Hvernig íslenska valdastéttin mokar milljörðum úr fyrirtækjum

Benjamín Julian skrifar um pjakka sem voru saman í skóla eða fótbolta í gamla daga og græða nú saman peninga í viðskiptum sem eru öll full af kunningjakærleik.

Auglýsing

Hvað á fyr­ir­tæki að gera þegar það hefur of mikið af pen­ing­um? Þessi spurn­ing hefur blasað við stjórn­endum á Íslandi und­an­farin ár.

Það er ekki gott að borga arð, því arður er eitt­hvað sem ríkt fólk fær og borgar lít­inn skatt af. Starfs­fólk­inu, sem vann fyrir þessum pen­ing, gæti sárnað það. Eðli­leg­ast væri auð­vitað að gefa starfs­fólk­inu pen­ing fyrir dugn­að­inn, eða fjár­festa í fram­tíð fyr­ir­tæk­is­ins. Eða kaupa eitt­hvað fal­legt fyrir sam­fé­lag­ið.

En hvers vegna að gera það, þegar er hægt að henda pen­ing­unum út um glugg­ann?

Auglýsing

Á árunum 2015-2018 keyptu fyr­ir­tæki skráð í Kaup­höll Íslands eigin hluta­bréf fyrir meira en 53 millj­arða króna. Það mætti segja að þau hafi tekið mön­tr­una „fjár­festu í sjálfum þér“ alla leið, nema að þau fjár­festu auð­vitað ekki í neinu – þau fluttu pen­ing­ana í hend­urnar á hlut­höfum sem voru til í að selja sig úr fyr­ir­tæk­inu.

Ein­hverjir sam­sær­is­kenn­inga­smiðir hafa sagt að þetta séu bara dul­búnar arð­greiðsl­ur. Einn þeirra er fram­kvæmda­stjóri fjár­mála­sviðs Skelj­ungs hf., sem lét hafa eftir sér að „Það er við­kvæmara að greiða stórar upp­hæðir til hlut­hafa í formi arðs en í formi end­ur­kaupa“. Skelj­ungur hefur und­an­farin ár dælt hund­ruðum millj­óna króna úr fyr­ir­tæk­inu með þess­ari aðferð.

Tvennt ger­ist þegar fyr­ir­tæki kaupir eigin hluta­bréf: hand­hafar bréf­anna sem eru keypt fá pen­inga og eft­ir­stand­andi bréf hækka í verði. Til langs tíma hefur þetta svipuð áhrif á fyr­ir­tæki eins og það hefur á mann­eskju að borða á sér fót­inn. Fyrst er það seðj­andi, nær­ing­ar­ríkt og bragð­gott. En með tím­anum verður erfitt að halda áfram að labba. Hrun í fjár­fest­ingum á Vest­ur­löndum síð­ustu ára­tugi má að hluta rekja til þess­ara vinnu­bragða – for­gangs­at­riðið hefur verið að setja krem á köku fjár­festa, frekar en að byggja upp fram­tíð­ina. 

Þann fyrsta nóv­em­ber 2018 keypti stjórn­ar­maður í Marel hluta­bréf í fyr­ir­tæk­inu fyrir 100 millj­ónir króna. Þremur vikum síðar sam­þykkti hlut­hafa­fundur Marel end­ur­kaupa­á­ætlun sem keypti hluti í félag­inu fyrir 6,6 millj­arða króna fram til 5. mars 2019. Hókus pók­us, nú voru hlutir stjórn­ar­manns­ins orðnir 130 milljón króna virði.

Auð­vitað er ekki öll hækkun bréf­anna á þessu tíma­bili vegna end­ur­kaupa. Marel er fínt fyr­ir­tæki í mik­illi upp­bygg­ingu. En sjötta hvert hluta­bréf Marel sem var keypt frá nóv­em­ber­lokum 2018 til mars­byrj­unar 2019 var keypt af fyr­ir­tæk­inu sjálfu.

Grein­ing­ar­að­il­inn Fort­una Advis­ors hefur lagt mat á það hvernig fyr­ir­tækjum gengur ef þau ákveða að kaupa eigin hluta­bréf, frekar en eitt­hvað nyt­sam­legt. Viti menn, þannig fyr­ir­tæki dróg­ust aftur úr öðrum til lengri tíma lit­ið. Þetta þarf auð­vitað ekki að koma á óvart. Það að sjúga pen­inga úr fyr­ir­tækjum með arð­greiðslum og end­ur­kaupum gerir þau veik­ari, á kostnað starfs­fólks og fram­tíð­ar­inn­ar, í þágu skamm­tíma­gróða hlut­hafa. En það er ekki sama hvort pen­ing­arnir fari út með arð­greiðslum eða end­ur­kaup­um. Einn hópur fólks græðir meira á end­ur­kaup­um, sem kann að útskýra hvers vegna sú aðferð hefur orðið vin­sælli und­an­far­ið. Sá hópur er hátt­settir stjórn­endur í við­kom­andi fyr­ir­tækj­um.

Nú til dags fá „lyk­il­starfs­menn“ oft, til við­bótar við laun, rétt til að kaupa hluta­bréf í fyr­ir­tæk­inu á föstu verði, sama þótt verðið hækki í milli­tíð­inni. Hug­myndin er að þetta hvetji þá til að vera dug­legir að gera fyr­ir­tækið verð­mæt­ara. Þetta má einnig gera með fjár­fest­ingu og upp­bygg­ingu, en hún er óviss og tekur tíma. Fljót­vinn­ari leið er að kaupa bara bréf í fyr­ir­tæk­inu sjálfu. Verðið rýkur upp – til skamms tíma, að minnsta kosti. Nú kaupir stjórn­and­inn hluta­bréf á lof­orðs­verð­inu, selur strax aftur á hærra verð­inu og hefur með því að lyfta litlafingri grætt haug af pen­ing­um. 

Og hver veit nema fleiri geti grætt á svona kaup­um? Íslensk elíta er ást­rík og umhyggju­söm, og full af alúð gagn­vart vinum og vanda­mönn­um. „Mark­að­ur­inn hérna heima, hann hefur oft verið pínu sér­stak­ur,“ segir fjár­mála­stjóri Haga. „Það virð­ast allir vita allt ... allt pjakkar sem voru saman í skóla eða í fót­bolta svo verðið gæti hafa breyst löngu áður.“ Inn­herj­a­við­skipti heita þetta. Sum lög­leg, sum ólög­leg, öll full af kunn­ingja­kær­leik.

Þetta ger­ist auð­vitað bara ef ekki er haft náið auga með fyr­ir­tæk­inu. Til dæmis ef eig­andi fyr­ir­tæk­is­ins er ekki árvök­ull kap­ít­alisti, heldur óvirkur fjár­festir – eins og líf­eyr­is­sjóð­ur. Fyrir nokkrum árum sagði stjórna­for­maður Gildis – líf­eyr­is­sjóðs að sjóð­irnir þyrftu að auka árvekni sína, ann­ars myndu smærri og harð­skeytt­ari fjár­fest­ar, eða fram­kvæmda­stjórn­in, taka yfir alla stjórn. „Það gefur ótrú­lega litlu hlutafé vægi ef [líf­eyr­is­sjóð­irn­ir] hafa engin afskipti af stefnu­mótun eða stjórnum fyr­ir­tækja,“ sagði hann. Sann­ast sagna.

Á síð­ustu vikum var til­kynnt um end­ur­kaup hluta­bréfa í Sjó­vá, Sím­an­um, Origo, Eik fast­eigna­fé­lagi, Heima­völl­um, VÍS, Hög­um, Eim­skipum og Reg­in. Millj­óna­tugir fylgja millj­óna­tugum á leið sinni – ekki beint út um glugg­ann, heldur í vas­ann á brösk­urum og „pjökkum sem voru saman í fót­bolta“. Það mætti jafn­vel segja að það væri sam­fé­lags­lega betra að henda pen­ingum bók­staf­lega út um glugg­ann. Þá myndi fólkið á göt­unni alla­vega fá hann í hend­urn­ar.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Alma Möller, landlæknir.
Fjölgun smita áhyggjuefni – fólk með einkenni gengur fyrir
Gríðarleg ásókn er í sýnatökur vegna kórónuveirunnar og biðlar landlæknir til þeirra sem eru einkennalausir að bóka ekki tíma. Þeir sem eru með einkenni verði að ganga fyrir.
Kjarninn 21. september 2020
Magdalena Andersson, fjármálaráðherra Svíþjóðar, og Per Bolund, viðskipta- og húsnæðismálaráðherra, á kynningu frumvarpsins í morgun.
Norðurlöndin dæla peningum til að berjast gegn kórónukreppunni
Ríkisstjórnir Svíþjóðar, Danmerkur og Noregs hafa tilkynnt miklar útgjaldaaukningar til að berjast gegn efnahagslegum áhrifum kórónuveirunnar á síðustu vikum.
Kjarninn 21. september 2020
Greindum smitum af kórónuveirunni hefur fjölgað umtalsvert síðustu daga.
Tæplega 200 smit á sex dögum
Í gær greindust þrjátíu ný tilfelli af COVID-19 hér á landi og hafa því 196 smit verið greind á sex dögum. Um helgina voru vínveitingastaðir á höfuðborgarsvæðinu lokaðir til að reyna að hægja á útbreiðslu faraldursins.
Kjarninn 21. september 2020
Björgólfur Thor Björgólfsson, eigandi Novator
Novator selur hlut sinn í Play
Fjárfestingarfélag Björgólfs Thors Björgólfssonar hefur ákveðið að selja fjarskiptafyrirtækið Play, sem félagið stofnaði árið 2005.
Kjarninn 21. september 2020
Fjölgun smita í Bretlandi er uggvænleg og stjórnvöld vilja bregðast við án þess að grípa til sömu hörðu aðgerðanna og gert var síðasta vetur.
„Við erum komin á hættuslóðir“
Fólk verður að fylgja reglunum, segja forsætis- og heilbrigðisráðherra Bretlands. Fólk verður skikkað í einangrun og sóttkví með lögum og brjóti það þau verður háum fjársektum beitt. Varnaðarorðin líkjast flóðbylgjuviðvörun í annarri bylgju faraldursins.
Kjarninn 21. september 2020
Kerfið á Vestfjörðum er viðkvæmt fyrir veðri og vindum.
Telur „jó-jó tímabili“ vegna Hvalárvirkjunar lokið
Vandamálin í raforkukerfinu á Vestfjörðum snúast ekki um orkuskort heldur afhendingaröryggi. Um þetta eru verkefnisstjóri hjá Landsneti og fulltrúi Jarðstrengja sammála. Sá síðarnefndi telur „jó-jó tímabili“ sem fylgdi Hvalárvirkjun lokið.
Kjarninn 21. september 2020
Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins.
Telur Reykjavíkurborg reyna að gera Sundabraut óarðbæra
Sigurður Hannesson framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins segir tímabært og mikilvægt að ráðast í samgöngubætur á höfuðborgarsvæðinu. Hins vegar eigi enn eftir að skýrast hvernig 120 milljarða samgöngusáttmáli ríkis og sveitarfélaga verði fjármagnaður.
Kjarninn 20. september 2020
Sungið um samband í öfugri og réttri tímaröð
Til stendur að setja upp söngleikinn Fimm ár í Kaldalóni í Hörpu í október. Safnað er fyrir uppsetningunni á Karolina Fund.
Kjarninn 20. september 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar