Græðgisvæðing Alþingismanna

Svanur Kristjánsson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, segir að þingmenn virði að vettugi hvatningu og fordæmi forseta Íslands.

Auglýsing

Á kjör­degi Alþing­is­kosn­inga 29. októ­ber 2016 ákvað Kjara­ráð að hækka mán­að­ar­legt þing­far­ar­kaup alþing­is­manna úr rúmum 760.000 krónum í réttar 1.100.000  krón­ur. Þetta var hvorki meira né minna 45 pró­senta launa­hækkun (!). Nú standa fyrir dyrum almennir kjara­samn­ingar og margir verka­lýðs­leið­togar hafa lýst því yfir að kröfur félag­anna muni taka mið af þessum launa­hækk­un­um.

Úrskurðir Kjara­ráðs, þar áður Kjara­dóms, hafa áður vakið hörð við­brögð í sam­fé­lag­inu. Í maí­mán­uði árið 1992 kvað Kjara­dómur upp úrskurð um mikla hækkun til handa alþing­is­mönn­um, ráð­herrum, for­seta Íslands, dóm­urum og öðrum emb­ætt­is­mönn­um. Minnst var hækk­unin til for­seta (27%) og ráð­herra (28%) en mest til for­seta Alþingis (97%). Þing­far­ar­kaup – laun þing­manna – hækk­aði um 37%.

Úrskurður Kjara­dóms þótti ógna stöð­ug­leika á vinnu­mark­aði, því nokkru áður hafði verið samið um 1,7 pró­senta hækkun launa í kjara­samn­ingum á almennum vinnu­mark­aði.  Úr­skurð­ur­inn olli upp­námi í land­inu öllu. Alþingi var komið í sum­ar­leyfi og gat því ekki brugð­ist við með laga­setn­ingu. Sjálf­stæð­is­flokkur og Alþýðu­flokkur sátu í rík­is­stjórn undir for­ystu Dav­íðs Odds­son­ar,. Rík­is­stjórnin beindi þeim til­mælum til Kjara­ráðs að end­ur­skoða úrskurð­inn, en ráðið taldi sig bundið af lög­um. Rík­is­stjórnin gaf þá út bráða­birgða­lög með sam­þykki for­seta Íslands, Vig­dísar Finn­boga­dótt­ur. Þar var úrskurður Kjara­ráðs felldur úr gildi og lagt fyrir að úrskurða í sam­ræmi við hækk­anir almennt á vinnu­mark­aði – sem og ráðið gerði í júlí 1992. Allir kjara­hópar lands­ins fengu því 1,7 pró­senta launa­hækk­un.

Auglýsing

Morg­un­blaðið fagn­aði nið­ur­stöð­unni: „Úr­skurður Kjara­dóms nú er stað­fest­ing á því, að þetta mál er leyst að því leyti, að ekki er lengur hætta á póli­tísku upp­námi í land­in­u.“ (14. júlí 1992). Rík­is­stjórnin sýndi sem­sagt mikla ábyrgð og kom í veg fyrir átök á vinnu­mark­aði.

Alþingi ógildir úrskurð Kjara­dóms

Í end­ur­skoðun almennra kjara­samn­inga haustið 2005 varð sam­komu­lag um 2,5 pró­senta launa­hækk­un. Kjara­dómur úrskurð­aði hins vegar í des­em­ber sama ár 6,5 pró­senta hækkun til þeirra sem undir dóm­inn heyrðu – þar á meðal til þing­manna og ráð­herra. Við völd var rík­is­stjórn Fram­sókn­ar­flokks og Sjálf­stæð­is­flokks. Umfram­hækkun Kjara­dóms­launa þótti ógn­væn­leg og brýnt að grípa til laga­setn­ing­ar. Í árs­byrjun 2006 felldi Alþingi úr gildi úrskurð Kjara­dóms og lög­festi 2,5 pró­senta hækkun og að úrskurðir Kjara­dóms ættu til árs­loka 2006 að „taka mið af samn­ings­bundnum hækk­unum á almennum vinnu­mark­að­i.“

Fjár­mála­ráð­herra, Árni M. Mathies­en, vitn­aði í fram­sögu­ræðu sinni á þingi til athuga­semda frum­varps­ins:

„Í ljósi þeirra áhrifa sem úrskurður Kjara­dóms gæti haft á stöðu vinnu­mark­aðs­mála, þar á meðal nýgert sam­komu­lag aðila vinnu­mark­að­ar­ins, og þeirra ófyr­ir­sján­legu áhrifa sem slíkt hefði á stöð­ug­leika í efna­hags­mál­um, er nauð­syn­legt að bregð­ast við ákvörðun Kjara­dóms …“

Rík­is­stjórn og Alþingi öxl­uðu ábyrgð og tryggðu áfram frið á vinnu­mark­aði.

For­seti Íslands afsalar sér kaup­hækkun – og hvetur Alþingi til hins sama

Á kjör­degi Alþing­is­kosn­inga 29. októ­ber 2016 ákvað Kjara­ráð að hækka mán­að­ar­legt þing­far­ar­kaup alþing­is­manna úr rúmum 760.000 krónum í réttar 1.100.000  krón­ur. Þetta var hvorki meira né minna 45 pró­senta launa­hækk­un, eins og fram kom hér í byrj­un. Laun ráð­herra og for­seta Íslands hækk­uðu einnig umtals­vert. Laun þeirra hópa sem heyra undir Kjara­ráð hafa í heild hækkað mjög frá og með árinu 2011. Þannig eru laun for­sæt­is­ráð­herra ásamt þing­far­ar­kaupi til dæmis 111 pró­sent hærri nú en þá.

Við­brögð sam­taka á vinnu­mark­aði og alls almenn­ings voru öll á sama veg: Hækk­an­irnar voru taldar út úr öllu korti og talið var að þær myndu bein­línis valda hörðum stétta­á­tök­um. Sam­tök launa­fólks myndu krefj­ast álíka hækk­ana ef úrskurður Kjara­ráðs yrði ekki dreg­inn til baka líkt og gert var 1992 og 2006.

Almenn­ingi var ofboð­ið, sem og for­seta Íslands sem kall­aði til blaða­manna­fundar á Bessa­stöð­um. Þar sagði hann meðal ann­ars: „Ég bað ekki um þessa kaup­hækk­un. Ég vissi ekki af þess­ari kaup­hækk­un. Margir þing­menn hafa lýst andúð á þess­ari ákvörðun Kjara­ráðs. Ég vænti þess að þingið vindi ofan af þess­ari ákvörð­un.“ For­set­inn kvaðst ekki vilja skipa þing­inu fyrir verkum enda væri slíkt ekki í hans verka­hring. Hugur hans í mál­inu væri hins vegar ljós og sjálfur myndi hann sjá til þess að að hækk­unin færi ekki í sinn vasa heldur rynni til góð­gerð­ar­mála.

Við­brögð Alþingis og rík­is­stjórnar voru með allt öðrum hætti en árin 1992 og 2006. Ákall for­seta Íslands og þjóð­ar­innar var ein­fald­lega huns­að. Við­brögð Alþingis og rík­is­stjórnar voru með allt öðrum hætti en árin 1992 og 2006. Vegna bráða­birgða­laga 1992 fengu ráða­menn ein­ungis sömu hækkun og aðrir hópar (1.7%) í stað tug­pró­senta launa­hækkun sem Kjara­dómur úthlut­aði. Ekki var  þar nú til umræðu að aft­ur­kalla hækk­an­irnar með lögum og voru þær þó marg­faldar á við við árið 2005 þegar ógild var 4 pró­sentu­stiga hækkun umfram almennar launa­hækk­an­ir.

Þegar til kast­anna kom reynd­ist svo vera sam­staða meðal allra stjórn­mála­flokka, nema Pírata, að láta ákvarð­anir Kjara­ráðs standa óbreytt­ar.

Eftir standa Alþingi Íslend­inga og rík­is­stjórn rúin trausti vegna sér­hygli og sjálftöku. Í stað þess að stuðla að sátt er efnt til ófrið­ar. Fyrri ráða­menn Íslands voru vissu­lega ekki galla­lausir en þeir sáu þó sóma sinn í að halda sig innan sama kjar­ara­mma og almenn­ingi var ætlað að búa við. Núver­andi ráða­menn virð­ast hins vegar stjórn­ast mest af eigin hags­mun­um; þeir ætla að skammta fólk­inu í land­inu 4 pró­senta kaup­hækkun í kom­andi kjara­samn­ingum en halda sjálfir eftir sínum mikla hlut.

Ekk­ert sýn­ist geta staðið í vegi fyrir græðg­i­svæð­ingu núver­andi íslenskra þing­manna – ekki einu sinni hinn rétt­sýni for­seti Íslands, Guðni Th. Jóhann­es­son.

Höf­undur er pró­­fessor emeritus í stjórn­­­mála­fræði við Háskóla Íslands.

Heim­ild:

Ingi­björg Dögg Kjart­ans­dótt­ir, Jón Reynir Trausta­son. 2016. “Guðni gefur launa­hækk­un­ina sína og vill að Alþingi breyti ákvörðun kjara­ráðs”. Stundin – www.­stund­in.is – 2. nóv­em­ber.

Persónuvernd segir Báru hafa brotið gegn lögum með upptöku
Stjórn Persónuverndar hefur komist að því að Bára Halldórsdóttir hafi brotið gegn lögum um persónuvernd, með upptöku sinni á spjalli Alþingismanna á Klaustur bar.
Kjarninn 22. maí 2019
Kærkomin vaxtalækkun - Frekari vaxtalækkun í pípunum?
Það kom ekki á óvart að meginvextir Seðlabanka Íslands hafi lækkað í morgun. Nú er spurningin: verður gengið enn lengra?
Kjarninn 22. maí 2019
Tveir landsréttardómarar sækja um embætti landsréttardómara
Þrír þeirra sem sækja um stöðu Landsréttardómara eru á meðal þeirra fjögurra sem Sigríður Á. Andersen fjarlægði af lista sem hæfisnefnd hafði lagt fyrir. Tveir aðrir umsækjendur eru á meðal þeirra fjögurra sem Sigríður bætti á listann.
Kjarninn 22. maí 2019
Helga Dögg Sverrisdóttir
Nemendur beita kennara ofbeldi
Kjarninn 22. maí 2019
Aðsókn í listkennsludeild LHÍ eykst um ríflega 120 prósent
Aðsókn í listkennsludeild Listaháskóla Íslands jókst um ríflega 120 prósent á milli áranna 2018 og 2019 en nú standa yfir inntökuviðtöl við deildina.
Kjarninn 22. maí 2019
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Efling kallar eftir ábendingum um vanefndir
Efling hefur fengið ábendingar um að fyrirtæki hafi brugðist við launahækkunum í nýjum kjarasamningi með því að taka af starfsfólki bónusa, aukagreiðslur og ýmis konar hlunnindi. Félagið kallar eftir frekari ábendingum frá félagsmönnum um slíkar aðgerðir.
Kjarninn 22. maí 2019
Katrín Jakobsdóttir
„Líkamar kvenna eru dregnir inn í pólitíska umræðu“
Forsætisráðherra segir að líkamar kvenna séu dregnir inn í pólitíska umræðu með hætti sem ætti að heyra sögunni til og grafið sé undan fyrri sigrum í baráttu kvenna fyrir yfirráðum yfir sínum eigin líkama.
Kjarninn 22. maí 2019
Ástráður Haraldsson
Ástráður meðal umsækjenda um stöðu landsréttardómara
Ástráður Haraldsson, héraðsdómari, er á meðal þeirra sem sóttu um lausa stöðu landsréttardómara, en umsóknarfrestur rann út síðastliðinn mánudag.
Kjarninn 22. maí 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar