínum en í ytri full­veld­is­rétti felst réttur þess til að koma fram á alþjóða­vett­vangi.

Óhætt er að full­yrða að mun meiri áhersla er lögð á innri full­veld­is­rétt í opin­berri umræðu um efnið hér­lend­is. Ytri hlið full­veld­is­ins hefur engu að síður grund­vall­ar­þýð­ingu. Allar götur síðan 1923 hafa alþjóð­legir dóm­stólar með reglu­legu milli­bili, nú síð­ast árið 2011, hafnað sjón­ar­miðum um að líta beri á alþjóð­legar samn­ings­skuld­bind­ingar ríkis sem skerð­ingu á full­veldi þess.

Alþjóða­skuld­bind­ingar sam­ræm­ast full­veld­inu

Alþjóða­dóm­stólar hafa litið svo á að samn­ings­skuld­bind­ingar leggi kvaðir á fram­kvæmd full­veld­is­réttar rík­is. Í þeim skiln­ingi að þær skuld­bindi ríkið til að fram­kvæma hann með ákveðnum hætti, en nið­ur­staðan hljóti ávallt að vera sú að ákvörðun um að taka á sig alþjóð­legar skuld­bind­ingar feli í sér beit­ingu full­veld­is­réttar og sé því einn af eig­in­leikum full­veld­is­ins. Grund­vall­ar­hugs­unin er að full­valda ríki getur ákveðið að setja sér sjálft tak­mörk með aðild að milli­ríkja­samn­ingum og alþjóða­stofn­un­um. Þetta er ríkj­andi skoðun í þjóða­rétti.

Full­veld­is­hug­takið er í þessum skiln­ingi eins og lög­ræð­is­hug­tak­ið: lög­ráða ein­stak­lingur sem ræður sig í vinnu eða tekur fast­eigna­lán hjá lána­stofnun fram­selur ekki lög­ræði sitt, heldur nýtir hann það. Þegar Ísland gerð­ist aðili að Sam­ein­uðu þjóð­un­um, NATO og EES var Ísland að nota full­veldi sitt en ekki skerða það. Það er svo önnur sjálf­stæð spurn­ing hvort að þátt­taka í slíku sam­starfi sam­ræm­ist stjórn­ar­skránni eða þjóni íslenskum hags­mun­um. Fjarð­rafokið í kringum Brexit sýnir að þótt ríki ákveði að taka þátt í viða­miklu alþjóða­sam­starfi, sem tak­markar athafna­frelsi þess, er ekki þar með sagt að sú ákvörðun sé óaft­ur­kræf.

Við­tekið við­horf í 100 ár

Merki­legt er að sjá hvernig sömu sjón­ar­mið um full­veld­is­hug­takið og alþjóð­legir dóm­stólar hafa sett fram voru notuð í mál­flutn­ingi helstu for­ystu­manna Íslend­inga í samn­inga­við­ræð­unum við Dan­mörku um sam­bands­lög­in. Í umræðum um sam­bands­lögin árið 1918 benti Bjarni Jóns­son frá Vogi á að hið óná­kvæma orða­lag „skerð­ing full­veld­is“ væri sjálfs­mót­sögn því annað hvort væri maður lif­andi eða dauð­ur; annað hvort væri um full­veldi að ræða eða ekki.

Sam­bæri­legur skiln­ingur birt­ist hjá Ein­ari Arn­órs­syni laga­pró­fess­or, t.d. í riti hans Þjóð­rétt­ar­sam­band Íslands og Dan­merkur sem kom út árið 1923. Í rit­inu fjallar Einar m.a. um það fyr­ir­komu­lag að Dan­mörk fari með utan­rík­is­mál Íslands skv. umboði. Í rit­inu bendir Einar á að vissu­lega tak­marki umboðið athafna­frelsi Íslands en segir svo:  

„[E]n tak­mörkun á athafna­frelsi ríkis sviftir það ekki alment full­veldi fremur en tak­mörkun á athafna­frelsi manns sviftir hann lög­ræði [...] Það, að Ísland getur veitt slíkt umboð, sýnir eitt með fleiru, að það er full­valda ríki, því að ekk­ert ófull­valda ríki – ef tala má um ófull­valda ríki – getur veitt öðru ríki umboð til að fara með eina teg­und mála sinna.“

Fjör­tíu árum síðar end­ur­róma þessi sjón­ar­mið í ræðu Ólafs Jóhann­es­sonar -þá laga­pró­fess­or, síðar for­sæt­is­ráð­herra- þar sem hann veltir upp full­veld­is­tak­mark­anir þær, sem t.d. leiða af þátt­töku í Efna­hags­banda­lagi Evr­ópu. Í ræð­unni benti Ólafur á að skuld­bind­ingar ríkja gagn­vart alþjóða­stofnun munu því oft­ast nær engu skipta um form­legt full­veldi rík­is. Gildir það almennt jafnt, þó að alþjóða­stofnun hafi verið fengið í hendur vald, sem stjórn­lögum sam­kvæmt á að vera hjá hand­höfum rík­is­valds. Það sé svo önnur spurn­ing hvort aðild að slíkri stofnun sam­ræm­ist stjórn­lögum hvers rík­is.

Er hægt að fram­selja full­veldi?

Í fram­haldi af þessu verður að benda á að hug­takið full­veld­is­fram­sal er oft notað í umræð­unni um alþjóða­mál hér­lendis um það þegar ríki tekur á sig þjóð­rétt­ar­legar samn­ings­skuld­bind­ing­ar. Hug­takið er ekki sér­ís­lenskt, enda finn­ast sam­bæri­leg hug­tök á öðrum tungu­mál­um. Almennt verður þó að telja að heppi­legra sé að ræða um fram­sal vald­heim­ilda frekar en full­veld­is­fram­sal. Af dómum alþjóð­legra dóm­stóla leiðir að það felst hrein­lega í full­veldi ríkja að geta fram­selt rík­is­vald til alþjóða­stofn­un­ar.

Rétt er að velta upp þeirri spurn­ingu hvort full­veldið minnki við fram­sal vald­heim­ilda. Hin hliðin á þeirri spurn­ingu er hvort hægt sé að efla full­veldi ríkis með ein­hverjum hætti. Í þessum orðum birt­ist sú hug­mynd að hægt sé að auka við eða minnka full­veldi ríkja. Slíkur þanka­gangur á sér litla stoð í þjóða­rétti. Full­veld­is­hug­takið er ekki hlut­fallstengt við til­tek­inn full­veld­is­stuð­ul. Annað hvort er maður lif­andi eða dauð­ur, annað hvort er um full­veldi að ræða eða ekki, eins og Bjarni Jóns­son orð­aði það. Þær land­fræði­legu ein­ingar sem telj­ast full­valda ríki eru allar jafn full­valda. Völd þeirra, áhrif og stjórn­skipu­lag er aftur á móti ólíkt.

Ógnir við full­veldið

Ef það er eitt­hvað sem ógnar full­veld­inu þá er það sá þröngi skiln­ingur á hug­tak­inu sem er ríkj­andi hér­lend­is. Með því að sneiða burt ytri hliðar full­veld­is­ins og líta fyrst og fremst á innri hliðar þess verður umræðan um full­veldið ævin­lega bjög­uð. Allar til­raunir til aflimunar á full­veld­is­hug­tak­inu eru sér­stak­lega vara­samar fyrir ríki sem byggir sín þjóðar­ör­ygg­is­mál að miklu leyti á milli­ríkja­samn­ingum og alþjóð­legri sam­vinnu. Auk þess sem þær eru í and­stöðu við sjón­ar­mið þeirra sem leiddu full­veld­is­bar­átt­una.

Takk fyr­ir.

Theresa May tilkynnti þessa ákvörðun sína í morgun.
Theresa May segir af sér
Theresa May mun láta af embætti forsætisráðherra Bretlands og hætta sem leiðtogi Íhaldsflokksins 7. júní næstkomandi.
Kjarninn 24. maí 2019
Fíknivandinn breiðir úr sér
Lítið hefur gengið að vinna gegn útbreiðslu fíkniefna. Það er óhætt að segja að það sé ekki íslenskt vandamál, því stríðið gegn fíkniefnum virðist með öllu óvinnandi. Á Íslandi hefur fjöldi ungs fólks fallið frá úr of stórum skammti á skömmum tíma.
Kjarninn 24. maí 2019
Skýrsla um neyðarlánið frestað í þriðja sinn á örfáum vikum
Skýrsla um afdrif neyðarláns Seðlabanka Íslands til Kaupþings, og hvernig unnið var úr veðinu sem tekið var vegna lánsins, hefur enn og aftur verið frestað. Lánið kostaði íslenska skattgreiðendur 35 milljarða en skýrslan hefur verið í vinnslu frá 2015.
Kjarninn 24. maí 2019
Mun síðasta flugvélin lenda í Vatnsmýrinni á næsta áratug?
Telur flugvöllinn verða farinn úr Vatnsmýrinni fyrir 2030
Borgarfulltrúi telur engan vafa á því að flugvöllurinn fari úr Vatnsmýrinni. Borgarstjóri segir Hvassahraun besta kostinn en ekki þann eina sem sé raunhæfur.
Kjarninn 24. maí 2019
Olíuverð lækkar og Bandaríkjaþing samþykkir aðstoð til bænda
Tollastríð Bandaríkjanna og Kína er farið að valda fjárfestum miklum áhyggjum, og bændur í Bandaríkjunum hafa víða farið illa út úr því.
Kjarninn 23. maí 2019
Icelandair gerir ráð fyrir að kyrrsetningin á Max-vélunum vari lengur
Óvíst er hvenær 737 Max vélin frá Boeing fer í loftið. Nú er gert ráð fyrir kyrrsetningu, til að minnsta kosti 15. september, segir í tilkynningu Icelandair.
Kjarninn 23. maí 2019
Kyrrsetningu Max-véla verður aflétt en spurningin er hvenær
Mikilvægur fundur fer fram í Texas í dag, þar sem fulltrúar flugmálayfirvalda í heiminum fá upplýsingar frá Boeing um uppfærslu á hugbúnaði í 737 Max vélum félagsins. Þær hrannast upp á framleiðslusvæði félagsins í Renton vegna alþjóðlegrar kyrrsetningar.
Kjarninn 23. maí 2019
Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Framkvæmdastjórn Evrópuráðsþingsins hafnar öfga-hægri flokki
Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir leiddu andstöðu við að viðurkenna stjórnmálahóp sem gefur sig út fyrir að vera á móti innflytjendum og hælisleitendum.
Kjarninn 23. maí 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar