NATO 70 ára: Heimslögregla – Í þjónustu hverra?

Síðari grein af tveimur eftir Jón Baldvin Hannibalsson, fyrrverandi utanríkisráðherra, vegna 70 ára afmælis NATO.

Auglýsing

NATO var stofnað til þess að tryggja frið í Evr­ópu á tíma kalda stríðs­ins. Það hafði tek­ist – í skjóli banda­rískra kjarna­vopna – án þess að hleypa af skoti. Í hinum tví­skipta heimi kalda stríðs­ins var NATO hold­gerv­ing Atl­ants­hafs­tengsl­anna – „The Transatl­antic Relations­hip” – milli­ gamla og nýja heims­ins. En er nokkuð sjálf­gefið að það haldi áfram í ger­breyttri heims­mynd? Ensk/am­er­íska viku­ritið The Economist svarar þess­ari spurn­ingu í umfjöllun um afmæl­is­barnið 60 ára:

„NATO gegnir ekki lengur lyk­il­hlut­verki sem vett­vangur póli­tískrar umræðu milli Evr­ópu og Amer­íku. Heimskreppan er í höndum leið­toga G-20 ríkj­anna. Fámennur klúbbur sex ríkja reynir að fást við ógn­ina sem stafar af kjarna­vopna­víg­bún­aði Írana. Evr­ópu­sam­bandið fæst beint við Rússa í þeim til­gangi að tryggja öruggt fram­boð orku úr austri. Leyni­þjón­ustu­sam­starfið gegn hryðju­verkaógn­inni fer fram í gegnum tví­hliða sam­starf helstu þjóð­ríkja. „Hern­að­ar­að­gerð­irnar sjálfar eru orðnar okkar rai­son d´étre,” segir hátt­settur aðili í innsta hring NATO.„Ég beiti íhlut­un, þess vegna er ég til.”

Einu sinni var Henry Kiss­in­ger að vand­ræð­ast með það, hvert hann ætti að hringja, ef hann vildi hafa sam­band við Evr­ópu. Eft­ir­menn hans á stóli utan­rík­is­ráð­herra Banda­ríkj­anna þurfa ekki lengur að velkj­ast í vafa um það. Þeir eiga að hringja í Evr­ópu­sam­band­ið. Hvað á NATO þá að gera? Á NATO að vera ein­hvers konar heimslög­regla? Í þjón­ustu hverra, með leyfi? Það vekur upp margar spurn­ing­ar: Hver hefur beðið NATO um að taka að sér að halda uppi lögum og reglu í heim­in­um?

Auglýsing

Evr­ópa: Post-colon­ial

Sú var tíð að gömlu evr­ópsku nýlendu­veldin töldu sig sjálf­skipuð til að gegna því hlut­verki. En þar kom að þau fengu sig full­södd af því van­þakk­láta starfi. Evr­ópa er núna post-colon­ial í sinni til­veru. Amer­íska heims­veldið er hins vegar á hápunkti valds síns. Hnign­un­ar­skeiðið er framund­an. Er sjálf­gefið að Evr­ópa vilji ráða sig sem mála­liða til þess að vinna skít­verkin fyrir amer­íska heims­valda­sinna og þiggja fyrir mol­ana, sem hrjóta af borðum hús­bænd­anna? Qui bono? – spurðu Róm­verjar forð­um. Hverjum í hag?

Á diplómat­ísku dul­máli var einu sinni sagt að NATO hefði verið stofnað til þess að halda Banda­ríkj­unum inni. Þýska­landi niðri og Sov­ét­ríkj­unum úti. Þetta er allt saman liðin tíð. Sov­ét­ríkin eru úr sög­unni. Sam­einað Þýska­land á að heita for­ystu­ríki Evr­ópu­sam­bands­ins. Og Banda­ríkin eru heims­veldi, sem sam­kvæmt eigin hern­að­ar­kenn­ingu hafa sagt sig úr lögum við alþjóða­sam­fé­lagið og þurfa ekki á banda­mönnum á halda.

Við lok seinni heims­styrj­ald­ar­innar báru Banda­ríkin ægis­hjálm yfir heim­inn í krafti efna­hags­legs og hern­að­ar­legs styrks. Banda­ríska hag­kerfið var helm­ingur heims­hag­kerf­is­ins. Banda­ríkin voru eina kjarn­orku­veld­ið. Þetta er allt fyrir löngu breytt. Evr­ópa er löngu risin úr rúst­um. Evr­ópu­sam­bandið er jafn­oki Banda­ríkj­anna á efna­hags­svið­inu og atkvæða­meira í heims­við­skipt­um. Evr­ópa hefur alla burði til að tryggja sjálf sitt innra og ytra öryggi.

Þá vaknar spurn­ing­in: Hvers vegna ætti sam­einuð Evr­ópa að halda áfram að vera áhrifa­lít­ill und­ir­verk­taki Banda­ríkj­anna við stríðs­rekstur þeirra á fjar­lægum slóð­um? Sam­rým­ist það þjóð­ar­hags­munum Evr­ópu­sam­bands­ins? Ef ekki, þá á NATO, í sinni núver­andi mynd, ekki fram­tíð­ina fyrir sér. Evr­ópa getur ekki verið verk­færa­kassi, sem Banda­ríkja­menn grípa til út úr neyð, þegar þeim þóknast, en án sam­ráðs. Annað hvort verður að semja upp á nýtt og þá á jafn­rétt­is­grund­velli, með til­liti til gagn­kvæmra hags­muna beggja aðila, eða það er komið að leið­ar­lok­um. Hér hlýtur „kalt hags­muna­mat” að ráða, eins og þegar sjálf­stæð­is­menn lýsa afstöðu sinni til Evr­ópu­sam­bands­ins!

Amer­íka og Evr­ópa: Að vaxa í sund­ur­...?

Fyrir fáum árum kom út athygl­is­vert safn­rit eftir amer­íska og evr­ópska sér­fræð­inga á sviði alþjóða­mála, örygg­is- og varn­ar­mála og alþjóða­við­skipta undir heit­inu: Amer­ica and Europe in the 21st Cent­ury: Growing Apart? Höf­und­arnir færa fyrir því rök að það sé engan veg­inn sjálf­gefið að grund­vall­ar­hags­munir amer­ísks kap­ít­al­isma og evr­ópska vel­ferð­ar­rík­is­ins ( e.The European Social Mod­el) fari saman í fram­tíð­inni. Hver ætti að vera hinn sam­eig­in­legi óvin­ur, sem við­heldur fóst­bræðra­lag­inu?  

Það er ekki til­viljun að þessar ríkja­heildir taka æ oftar ólíka afstöðu í leit að lausnum á helstu vanda­málum sam­tím­ans. Það á við t.d. um lofts­lags­breyt­ingar af manna­völd­um, verndun hins nátt­úru­lega umhverf­is, vax­andi mis­skipt­ingu auðs og tekna innan þjóð­ríkja og á heims­vísu, efna­hags­að­stoð og þró­un­ar­hjálp, hern­að­ar­upp­bygg­ingu og vald­veit­ingu í sam­skiptum þjóða. Íraks­stríðið afhjúpaði þennan ágrein­ing, sem mun áger­ast ef að líkum læt­ur, að sögn höf­unda. Afstaðan til Ísra­els, sem er skjól­stæð­ings­ríki Banda­ríkj­anna, og til ofbeld­is­verka Ísra­ela á hernumdu svæð­unum í Palest­ínu, er annað dæmi, þar sem þorri Evr­ópu­manna hefur allt aðra afstöðu en banda­rísk stjórn­völd.

Þessi grund­vallará­grein­ing­ur, sem fræði­menn­irnir spá að muni fara ört vax­andi, end­ur­speglar þá stað­reynd að þjóð­ar­hags­munir amer­íska heims­veld­is­ins ann­ars vegar og Evr­ópu­sam­bands­ins, í sinni post-colon­ial til­veru, hins veg­ar, fara æ sjaldnar sam­an. Spurn­ingin er: Hvenær kemur að því að það sem sundrar vegur þyngra á vog­ar­skál­unum en það sem sam­ein­ar? Eins og Matth­ías Jóhann­essen, skáld, rifj­aði upp fyrir okkur að gefnu til­efni í Drauma­land­inu um árið, þá er ekk­ert til sem heitir vin­átta í alþjóða­málum – bara hags­mun­ir.

Og hvað með Ísland? Við erum ekki lengur á amer­ísku áhrifa­svæði. Hvenær ætli Íslend­ingar manni sig upp í að horfast í augu við þá stað­reynd, að við eigum í fram­tíð­inni sam­leið með öðrum Norð­ur­landa­þjóðum í svæð­is­bundnu sam­starfi með Eystra­salts­þjóðum og í nánu sam­starfi við Evr­ópu­sam­bandið – eða fullri aðild seinna meir? Það er spurn­ingin um að þekkja sinn vitj­un­ar­tíma.

Höf­undur var utan­rík­is­ráð­herra Íslands 1988-95.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar