Evran auma og krónan kræfa

Gauti Kristmannsson fer yfir þann kostnað sem íslenskir lántakendur borga umfram lántakendur á evrusvæðinu.

Auglýsing

Dauða evr­unnar hefur ekki verið jafn­oft spáð og dauða ljóðs­ins, en þó má leiða líkur að því að evran hafi haft vinn­ing­inn upp á síðkast­ið. Alveg frá því evran var tekin upp sem lög­eyrir í all­mörgum ríkjum ESB hefur verið hamrað á þessu og enn heyr­ast þessar raddir og munu heyr­ast áfram. En það er erfitt að spá um fram­tíð­ina eins og hefur sýnt sig á því að spá­menn­irnir hafa ekki enn haft rétt fyrir sér um evr­una; kannski eru þeir líka spá­menn í skiln­ingi þess sem nýskip­aður seðla­banka­stjóri á að hafa sagt um hag­fræð­ina, að hún sé að ein­hverju leyti trú­ar­brögð. Þegar málum er svo komið er þá er kannski betra að snúa aftur til hug­mynda skosku upp­lýs­ing­ar­innar um að nýta sér reynsl­una til að kveða upp úr um til­tekna hluti, jafn­vel þó ekki sé hægt að sanna þá óyggj­andi.

Mikið hefur verið talað um að krónan hafi bjargað okkur Íslend­ingum í hrun­inu af því hún féll um tugi pró­senta og gerði útflutn­ings­at­vinnu­vegum kleift að rísa upp miklu fyrr en ella, sem má kannski til sanns vegar færa að ein­hverju leyti; mér sýnd­ist þó af tekju­blaði Stund­ar­innar nú á dög­unum að mikið af því fé hafi runnið beint í vasa allra þeirra mold­ríku útgerð­ar­manna sem lifa greini­lega í annarri fjár­mála­vídd en almenn­ing­ur. Stundum er líka látið að því liggja að þannig hafi íslenskur almenn­ingur sloppið miklu betur en ella, atvinnu­leysi hafi verið minna og svo fram­veg­is. Reyndar fór atvinnu­leysi upp í 8% í hrun­inu og fjöldi manna flutti úr landi til að fá vinnu (þökk sé EES), það er stað­reynd og engin teor­ía, trú­ar­leg eða hag­fræði­leg.

Auglýsing
En önnur reynsla er kannski enn nær­tæk­ari fyrir mik­inn hluta almenn­ings en það eru vext­irnir sem við borgum fyrir lánin sem við tökum til að koma okkur þaki yfir höf­uð­ið. Við erum með vít­is­vél verð­trygg­ingar sem er í raun annar lög­eyrir en íslenska krónan og verður varla tekin úr sam­bandi, vegna þeirrar stað­reyndar að gíf­ur­legur hluti sparn­aðar lands­manna er líka verð­tryggð­ur, sann­kall­aður víta­hring­ur. Ef við hins vegar berum saman óverð­tryggða vexti sem inntir hafa verið af hendi hér á landi frá alda­mótum og berum saman við vexti sem inn­heimtir eru fyrir hús­næð­is­lán í einu evru­landi, Írlandi, kemur fróð­leg mynd í ljós. Írland er lík­ast til nær­tæk­asta dæm­ið, landið fór næstum eins illa út úr hrun­inu vegna fjár­glæfram­anna og Írland hefur risið upp úr öskustónni nán­ast sam­hliða Íslandi og stendur vel efna­hags­lega nú um stund­ir.

Írland tók upp evr­una um og upp úr alda­mótum eins og ýmis önnur ríki á þeim tíma og hefur verið með hana síð­an. Þetta var á þeim tíma þegar íslensku bank­arnir voru einka­væddir og séu vaxta­tekjur þeirra ein­hver kvarði á rekstur þeirra, þá birt­ist einnig fróð­leg mynd í sam­an­burði á vöxt­um. Vext­irnir sem verið er að bera hér saman eru ann­ars vegar „hæstu vext­ir“ byggðir á með­al­tali vaxta á hús­næð­is­lánum bygg­ing­ar­fé­laga á Írlandi og hins vegar það sem Seðla­bank­inn kallar „Al­menna vexti óverð­tryggðra lána“ og eru áreið­an­lega með lægstu vöxtum sem hægt var og er að fá á óverð­tryggð lán hér á landi.

Þetta hefst árið 2003 þegar bank­arnir voru einka­vædd­ir, þá voru vextir á Íslandi 8,58% að með­al­tali yfir árið, á Írlandi hins vegar 4,2%, vaxta­mun­ur­inn er því 4,38%, það þýðir að Íslend­ingur greiddi 85.800 kr. í vexti á ári fyrir hverja milljón króna, Írinn hins vegar 42.000 kr. Ef við gerum ráð fyrir að hús­næð­is­lánið sé kannski 25 millj­ónir er auð­velt að reikna hitt, Íslend­ing­ur­inn borg­aði 2.145.000 kr. í vexti, Írinn 1.050.000 kr. á einu ári. Þetta var árið 2003, en eins og má sjá á graf­inu sem með fylgir þá fóru vextir hækk­andi á næstu árum, bæði á Íslandi og á Írlandi. En mun­ur­inn er hrika­leg­ur, svo ekki sé minna sagt.

Sem dæmi má nefna voru vext­irnir á Íslandi 13,92% að með­al­tali árið 2006, en á Írlandi 4,86%, vaxta­munur 9,06% sem þýðir á manna­máli að Íslend­ingar þurftu að greiða tæpar 140 þús­und krónur í vexti af hverri milljón á meðan Írar greiddu 48.600 kr. Íslend­ingar þurftu þannig að greiða á þriðju milljón króna meira á ári í vexti en Írar af 25 milljón króna láni á þeim tíma.Vaxtamunur Ísland og Írland 2003-2017. 

Þetta versn­aði enn á næstu árum og örlaga­árið 2008 voru vextir að með­al­tali komnir upp í 17,75%, fóru raunar hæst upp 21% í des­em­ber það ár. Maður spyr sig, hver borg­aði þennan her­kostnað ef ekki almenn­ing­ur? Á sama tíma var dýr­tíð mikil vegna geng­is­fell­inga sem bætt­ist ofan á, en það fór minna fyrir því á evru­svæð­inu.

Þetta ástand hefur lag­ast mikið á und­an­förnum árum og vaxta­mun­ur­inn miðað við þessar for­sendur (sem eru krón­unni fremur í hag) farið niður fyrir 1% árið 2011, en eftir það hefur hann verið milli tvö og þrjú pró­sent, t.d. árið 2017 voru vextir 6,11% að með­al­tali á Íslandi, 3,41% á Írlandi; það þýðir í raun að Íslend­ingur þarf samt að greiða 675.000 kr. meira í vexti af 25 milljón króna lán­inu sínu en Írinn. Það munar alveg um það í veski flestra, ann­arra en kannski útgerð­ar­mann­anna sem gera vita­skuld upp sín við­skipti í erlendum myntum meðan við hin fáum að ströggla með krón­urnar okkar báð­ar. Við skulum vona að nýjum seðla­banka­stjóra tak­ist sigla krónu­skekt­unni okkar milli skers og báru án áfalla. Á meðan borgum við að minnsta kosti hálfa milljón á ári meira í vexti en aum­ingj­ans fólkið á evru­svæð­inu ef marka má reynslu síð­ustu tveggja ára­tuga.

Höf­undur er pró­fessor í þýð­ing­ar­fræði við Haskóla Íslands.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Eitt innanlandssmit og fólki í einangrun fer fækkandi
Aðeins eitt nýtt innanlandssmit af kórónuveirunni greindist hér á landi í gær. Átta sýni bíða mótefnamælingar úr landamæraskimun. 112 manns eru með COVID-19 og í einangrun.
Kjarninn 14. ágúst 2020
Minnisblöð Þórólfs: Frá tillögum til ráðlegginga
Þórólfur Guðnason hefur í tæplega 20 minnisblöðum sínum til ráðherra lagt til, mælt með og óskað eftir ákveðnum aðgerðum í baráttunni gegn COVID-19. En nú kveður við nýjan tón: Mögulegar aðgerðir eru reifaðar en það lagt í hendur stjórnvalda að velja.
Kjarninn 14. ágúst 2020
Meirihlutinn í borgarstjórn Reykjavíkur hefur styrkt stöðu sína verulega samkvæmt nýrri könnun.
Meirihlutinn í Reykjavík myndi bæta við sig þremur borgarfulltrúum
Sjálfstæðisflokkurinn tapar mestu fylgi allra flokka í Reykjavík samkvæmt nýrri könnun. Þrír flokkanna sem mynda meirihluta í borginni bæta við sig fylgi og borgarfulltrúum en Samfylkingin dalar. Staða meirihlutans er þó að styrkjast verulega.
Kjarninn 14. ágúst 2020
82 dagar í kosningar í sundruðum Bandaríkjunum
Joe Biden mælist með umtalsvert forskot á Donald Trump á landsvísu þegar minna en þrír mánuðir eru í bandarísku forsetakosningarnar. Hann er líka með yfirhöndina í flestum hinna mikilvægu sveifluríkja.
Kjarninn 13. ágúst 2020
Margrét Tryggvadóttir
Hlaupið endalausa
Leslistinn 13. ágúst 2020
Búið að fjármagna útgáfu spilsins þar sem leikendur eru með þingmenn í vasanum
Þingmaður Pírata er þegar búinn að ná að safna nægilegri upphæð á Karolina Fund til að gefa út Þingspilið. Söfnunin er þó enn í gangi, og ef það næst að safna meira, þá verður útgáfan veglegri.
Kjarninn 13. ágúst 2020
Frá upplýsingafundi sem haldinn var fyrr í dag.
Nauðsynlegt að slaka hægt og sígandi á þeim takmörkunum sem eru í gangi
Á upplýsingafundi dagsins sagði Þórólfur Guðnason mjög mikilvægt að stöðugleiki í viðbrögðum við kórónuveirunni ráði för. „Grímur eru ekki töfralausn,“ sagði Alma Möller sem hvatti fólk til að kynna sér upplýsingar um notkun gríma.
Kjarninn 13. ágúst 2020
Karl G. Kristinsson er yfirlæknir á sýkla- og veirufræðideild Landspítalans.
Sýkla- og veirufræðideildin og Íslensk erfðagreining snúa bökum saman
Hluti af starfsemi sýkla- og veirufræðideildarinnar mun flytjast í aðstöðu Íslenskrar erfðagreiningar og við það mun afkastageta við greiningu sýna aukast til muna. Tækjamál Landspítala hefðu mátt vera betri að sögn yfirlæknis á sýkla- og veirufræðideild.
Kjarninn 13. ágúst 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar