Evran auma og krónan kræfa

Gauti Kristmannsson fer yfir þann kostnað sem íslenskir lántakendur borga umfram lántakendur á evrusvæðinu.

Auglýsing

Dauða evr­unnar hefur ekki verið jafn­oft spáð og dauða ljóðs­ins, en þó má leiða líkur að því að evran hafi haft vinn­ing­inn upp á síðkast­ið. Alveg frá því evran var tekin upp sem lög­eyrir í all­mörgum ríkjum ESB hefur verið hamrað á þessu og enn heyr­ast þessar raddir og munu heyr­ast áfram. En það er erfitt að spá um fram­tíð­ina eins og hefur sýnt sig á því að spá­menn­irnir hafa ekki enn haft rétt fyrir sér um evr­una; kannski eru þeir líka spá­menn í skiln­ingi þess sem nýskip­aður seðla­banka­stjóri á að hafa sagt um hag­fræð­ina, að hún sé að ein­hverju leyti trú­ar­brögð. Þegar málum er svo komið er þá er kannski betra að snúa aftur til hug­mynda skosku upp­lýs­ing­ar­innar um að nýta sér reynsl­una til að kveða upp úr um til­tekna hluti, jafn­vel þó ekki sé hægt að sanna þá óyggj­andi.

Mikið hefur verið talað um að krónan hafi bjargað okkur Íslend­ingum í hrun­inu af því hún féll um tugi pró­senta og gerði útflutn­ings­at­vinnu­vegum kleift að rísa upp miklu fyrr en ella, sem má kannski til sanns vegar færa að ein­hverju leyti; mér sýnd­ist þó af tekju­blaði Stund­ar­innar nú á dög­unum að mikið af því fé hafi runnið beint í vasa allra þeirra mold­ríku útgerð­ar­manna sem lifa greini­lega í annarri fjár­mála­vídd en almenn­ing­ur. Stundum er líka látið að því liggja að þannig hafi íslenskur almenn­ingur sloppið miklu betur en ella, atvinnu­leysi hafi verið minna og svo fram­veg­is. Reyndar fór atvinnu­leysi upp í 8% í hrun­inu og fjöldi manna flutti úr landi til að fá vinnu (þökk sé EES), það er stað­reynd og engin teor­ía, trú­ar­leg eða hag­fræði­leg.

Auglýsing
En önnur reynsla er kannski enn nær­tæk­ari fyrir mik­inn hluta almenn­ings en það eru vext­irnir sem við borgum fyrir lánin sem við tökum til að koma okkur þaki yfir höf­uð­ið. Við erum með vít­is­vél verð­trygg­ingar sem er í raun annar lög­eyrir en íslenska krónan og verður varla tekin úr sam­bandi, vegna þeirrar stað­reyndar að gíf­ur­legur hluti sparn­aðar lands­manna er líka verð­tryggð­ur, sann­kall­aður víta­hring­ur. Ef við hins vegar berum saman óverð­tryggða vexti sem inntir hafa verið af hendi hér á landi frá alda­mótum og berum saman við vexti sem inn­heimtir eru fyrir hús­næð­is­lán í einu evru­landi, Írlandi, kemur fróð­leg mynd í ljós. Írland er lík­ast til nær­tæk­asta dæm­ið, landið fór næstum eins illa út úr hrun­inu vegna fjár­glæfram­anna og Írland hefur risið upp úr öskustónni nán­ast sam­hliða Íslandi og stendur vel efna­hags­lega nú um stund­ir.

Írland tók upp evr­una um og upp úr alda­mótum eins og ýmis önnur ríki á þeim tíma og hefur verið með hana síð­an. Þetta var á þeim tíma þegar íslensku bank­arnir voru einka­væddir og séu vaxta­tekjur þeirra ein­hver kvarði á rekstur þeirra, þá birt­ist einnig fróð­leg mynd í sam­an­burði á vöxt­um. Vext­irnir sem verið er að bera hér saman eru ann­ars vegar „hæstu vext­ir“ byggðir á með­al­tali vaxta á hús­næð­is­lánum bygg­ing­ar­fé­laga á Írlandi og hins vegar það sem Seðla­bank­inn kallar „Al­menna vexti óverð­tryggðra lána“ og eru áreið­an­lega með lægstu vöxtum sem hægt var og er að fá á óverð­tryggð lán hér á landi.

Þetta hefst árið 2003 þegar bank­arnir voru einka­vædd­ir, þá voru vextir á Íslandi 8,58% að með­al­tali yfir árið, á Írlandi hins vegar 4,2%, vaxta­mun­ur­inn er því 4,38%, það þýðir að Íslend­ingur greiddi 85.800 kr. í vexti á ári fyrir hverja milljón króna, Írinn hins vegar 42.000 kr. Ef við gerum ráð fyrir að hús­næð­is­lánið sé kannski 25 millj­ónir er auð­velt að reikna hitt, Íslend­ing­ur­inn borg­aði 2.145.000 kr. í vexti, Írinn 1.050.000 kr. á einu ári. Þetta var árið 2003, en eins og má sjá á graf­inu sem með fylgir þá fóru vextir hækk­andi á næstu árum, bæði á Íslandi og á Írlandi. En mun­ur­inn er hrika­leg­ur, svo ekki sé minna sagt.

Sem dæmi má nefna voru vext­irnir á Íslandi 13,92% að með­al­tali árið 2006, en á Írlandi 4,86%, vaxta­munur 9,06% sem þýðir á manna­máli að Íslend­ingar þurftu að greiða tæpar 140 þús­und krónur í vexti af hverri milljón á meðan Írar greiddu 48.600 kr. Íslend­ingar þurftu þannig að greiða á þriðju milljón króna meira á ári í vexti en Írar af 25 milljón króna láni á þeim tíma.Vaxtamunur Ísland og Írland 2003-2017. 

Þetta versn­aði enn á næstu árum og örlaga­árið 2008 voru vextir að með­al­tali komnir upp í 17,75%, fóru raunar hæst upp 21% í des­em­ber það ár. Maður spyr sig, hver borg­aði þennan her­kostnað ef ekki almenn­ing­ur? Á sama tíma var dýr­tíð mikil vegna geng­is­fell­inga sem bætt­ist ofan á, en það fór minna fyrir því á evru­svæð­inu.

Þetta ástand hefur lag­ast mikið á und­an­förnum árum og vaxta­mun­ur­inn miðað við þessar for­sendur (sem eru krón­unni fremur í hag) farið niður fyrir 1% árið 2011, en eftir það hefur hann verið milli tvö og þrjú pró­sent, t.d. árið 2017 voru vextir 6,11% að með­al­tali á Íslandi, 3,41% á Írlandi; það þýðir í raun að Íslend­ingur þarf samt að greiða 675.000 kr. meira í vexti af 25 milljón króna lán­inu sínu en Írinn. Það munar alveg um það í veski flestra, ann­arra en kannski útgerð­ar­mann­anna sem gera vita­skuld upp sín við­skipti í erlendum myntum meðan við hin fáum að ströggla með krón­urnar okkar báð­ar. Við skulum vona að nýjum seðla­banka­stjóra tak­ist sigla krónu­skekt­unni okkar milli skers og báru án áfalla. Á meðan borgum við að minnsta kosti hálfa milljón á ári meira í vexti en aum­ingj­ans fólkið á evru­svæð­inu ef marka má reynslu síð­ustu tveggja ára­tuga.

Höf­undur er pró­fessor í þýð­ing­ar­fræði við Haskóla Íslands.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Íhaldsflokkur Boris Johnson í lykilstöðu samkvæmt útgönguspá
Brexit er líklegt til að verða að veruleika strax í janúar, gangi útgönguspár eftir í Bretlandi, en kjörstaðir lokuðu klukkan 22:00.
Kjarninn 12. desember 2019
Þjóðaröryggisráð ræddi „fordæmalaust ástand“
Fundað var í þjóðaröryggisráði í dag. Ofsaveður hefur leitt til rafmagnsleysis og fjarskiptatruflana víða.
Kjarninn 12. desember 2019
Árni Stefán Árnason
Mítlar og Matvælastofnun – Dýravernd í vanda
Kjarninn 12. desember 2019
Óli Björn Kárason er formaður efnahags- og viðskiptanefndar.
Dugar ekki til að koma Íslandi af gráa listanum
Það að flýta þeim fresti sem íslensk félög hafa til að skrá raunverulega eigendur sína mun ekki eitt og sér duga til að koma Íslandi af gráum lista vegna ónógra peningaþvættisvarna.
Kjarninn 12. desember 2019
Menntaðri Íslendingar lifa lengur
Munur á lífslíkum eftir menntunar- og tekjustigi hefur aukist til muna frá árinu 2011. Þá hafa þeir tekjulægstu þurft að neita sér mun oftar um læknisþjónustu vegna kostnaðar en þeir tekjuhæstu.
Kjarninn 12. desember 2019
Á myndinni sjást fyrirhugaðir fyrstu tveir áfangar Borgarlínu.  Rauð leið Hamraborg – Hlemmur og Græn leið Ártún – Hlemmur.
Skipa hönnunarteymi fyrir fyrstu tvo áfanga Borgarlínu
Verkefnastofa Borgarlínu hefur skipað hönnunarteymi fyrir fyrstu tvo áfanga Borgarlínu. Vinna við hönnun er þegar hafin.
Kjarninn 12. desember 2019
Hjálmar Árnason, Unnur Brá Konráðsdóttir, Ögmundur Jónasson og Össur Skarphéðinsson.
Fyrrverandi þingmenn standa að söfnun fyrir nauðstadda í Namibíu
Fjórir fyrrverandi þingmenn hafa efnt til söfnunar fyrir nauðstadda í Namibíu í samstarfi við Rauða krossinn.
Kjarninn 12. desember 2019
Fjölmiðlafrumvarpið á dagskrá þingsins í dag
Frumvarp um stuðning við einkarekna fjölmiðla er komið aftur á dagskrá Alþingis. Hluti þingflokks Sjálfstæðisflokks hefur barist hart gegn málinu.
Kjarninn 12. desember 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar