Smættunarárátta

Smári McCarthy segir að vond líkön, lélegar samlíkingar, smættunarárátta og hunsun mikilvægra staðreynda sé útbreitt vandamál sem nauðsynlegt sé að uppræta.

Auglýsing

Ein­hverjum bregður kannski þau tíð­indi að til séu um fimmtán þús­und afbrigði af tómöt­um, en lík­lega er sú stað­reynd aug­ljós­ari eftir að afbrigðum tómata í mat­vöru­búðum á Íslandi fjölg­aði með til­komu buff­tómata og kirsu­berjatómata.

Að sama skapi dytti engum í hug í dag að leggja allar bíl­teg­undir að jöfnu; í það minnsta gerir fólk grein­ar­mun á jeppum og fólks­bíl­um, en svo þekkir fólk vöru­merkin í sund­ur. Ein­hverjir ganga svo langt að leggja djúpan skiln­ing í mis­mun­andi árgerð­ir.

Eftir því sem við þekkjum betur til mis­mun­andi fyr­ir­bæra öðl­umst við meiri virð­ingu fyrir fjöl­breyti­leik­anum og smá­at­riðin skipta okkur meira máli. En ákveðin ómeð­vituð eða jafn­vel með­vituð smættun á sér stað hjá þeim sem vita ekki af fjöl­breyti­leik­anum eða hafa ekki áhuga á því að vita á hvaða hátt tveir hlutir geta verið ólíkir þótt þeir séu af sama meiði.

Auglýsing

Ég vissi til dæmis ekki fyrr en nýlega að tún­fiskur væri sam­heiti, eins og bol­fiskur eða upp­sjáv­ar­fisk­ur. Ég smætt­aði því allan tún­fisk með þekk­ing­ar­leysi mínu. En van­þekk­ing á tún­fiski er kannski ekki alvar­legt vanda­mál. Alvar­legra mál er smættun á hús­næð­is­lánum eða hag­fræði­kenn­ing­um. Sér­stak­lega þegar þekk­ing­ar­leysi eða vondar sam­lík­ingar leiða fólk til þess að draga rangar álykt­anir á þann hátt að þær valda skaða.

Þú færð lík­lega það sem þú heldur að þú sért að biðja um

Flest fólk sem gengur inn í banka og biður um hús­næð­is­lán fær verð­tryggt jafn­greiðslu­lán til 40 ára mat­reitt ofan í sig, með vöxtum eftir vaxta­töflu og öll skil­yrðin for­bök­uð. Sífellt fleiri eru að verða með­vit­aðir um helstu val­kost­ina ─ að fara bland­aða leið eða að taka alveg óverð­tryggt lán; að vera með jafnar afborg­anir í stað jafnra greiðsla og að láns­tím­inn sé styttri. Reikni­vélar á net­inu með þægi­legum val­myndum hafa hjálpað þessum smá­at­riðum láns­fyr­ir­komu­lags að mjakast inn í und­ir­með­vit­und­ina.

En bankar munu selja fólki það sem fólk heldur að það sé að biðja um ─ þ.e., eitt­hvað sem upp­fyllir hug­myndir fólks um hvað "hús­næð­is­lán" sé ─ þangað til að því dettur í hug að inna bank­ann sinn eftir þeim val­kostum sem bjóð­ast. Og auð­vitað er það betra en að taka því sem bank­inn velur sjálf­virkt (sem eðli­legt er að áætla að sé sú teg­und lána sem þeir græða mest á því að veita). Á sama hátt og sumum þykir buff­tómatar betri en venju­legir tómat­ar.

Öll líkön eru röng

Ein upp­á­halds spak­mæli mín koma frá George Box, sem sagði að öll líkön væru röng, en sum líkön séu gagn­leg. Ef þú teiknar mynd af húsi er myndin í vissum skiln­ingi líkan af hús­inu; en það er aug­ljós­lega ekki nákvæmt lík­an. Það getur samt verið gagn­legt til að útskýra hvernig það á að vera mál­að.

En það gefur auga leið að flest líkön eru ógagn­leg. Mynd af húsi séð frá hlið er til dæmis ógagn­legt ef þú ert að sýna ein­hverjum hvar skólprörið er að finna í kjall­ar­an­um.

Ein afleið­ing smætt­unar er að ýmsar oft ómeð­vit­aðar ákvarð­anir eru teknar um á hvaða hátt líkön verða óná­kvæm. Séu ákvarð­an­irnar ómeð­vit­aðar getur óná­kvæmnin leitt til þess að fólk telji líkan gagn­legt þegar það er raun­veru­lega að afvega­leiða hugsun og valda kol­rangri nið­ur­stöðu.

Heim­il­is­bók­haldið

Ég heyri allt of reglu­lega fólk úr æðstu emb­ættum Íslenska rík­is­ins líkja rík­is­rekstri við heim­il­is­bók­hald. Það er auð­vitað eitt það fyrsta sem fólk lærir í hag­fræði, að rekstr­ar­hag­fræði og þjóð­hag­fræði séu ólík, en ein­hverra hluta vegna þrá­lát­ast fólk við að nota þessa sam­lík­ingu. Heim­il­is­bók­haldið verður þannig líkan sem fólk notar til að hugsa um eignir og skuldir rík­is­ins, en þetta er stór­hættu­legt.

Einn mik­il­væg­asti mun­ur­inn á heim­il­is­bók­haldi og rík­is­rekstri er að ríki geta ákveðið að pen­ingar séu til. Þeir gera það auð­vitað með ein­hverjum til­teknum hætti, til dæmis með lögum sem heim­ila bönkum að búa þá til í formi skulda­bréfa, en ef ég myndi ákveða upp úr þurru að ég ætti fullt af pen­ingum þá ætti ég senni­lega erfitt með að finna ein­hvern sem myndi taka mark á þeim full­yrð­ing­um.

Heim­il­is­bók­hald gerir hvorki ráð fyrir til­vist Seðla­banka né því sem næst ótak­mark­aðs láns­trausts. Þegar heim­ili eru búin með pen­ing­ana sína hefur fólk tvo val­kosti: að hætta að kaupa hluti eða að taka lán af ein­hverju tagi. Ríki hafa ýmsa val­kosti í við­bót, svo sem útgáfu rík­is­skulda­bréfa, geng­is­fell­ing­ar, breyt­ingar á stýri­vöxt­um, og þar fram eftir göt­un­um.

Lang­flest verk­færin sem ríki hafa eru ansi flókin og fræði­leg. Það er því alveg skilj­an­legt að fólki langi til að grípa í leti­legt heim­il­is­bók­halds­líkan til að sann­reyna hugsun sína eða útskýra hana fyrir öðrum, en með því er ekki bara verið að afvega­leiða alla hugs­un, heldur bein­línis að rugla saman tveimur mjög ólíkum greinum hag­fræð­inn­ar.

Kálum vondum lík­önum

Mér finnst stór­merki­legt að blóm­kál og kína­kál sé sama teg­und­in. Mis­mun­andi afbrigði, vissu­lega, en þau eru sama teg­und: Brassica oler­acea. Vit­andi að þau eru sama teg­undin er samt léleg afsökun fyrir því að kaupa blóm­kál ef beðið var um kína­kál.

Þetta er samt það sem er stöðugt verið að gera í sam­fé­lag­inu okk­ar. Vond lík­ön, lélegar sam­lík­ing­ar, smætt­un­ar­árátta og hunsun mik­il­vægra stað­reynda er útbreitt vanda­mál sem er nauð­syn­legt að upp­ræta.

Auð­vitað á fólk áfram að nota mynd­lík­ing­ar. Það er ekk­ert að því að nota græn­meti og ávexti sem tákn­mynd fjöl­breyti­leika, sem dæmi. En vörumst ein­fald­anir sem kunna að vera að valda okkur tjóni, hvort sem það er í heim­il­is­bók­hald­inu, í rík­is­rekstri, eða ann­ars­staðar í líf­inu.

Höf­undur er þing­maður Pírata.

Pottersen
Pottersen
Pottersen 16. þáttur: Harry fer í bað
Kjarninn 24. maí 2019
Skattakóngar eða -drottningar verða ekki opinberaðar af skattinum
Ríkisskattstjóri mun ekki senda út upplýsingar til fjölmiðla um þá 40 einstaklinga sem greiða hæstu skattana, líkt og hann hefur gert árum saman. Ástæðan er ákvörðun Persónuverndar í máli gegn Tekjur.is.
Kjarninn 24. maí 2019
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Huawei missir Android og ARM leyfi, nýjar Macbook Pro tölvur komnar á markað og Game of Thrones Galaxy Fold á leiðinni
Kjarninn 24. maí 2019
Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR.
Þakkar Miðflokksmönnum staðfestu varðandi þriðja orkupakkann
Formaður VR skorar á ríkisstjórnina að fresta málinu um þriðja orkupakkann fram á haust og biður um að þjóðin fái andrými til að kynna sér málið betur.
Kjarninn 24. maí 2019
Ýmsar jurtamjólk­urtegundir eru fá­an­leg­arhér á landi.
Sala á jurtamjólk aukist um tæplega 400 prósent
Bæði eftirspurn og úrval jurtamjólkur hafa aukist til muna hér á landi á síðustu árum. Sala á jurtamjólka hefur aukist um 386 prósent hjá matvöruverslunum Krónunnar á síðustu þremur árum.
Kjarninn 24. maí 2019
Theresa May tilkynnti þessa ákvörðun sína í morgun.
Theresa May segir af sér
Theresa May mun láta af embætti forsætisráðherra Bretlands og hætta sem leiðtogi Íhaldsflokksins 7. júní næstkomandi.
Kjarninn 24. maí 2019
Fíknivandinn breiðir úr sér
Lítið hefur gengið að vinna gegn útbreiðslu fíkniefna. Það er óhætt að segja að það sé ekki íslenskt vandamál, því stríðið gegn fíkniefnum virðist með öllu óvinnandi. Á Íslandi hefur fjöldi ungs fólks fallið frá úr of stórum skammti á skömmum tíma.
Kjarninn 24. maí 2019
Skýrsla um neyðarlánið frestað í þriðja sinn á örfáum vikum
Skýrsla um afdrif neyðarláns Seðlabanka Íslands til Kaupþings, og hvernig unnið var úr veðinu sem tekið var vegna lánsins, hefur enn og aftur verið frestað. Lánið kostaði íslenska skattgreiðendur 35 milljarða en skýrslan hefur verið í vinnslu frá 2015.
Kjarninn 24. maí 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar