Krafan er: Enginn undir miðgildi

Hagfræðingur Viðskiptaráðs segir mikilvægt að ákvarðanir á vinnumarkaði og hjá hinu opinbera um lágmarksframfærslu byggi ekki á fölskum forsendum.

Auglýsing

Sú krafa sem heyr­ist hvað hæst í yfir­stand­andi kjara­samn­inga­lotu um að laun dugi fyrir fram­færslu er afar skilj­an­leg. Í kröfu­gerð SGS segir t.d. að „launa­fólk geti fram­fleytt sér á dag­vinnu­launum og þau mæti opin­berum fram­færslu­við­mið­u­m“. Nýjasta dæmið um þessa áherslu má sjá í grein starfs­manns Efl­ingar, Stef­áns Ólafs­son­ar, í Kjarn­anum þann 3. jan­úar síð­ast­lið­inn. Lestur þeirrar greinar leiðir þó ber­lega í ljós að krafan um að laun dugi fyrir opin­berum fram­færslu­við­miðum bygg­ist á slysa­legum mis­skiln­ingi.

Í grein­inni er not­ast við dæmi­gert neyslu­við­mið félags­mála­ráðu­neyt­is­ins (áður vel­ferð­ar­ráðu­neyt­is­ins) fyrir barn­lausan ein­stak­ling árið 2017 á verð­lagi árs­ins 2018. Árið 2017 var þetta við­mið 223 þús­und krónur en skv. höf­undi grein­ar­innar var það 229 þús­und krónur árið 2018. Fyrir utan að horft er fram­hjá vaxta- og hús­næð­is­bótum er vand­inn er sá að við­mið þetta er ekki með nokkru móti eðli­legur mæli­kvarði fyrir ein­hvers­konar „lág­marks fram­færslu­kostn­að­i“. Skoðum nán­ar.Skjáskot úr grein Stefáns Ólafssonar, starfsmanns Eflingar. Þar notast hann við dæmigert neysluviðmið fyrir barnlausan einstakling fært á verðlag 2018, sem byggist á miðgildi útgjalda þeirrar heimilisgerðar samkvæmt lífskjararannsókn Hagstofunnar.

Auglýsing
Tilgangur neyslu­við­miða félags­mála­ráðu­neyt­is­ins skv. skýrslu ráðu­neyt­is­ins er „…að veita heim­ilum í land­inu aðgang að við­miðum til hlið­sjónar við áætlun eigin útgjalda. Auk þess geta slík við­mið komið að notum við fjár­hags­ráð­gjöf fyrir ein­stak­linga og verið til hlið­sjónar þegar teknar eru ákvarð­anir um fjár­hæðir sem tengj­ast fram­færslu.“ Þá segir í fram­hald­inu að neyslu­við­mið „… eru hvorki end­an­legur mæli­kvarði á hvað telst nægj­an­leg neysla ein­stakra heim­ila né dómur um hvað ein­stakar fjöl­skyldur þurfa sér til fram­fær­is.“ Túlkun ráðu­neyt­is­ins á birt­ingu þess­ara neyslu­við­miða er þannig í and­stöðu við rök­stuðn­ing verka­lýðs­fé­laga á kröfum um stór­fellda hækkun launa­taxta. Rétt er að nefna að fleiri fram­færslu­við­mið eru til, t.d. við­mið umboðs­manns skuld­ara sem byggir á sam­bæri­legri aðferða­fræði.

Neyslu­við­mið félags­mála­ráðu­neyt­is­ins eru tvö. Ann­ars vegar er það fyrr­nefnt dæmi­gert við­mið sem bygg­ist á mið­gildi neyslu heim­ila eftir fjölda barna og full­orðna, auk ann­arra þátta, sam­kvæmt rann­sókn Hag­stofu Íslands. Það við­mið end­ur­speglar útgjöld heim­ilis sem eru meiri en hjá helm­ingi sam­bæri­legra heim­ila en minni hjá hinum helm­ingi heim­ila. Við þetta við­mið er not­ast í fyrr­nefndri grein – neyslu­við­mið þar sem eng­inn skal vera með minni neyslu en helm­ingur lands­manna. Eðli máls­ins sam­kvæmt er frá­leitt og ómögu­legt að nota slíkt við­mið sem lág­mark­s­við­mið.

Hins vegar eru það grunn­við­mið sem „…eiga að gefa vís­bend­ingu um hver lág­marks­út­gjöld geti verið í ákveðnum útgjalda­flokk­um“. Þau við­mið eru hjá flestum heim­il­is­gerðum um 40-60% lægri en dæmi­gerða við­mið­ið. Til dæmis er dæmi­gert neyslu­við­mið, án hús­næð­is, fyrir barn­lausan ein­stak­ling á höf­uð­borg­ar­svæð­inu 229 þús­und krónur á verð­lagi 2018 á meðan grunn­við­mið er 95 þús­und krónur (223 og 93 þús­und á verð­lagi 2017 sbr. graf). Með rök­semdum Stef­áns Ólafs­sonar hér að ofan er því lág­marks­fram­færsla fyrir barn­lausan ein­stak­ling, með hús­næði, nær því að vera um 220 þús­und krónur á mán­uði á verð­lagi 2018, þ.e. sam­tala grunn­við­miðs (95 þús­und krón­ur) og það sem kallað er lág­marks­hús­næð­is­kostn­aður (125 þús­und krón­ur). Það er tölu­vert lægri upp­hæð en útborguð lág­marks­laun eru í dag.Samanburður á neysluviðmiðum félagsmálaráðuneytisins.

Þessi notkun á dæmi­gerðu neyslu­við­miði félags­mála­ráðu­neyt­is­ins setur köfu­gerðir verka­lýðs­fé­lag­anna í nýtt sam­hengi. Beit­ing þessa við­miðs við kröfu­gerð veldur því að þriðju hæstu lág­marks­laun í heimi dugi ekki til að lifa af og leiða til kröfu um að útborguð lág­marks­laun nán­ast tvö­fald­ist á skömmum tíma. Eðli kröf­unnar um 425.000 króna skatt­frjáls lág­marks mán­að­ar­laun kemur enn skýrar í ljós þegar hún er borin saman við nið­ur­stöður Hag­stof­unnar um reglu­leg laun full­vinn­andi ein­stak­lings. Með­al­laun­in, sem voru 585 þ.kr. árið 2017, skila nán­ast jafn miklu í vas­ann og ætluð lág­marks­laun eða 427 þ.kr eftir skatt. Þannig myndi laun­þegi á lág­marks­launum ná að lifa skv. dæmi­gerðu neyslu­við­miði félags­mála­ráðu­neyt­is­ins. Fleiri dæmi eru um þessa notkun á mið­gildi útgjalda (dæmi­gerða neyslu­við­mið­ið) sem mæli­kvarða á lág­marks­fram­færslu og það skýrasta er lík­lega í aug­lýs­ingu LÍV, SGS og VR sem birt­ist í októ­ber á síð­asta ári.Auglýsing LÍV, SGS og VR sem birtist síðastliðið haust. Þar er miðgildi neysluútgjalda einnig notað sem mælikvarði á framfærslu á lágmarkslaunum.

Góð sam­fé­lög leggja sig fram um að fólk fái tæki­færi til þess að afla tekna fyrir sig og sína svo það geti lifað sóma­sam­legu lífi. Ef það stendur ein­hverjum ekki til boða, t.d. vegna veik­inda eða fötl­un­ar, þá á sam­fé­lagið og vel­ferð­ar­kerfið að grípa fólk og styðja við það. Krafan um að lág­marks­laun og bætur dugi fyrir fram­færslu er því eðli­leg og skilj­an­leg. Vand­inn er sá að ekki er til einn mæli­kvarði á hvað þarf til fram­færslu líkt og félags­mála­ráðu­neytið bendir á.

Mik­il­vægt er að ákvarð­anir á vinnu­mark­aði og hjá hinu opin­bera um lág­marks­fram­færslu byggi ekki á fölskum for­send­um. Þess vegna þarf að halda til haga að það er stærð­fræði­lega ómögu­legt að eng­inn geti verið undir Með­al­-Jóni og -Gunnu þegar kemur að neyslu heim­ila, nema neysla allra sé sú sama líkt sést á með­fylgj­andi sýni­dæmi. Krafan um að laun fylgi dæmi­gerðum neyslu­út­gjöldum getur því aldrei verið grund­völlur ákvarð­ana um launa­breyt­ingar í land­inu og er skað­leg upp­lýstri umræðu. Von­andi eru slík vinnu­brögð ekki það sem koma skal í kjara­við­ræðum árs­ins 2019.

Höf­undur er hag­fræð­ingur Við­skipta­ráðs Íslands.Mynd: Viðskiptaráð

Krafa verka­lýðs­fé­lag­anna er að allir geti staðið straum af mið­gild­is­út­gjöldum sem gengur aðeins upp ef útgjöld allra eru þau sömu eins og hópur B sýn­ir. Verði aftur á móti gengið að kröf­unum mun mið­gildi neyslu­út­gjalda hækka, sem kallar á frek­ari hækkun lág­marks­launa til sam­ræmis við dæmi­gerða neyslu­við­mið­ið. Þannig mynd­ast spírall sem engan enda tek­ur.

Rakel Guðmundsdóttir
Sumt þarf að banna
Leslistinn 15. janúar 2019
Brexit-samningi May hafnað í breska þinginu
Næstu skref í Brexit-málinu eru óljós. Vantrausttillaga er líkleg.
Kjarninn 15. janúar 2019
Norski bankinn DNB hefur verið álitinn besti kosturinn
DNB bankinn norski, þar sem norska ríkið er stærsti eigandi, hefur þó nokkra stóra viðskiptavini hér á landi. Ef Íslandsbanki verður seldur þykir hann spennandi kostur sem kaupandi.
Kjarninn 15. janúar 2019
ÚR kærir ákvörðun Fiskistofu til ráðuneytis
Útgerðarfélag Reykjavíkur segir að allt verði gert til að hnekkja ákvörðun Fiskistofu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Sara Dögg Svanhildardóttir
Birtir til í Garðabæ
Kjarninn 15. janúar 2019
Gylfi Arnbjörnsson, fyrrverandi forseti ASÍ.
Gylfi Arnbjörnsson sækir um stöðu ráðuneytisstjóra
Fyrrverandi forseti Alþýðusambands Íslands sækir um stöðu ráðuneytisstjóra í heilbrigðisráðuneytinu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar
Samkvæmt forseta Alþingis voru mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar í gær til þess að Klausturmálið kom­ist í far­veg. Sú umræða verður tek­in áfram á fundi þing­flokks­formanna í dag.
Kjarninn 15. janúar 2019
Karl Gauti Hjaltason, Inga Sæland og Ólafur Ísleifsson
Ríkisendurskoðandi tjáir sig ekki um fundinn við Ólaf og Karl Gauta
Ríkisendurskoðandi er trúnaðarmaður Alþingismanna og getur því ekki gefið upp hvort Ólafur Ísleifsson og Karl Gauti Hjaltason, fyrrverandi þingmenn Flokks fólksins, hafi átt fund með embættinu á síðasta ári um fjármálastjórnun Ingu Sæland.
Kjarninn 15. janúar 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar