NATO 70 ára: Heimavarnarlið eða heimslögregla?

Inngangan í NATO 1949 var umdeild ákvörðun, sem klauf þjóðina í andstæðar fylkingar. Var sjálfstæði Íslands raunverulega hætta búin? Hafði reynsla smáþjóða á millistríðsárunum ekki kennt þeim þá lexíu, að hlutleysið væri haldlaus flík?

Auglýsing

Dómur reynsl­unnar

Voru þeir, sem beittu sér fyrir þess­ari örlaga­ríku ákvörð­un, þjóð­níð­ingar og land­ráða­menn, eins og margir trúðu á þeim tíma? Eða voru þarna að verki ábyrgir stjórn­mála­menn og fram­sýn­ir,  sem sáu fyrir að það yrði að tryggja nýfengið sjálf­stæði fyrir hugs­an­legri ásælni óvin­veittra afla? Hafa áhyggjur hinna bestu manna um að aðildin að NATO og dvöl banda­rísks her­liðs í land­inu í kjöl­farið mundi hafa í för með sér enda­lok íslensks sjálf­stæð­is, þjóð­ernis og menn­ingar – reynst vera á rökum reist­ar?

Sex­tíu árum síðar getum við metið svörin við þessum spurn­ingum í ljósi reynsl­unn­ar.

Jafn­vel þótt Stalíni hafi verið meira í mun að loka hinar föngnu þjóðir Sov­éts­ins inni í þjóða­fang­elsi sínu, fremur en að leggja afgang­inn af Evr­ópu undir sig, þá er það hygg­inna manna háttur að taka út trygg­ingu fyr­ir­fram. Slag­orð­ið: „þú tryggir ekki eftir á” – er enn í fullu gildi.

Auglýsing

Ótt­inn við enda­lok íslensks þjóð­ernis reynd­ist ekki á rökum reistur – alla vega ekki í það skipt­ið. Ég lærði því snemma að bera virð­ingu fyrir Bjarna Bene­dikts­syni, þáver­andi utan­rík­is­ráð­herra, af því að hann þorði að fylgja eftir sann­fær­ingu sinni, þrátt fyrir harða og óbil­gjarna gagn­rýni and­stæð­inga. Kjarklitlir stjórn­mála­menn eru gagns­lausir stjórn­mála­menn. Ef við ekki vissum það áður, þá vitum við það nún­a.Við þurfum ekki annað en að líta í kringum okk­ur.

Nið­ur­staða mín um reynsl­una af hinu liðna er því afdrátt­ar­laus. Atl­ants­hafs­banda­lagið er trú­lega árang­urs­rík­asta varn­ar­banda­lag sög­unn­ar. Lýð­ræðið hélt velli. Evr­ópa hefur notið friðar í 70 ár, - lengur  en sögur fara af fyrr á tíð. Og Ísland naut góðs af veru sinni í NATO. Þetta var fínn klúbb­ur. Hin nýfrjálsa þjóð hóf veg­ferð sína meðal frjálsra þjóða á fyrsta far­rými. Við fengum aðgang að og áheyrn hjá vald­höfum vold­ug­ustu þjóða heims.

Við  fengum Mars­hall­að­stoð, án þess að upp­fylla skil­yrð­in. Við græddum á hermang­inu, meðan aðrar þjóðir færðu fórnir til að standa undir land­vörn­um. Við nutum marg­vís­legra for­rétt­inda þótt hljótt hafi far­ið, eins og t.d. varð­andi flug­rekstr­ar- og lend­ing­ar­leyfi í flugi yfir Atl­ants­haf­ið. Og við gátum fært okkur hern­að­ar­legt mik­il­vægi lands­ins í nyt til að spila á stór­veldin í kalda stríð­inu, til þess að ná fram okkar hags­muna­mál­um. Þorska­stríðin við Breta eru gott dæmi um það. Það var á þessum árum sem við vönd­umst á það, að kjör­orð Íslend­inga í alþjóða­sam­skiptum væri „Allt fyrir ekk­ert.”

Heims­mynd Kalda stríðs­ins

Hverjar voru for­send­urnar fyrir varn­ar­banda­lagi Banda­ríkj­anna og Vest­ur­-­Evr­ópu á tíma­bili kalda stríðs­ins? Hvað var það sem sam­ein­aði þær? Því má svara í einu orði: Sov­ét­ríkin – hinn sam­eig­in­legi óvin­ur. Svo lengi sem þjóðir Vest­ur­-­Evr­ópu og Norð­ur­-Am­er­íku töldu, að þeim stæði ógn af hern­að­ar­mætti Sov­ét­ríkj­anna – voru þessar þjóðir reiðu­búnar að snúa bökum saman gegn sam­eig­in­legum óvini.

Þrátt fyrir ólíka hags­muni Banda­ríkj­anna og gömlu evr­ópsku nýlendu­veld­anna víðs vegar um heim­inn; og þrátt fyrir ger­ó­lík lífs­við­horf banda­rískra repúblik­ana og vest­ur­evr­ópskra sós­í­alde­mókrata, þá voru allir aðilar sam­mála um að fórna bæri minni hags­munum fyrir meiri: Vörn lýð­ræðis og mann­rétt­inda gegn alræði og ógn­ar­stjórn væri það sem sam­ein­aði. Heims­myndin var í svart/hvítu: Frelsi versus helsi. Þeir sem ekki eru með mér eru á móti mér.

Auð­vitað var þessi svart/hvíta heims­mynd kalda stríðs­ins stór­lega ýkt, þegar skyggnst var á bak við tjöld­in. Þeir sem lesið hafa hina svörtu bók um sögu komm­ún­ism­ans vita, að það var engu logið um það alþjóð­lega bófa­fé­lag sem réð ríkjum í Kreml og innan veggja hinnar for­boðnu borgar Maos for­manns í Beijing.

En hið rísandi heims­veldi Banda­ríkja Amer­íku og hin hnign­andi nýlendu­veldi gömlu Evr­ópu  voru svo sem engir englar held­ur. Banda­ríkin skirrð­ust ekki við að beita her­valdi og klækjum til að koll­varpa lýð­ræð­is­lega kjörnum umbóta­stjórnum eða til að hindra valda­töku vinstri­manna í ríkjum Mið- og Suð­ur­-Am­er­íku. Hver valda­ræn­ing­inn öðrum ófrýni­legri fékk að merg­sjúga þjóðir þess­ara landa í skjóli Banda­ríkj­anna. Mottóið var: „They may be sons of bitches, but they are our sons of bitches.”Allt var þetta rétt­lætt í nafni kross­ferð­ar­innar gegn komm­ún­ism­an­um.

Evr­ópsku nýlendu­veldin háðu blóð­ugar styrj­aldir gegn sjálf­stæð­is­hreyf­ingum fyrr­ver­andi nýlendna í Afr­íku og Asíu. Allir sem leiddu vopn­aðar upp­reisnir gegn nýlendu­kúgun og arðráni voru stimpl­aðir óvinir vest­ræns lýð­ræð­is. Þeir voru annað hvort komm­ún­istar eða hand­bendi þeirra og rétt­dræpir sem hryðju­verka­menn, hvar sem til þeirra náð­ist.  Þessi meinta kross­ferð gegn komm­ún­ism­anum var oftar en ekki blygð­un­ar­laus hags­muna­varsla nýlendu­velda og fjöl­þjóð­legra auð­hringa, til þess að kom­ast yfir auð­lindir þriðja heims­ins.

Gott dæmi um þetta var þegar leyni­þjón­ustur Breta og Banda­ríkja­manna komu  Íranskeis­ara til valda, í sam­vinnu við syst­urnar sjö í olíu­brans­an­um. Þetta valda­rán og sú blóð­uga ógn­ar­stjórn sem af hlaust, hefur dregið langan slóða á eftir sér.  Kross­ferðin gegn komm­ún­ism­anum náði að lokum hápunkti í hátækni­hern­aði Amer­ík­ana gegn hrís­grjóna­bændum í Víetnam, þar sem heims­veldið laut í fyrsta sinn í lægra haldi fyrir skæru­liðum örbirgð­ar­inn­ar. Þessi dæmi duga til að minna okkur á að það er  sögu­fölsun að kalda stríðið hafi verið bar­átta góðs og ills, þar sem hið góða - hinn frjálsi heimur – hafði sig­ur.

Árekstrar menn­ing­ar­svæða/­trú­ar­bragða

Kalda stríð­inu lauk um ára­mótin 1991/92, þegar rauði fán­inn með hamri og sigð var dreg­inn niður í hinsta sinn yfir turn­spírum Kremlar og þjóð­fáni Rúss­lands var dreg­inn að húni í stað­inn. Var þá ekki hlut­verki NATO lok­ið, um leið og Sov­ét­ríkin hættu að vera til?  Fyrrum nýlendu­þjóðir Sov­ét­ríkj­anna tóku upp mark­aðs­hag­kerfi og lýð­ræði og leit­uðu hver á fætur annarri athvarfs innan vébanda NATO og Evr­ópu­sam­bands­ins. Hafði ekki lýð­ræðið sigr­að?

Hver var óvin­ur­inn, sem rétt­lætti áfram­hald­andi hern­að­ar­banda­lag? Rúss­land – sem var efna­hags­legur dvergur  - og upp­tekið af innri vanda­málum vegna efna­hags­legrar og póli­tískrar upp­lausn­ar? Kína, sem hafði opnað Kína­m­úr­inn fyrir inn­rás alþjóð­legs fjár­magns og var á hrað­leið til mið­stýrðs rík­i­s­kap­ít­al­isma? Og átti vel­gengni sína undir hindr­un­ar­lausum aðgangi að mörk­uðum Banda­ríkj­anna? Var ekki óhætt að fara að ráðum Bush sr. og lýsa yfir sigri? Tákn­aði þetta e.t.v. enda­lok hug­mynda­fræð­inn­ar, eins og Fuku­yama boð­aði?  Var ekki „The New World Order” eft­ir­mynd sig­ur­veg­ar­ans, hins amer­íska kap­ít­al­isma?

Eða voru framundan ný átök, sem byggðu fremur á „Clash of Civi­lizations”, eins og Samuel Hunt­ington var­aði við, fremur en hug­mynda­fræði 19du ald­ar? Stefndum við hrað­byri inn í 3ju heims­styrj­öld­ina, sem yrði eins konar trú­ar­bragða­styrj­öld – kross­ferð eða jihad – milli kristni og Islam? Um hvað er stríðs­rekst­ur­inn í Afganistan og Írak – ef ekki það? Hefur NATO – sem var eins konar heima­varn­ar­lið V-Evr­ópu – ein­hverju hlut­verki að gegna í þeirri kross­ferð? Á Evr­ópa eitt­hvert erindi á víg­velli í Mið-Aust­ur­lönd­um,  Pakistan eða jafn­vel upp til fjalla í Afganistan?

Höf­undur var utan­rík­is­ráð­herra 1988-95.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Eilífðarefnin finnast í regnvatni alls staðar um heiminn. Uppruni þeirra er oftast á vesturlöndum en það eru fátækari íbúar heims sem þurfa að súpa seyðið af því.
Regnvatn nánast alls staðar á jarðríki óhæft til drykkjar
Okkur finnst mörgum rigningin góð en vegna athafna mannanna er ekki lengur öruggt að drekka regnvatn víðast hvar í veröldinni, samkvæmt nýrri rannsókn.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Fleiri farþegar fóru um Flugstöð Leifs Eiríkssonar í júlí síðastliðinum en í sama mánuði árið 2019.
Flugið nær fyrri styrk
Júlí var metmánuður í farþegaflutningum hjá Play og Icelandair þokast nær þeim farþegatölum sem sáust fyrir kórónuveirufaraldur. Farþegafjöldi um Keflavíkurflugvöll var meiri í júlí síðastliðnum en í sama mánuði árið 2019.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Verðfall á mörkuðum erlendis er lykilbreyta í þróun eignarsafns íslenskra lífeyrissjóða. Myndin tengist fréttinni ekki beint.
Eignir lífeyrissjóðanna lækkuðu um 361 milljarða á fyrri hluta ársins
Fallandi hlutabréfaverð, jafn innanlands sem erlendis, og styrking krónunnar eru lykilþættir í því að eignir íslensku lífeyrissjóðanna hafa lækkað umtalsvert það sem af er ári. Eignirnar hafa vaxið mikið á síðustu árum. Í fyrra jukust þær um 36 prósent.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Uppþornað stöðuvatn í norðurhluta Ungverjalands.
Enn ein hitabylgjan og skuggalegur vatnsskortur vofir yfir
Það er ekki aðeins brennandi heitt heldur einnig gríðarlega þurrt með tilheyrandi hættu á gróðureldum víða í Evrópu. En það er þó vatnsskorturinn sem veldur mestum áhyggjum.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Þrjár af hverjum fjórum krónum umfram skuldir bundnar í steypu
Lektor í fjármálum segir ekki ólíklegt að húsnæðisverð muni lækka hérlendis. Það hafi gerst eftir bankahrunið samhliða mikilli verðbólgu. Alls hefur hækkun á fasteignaverði aukið eigið fé heimila landsins um 3.450 milljarða króna frá 2010.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Fylgistap ríkisstjórnarflokkanna minna en nær allra annarra stjórna eftir bankahrun
Einungis ein ríkisstjórn sem setið hefur frá 2009 hefur mælst með meira fylgi tíu mánuðum eftir að hún tók við völdum en hún fékk í kosningunum sem færði henni þau völd. Sú ríkisstjórn beið afhroð í kosningum rúmum þremur árum síðar.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Gylfi Zoega er annar höfundur greinar sem birtist í nýjasta tölublaði Vísbendingar.
„Hægt væri að banna Airbnb í þéttbýli þegar skortur er á íbúðarhúsnæði“
Ef fleiri flytja til landsins en frá því verður til flókið samspil hagstærða sem valda breytingum á eftirspurn og/ eða framboði á húsnæði með tilheyrandi verðhækkunum eða lækkunum. Tveir hagfræðingar leggja til að kerfinu verði breytt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Arnar Jónsson leikari áformar að gefa út plötu með eigin upplestri á ljóðum úr ólíkum áttum, sem hann segist vilja veita framhaldslíf.
Landskunnur leikari gefur út ljóðaplötu
„Ljóðið hefur fylgt mér frá því ég var pjakkur fyrir norðan og allar götur síðan,“ segir Arnar Jónsson leikari, sem hefur undanfarin ár safnað saman sínum uppáhaldsljóðum og hyggst nú gefa út eigin upplestur á þeim, bæði á vínyl og rafrænt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar