Nei við neyðarástandi en já við 2,5% markmiði

Doktor í umhverfis- og félagssálfræði skrifar um kröfur um loftslagsaðgerðir.

Auglýsing

Á föstu­dag­inn var síð­asti dagur alls­herj­ar­verk­falls fyrir lofts­lag­ið. Viku mót­mælum þar sem um 6,6 millj­ónir hafa tekið þátt á heims­vísu. Þetta eru því ein mestu alþjóð­legu mót­mæli sög­unn­ar. Á Íslandi lauk mót­mæla­vik­unni með því að aðstand­endur loft­lags­verk­fall­anna kynntu stjórn­völdum tvær meg­in­kröfur sín­ar: 1) Að lýst verði yfir neyð­ar­á­standi og 2) Að 2,5 pró­sent af lands­fram­leiðslu fari í loft­lags­að­gerð­ir.

Kröfur sem ráð­herrar sögð­ust myndu taka til­lit til en gátu ekki skrifað undir á staðn­um. Kröfur sem margir myndu telja að séu óraun­hæfir draum­ór­ar. Kröfur sem ég styð og styð ekki. 

Krafan um að 2,5% af þjóð­ar­fram­leiðslu fari í loft­lags­að­gerð­ir  

Sú krafa sem ráð­herrum var kynnt gengur lengra en krafan um að 2,5% af þjóð­ar­fram­leiðslu fari í loft­lags­að­gerð­ir. Ég mun hér halda mér við hana. Sú tala er byggð á mati IPCC skýrsl­unnar um hversu mikið það muni að jafn­aði kosta lönd á heims­vísu að ná mark­mið­inu að halda sér innan 1,5 gráðu hlýn­unar. Þess­ari tölu er hægt að and­mæla á þeim grund­velli að ekki er víst að alheims­með­al­tal eigi vel við íslenskar aðstæður þar sem nóg er af end­ur­nýj­an­legri orku og hreinu vatni. Á móti kemur að Íslend­ingar losa hvað mest á mann í heimi. Þess­ari tölu er líka hægt að and­mæla á þeim grund­velli að það er ólík­legt að við í einu stökki förum frá hlut­falli dags­ins í dag yfir í að eyða 2,5% af þjóð­ar­fram­leiðslu. 

Auglýsing
Samkvæmt sum­ar­spá hag­stof­unnar á verð­lagi árs­ins 2020 er gert ráð fyrir að þjóð­ar­fram­leiðsla verði 3.070 millj­arðar króna það árið. Ef þessu mark­miði væri fylgt eftir myndu þá 76,75 millj­arðar króna renna til loft­lags­að­gerða. Þetta er hægt að bera saman við núver­andi fjár­fram­lög, sem geta talist vera á bil­inu 4,5 – 7 millj­arðar króna eftir því hvaða aðgerðir eru taldar með í útreikn­ing­ana. Ef miðað er við efri mörkin myndi 2,5% af þjóð­ar­fram­leiðslu því þýða meiri en tíföldun á útgjöldum í mála­flokk­inn. Það jafn­gildir því að reka um þriðj­ung­inn af heil­brigð­is­kerf­inu, sem er sá mála­flokkur sem ríkið leggur mest til. Þeir sem and­mæla þessu mark­miði telja því að það eina sem geti talist raun­hæft er að búast við hlut­falls­legri aukn­ingu af fjár­magni til loft­lags­að­gerða. 

Vanda­málið er, eins og Greta Thun­berg benti á 20. sept­em­ber síð­ast­lið­inn í ræðu sinni fyrir amer­íska þing­inu, að óvinur okkar eru ekki póli­tískir and­stæð­ingar eða almenn­ings­á­lit­ið. Óvinur okkar er eðl­is­fræð­in. Nátt­úr­unni er alveg sama þó að fram­lög til loft­lags­að­gerða hafi hlut­falls­lega auk­ist mjög mikið í tíð núver­andi rík­is­stjórn­ar. Nátt­úr­unni er sama þó að við séum hlut­falls­lega að ná meiri árangri núna í orku­skiptum en við vorum í fyrra. Ef við byrjum á of lágum punkti, getur hlut­falls­leg aukn­ing aldrei orðið nóg. Það eitt skiptir nátt­úr­una máli að raun­veru­legur árangur náist. Og nátt­úran er ekki smár mála­flokkur í litlu ráðu­neyti heldur for­senda alls. Það er vegna þess að röskun á lofts­lag­inu er röskun á mögu­leikum okkar til þess að lifa heil­brigðu lífi, lifa á sjáv­ar­út­vegi og lifa í frið­i. 

Þess vegna tel ég að 2,5% mark­miðið sé mun betra mark­mið heldur en 1,5 gráðu mark­miði Par­ís­ar­sátt­mál­ans sem rík­is­stjórn Íslands hefur skrifað und­ir. Gráðu mark­miðið segir ekk­ert um aðgerð­ir, aðeins hvert við ætlum að stefna. 2,5% mark­miðið segir hvað við ætlum að verja miklum mannauði, hugs­un, kröft­um, og fjár­magni í loft­lags­að­gerð­ir. Þetta er eitt­hvað sem allar þjóðir heims­ins þurfa að sam­ein­ast um til að ná árangri. Ísland getur fyrst og fremst haft áhrif á lofts­lagið með því að vera fyr­ir­mynd ann­arra þjóða. Ef Íslend­ingum er alvara með að vera leið­andi í loft­lags­málum þá þurfum við að setja tón­inn. Og þó það sé langt frá núver­andi stöðu þá segi ég eins og Greta í sömu ræðu: Við verðum að gera hið ómögu­lega. 

Krafan um að lýst verði yfir neyð­ar­á­standi

Nú þegar ég hef opin­berað mig sem loft­lagsakti­vista og draum­óra­konu, kann ein­hver að undr­ast af hverju ég segi þá nei við því að lýsa yfir neyð­ar­á­standi. Var ekki nátt­úran for­senda alls? Erum við ekki þegar búin að raska lofts­lag­inu? Er ekki neyð­ar­á­stand? Svarið er auð­vitað jú, jú, og jú. Vanda­málið í mínum huga er hvað það þýðir að lýsa yfir póli­tísku neyð­ar­á­standi. Í mínum huga getur það þýtt þrennt. 

Auglýsing
Í fyrsta lagi getur slík yfir­lýs­ing fyrst og fremst verið tákn­ræn aðgerð sem hefur engar raun­veru­legan árangur í för með sér. Að því ég best veit hefur þetta í stórum dráttum verið nið­ur­staðan í þeim löndum sem hafa nú þegar lýst yfir neyð­ar­á­standi. Kannski veldur slík tákn­ræn aðgerð engum beinum skaða, en hættan væri kannski sú að hún ali á tor­tryggni og kald­hæðni þegar það kemur í ljós að stórum orðum fylgja engar afleið­ing­ar. Hvað sem því líður er nátt­úr­unni lík­leg­ast sama um slíkan sym­ból­isma. 

Í mínum huga gæti það í öðru lagi jafn­vel verið verra ef yfir­lýs­ing um neyð­ar­á­stand fylgdu afleið­ing­ar, á borð við þær sem eru fylgi­fiskar slíkra yfir­lýs­inga á stríðs­tím­um. Í þeim til­vikum fá almanna­varnir og póli­tíkusar auknar vald­heim­ildir til að fram­fylgja vilja sín­um. Viljum við virki­lega gefa íslenskum póli­tíkusum leyfi til þess að þvinga fram aðgerðir í óþökk þjóð­ar­inn­ar? Viljum við að lög­reglan fari að hand­taka þá sem nota jarð­efna­elds­neyti? Þó að ástandið sé svart þá vil ég ekki láta blekkj­ast af skamm­sýnum lausnum sem opna dyr fyrir ófyr­ir­sjá­an­legri vald­níðslu og ein­ræð­is­herr­um. 

Að lokum veit ég ekki hvaða til­gangi það þjónar að lýsa yfir neyð­ar­á­standi sem við sjáum ekki fyrir end­ann á. Hvenær verður hægt að aflýsa neyð­ar­á­stand­inu? Rösk­unin á lofts­lag­inu  er þegar orð­in, og mun halda áfram jafn­vel þótt allar mann­verur hyrfu af jörð­inni á morg­un. Að lýsa yfir neyð­ar­á­standi er eitt­hvað sem mann­eskjur gera á mann­legum tíma­skala. Mann­legt við­vör­un­ar­kerfi er ekki gert fyrir að búa við neyð­ar­á­stand í árhund­ruð. Það er kom­inn tími til þess að átta sig á því að bar­áttan við loft­lags­rösk­un­ina hefur engan enda­punkt á okkar tím­um. Hún mun fylgja okkur á einn eða annan hátt um ókomna fram­tíð. 

Við höfum aldrei staðið frammi fyrir annarri eins áskorun og loft­lags­rösk­un­inni. Það þýðir að við sem ein­stak­lingar og sam­fé­lag þurfum að vera betri heldur en nokkurn tím­ann áður. Kerfin okkar þurfa að vera sterk­ari en verið hef­ur. Við þurfum að treysta þeim og þau þurfa að vera trausts­ins verð. Við þurfum að kjósa grænt, póli­tíkusar þurfa að fram­kvæma grænt og við þurfum að sætta okkur við grænt. Við þurfum að vinna betur sam­an, með hvert öðru, með fyr­ir­tækj­um, og með þjóðum heims­ins. Og vegna þess að rík­ustu þjóð­irnar og ein­stak­ling­arnir menga lang mest, þá eru aðgerðir sem stuðla að jöfn­uði og rétt­læti með kröft­ug­ustu loft­lags­að­gerð­unum sem við getum ráð­ist í. Nátt­úran er í neyð, og átakið sem við þurfum að fara í má jafna við stríðs­rekst­ur, en það þýðir ekki að við eigum að fórna lýð­ræði og mann­rétt­indum á alt­ari lofts­lags­að­gerða.

Höf­undur er doktor í umhverf­is- og félags­sál­fræði.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
AGS segir hættumerkin hrannast upp í heimsbúskapnum
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir að nú séu hagvaxtarhorfur í heimsbúskapnum svipaðar og voru fyrir fjármálakreppuna 2007 til 2009.
Kjarninn 15. október 2019
Rauður dagur á markaði - Arion banki fellur enn í verði
Rauður dagur var í kauphöll Íslands í dag. Öll félögin lækkuðu nema eitt, Origo. Virði þess félags hækkaði um tæplega 2 prósent í dag, í viðskiptum upp á 677 þúsund.
Kjarninn 15. október 2019
Landsvirkjun hækkar raforkuverð um 2,5 prósent
Heildsöluverð á raforku hjá Landsvirkjun mun hækka um 2,5 prósent um næstu áramót.
Kjarninn 15. október 2019
Óverðtryggð lán aldrei verið eins stór hluti af heildarskuldum heimilanna
Óverðtryggð skuldsetning heimila hefur aldrei verið meiri hér á landi eða um 27 prósent af heildarskuldsetningu heimilanna. Verðtryggð skuldsetning er hins vegar oft eini raunhæfi valkosturinn fyrir lántakendur.
Kjarninn 15. október 2019
Kristbjörn Árnason
Almennt er staðhæft að íþróttir séu hollar fyrir börn og unglinga. En er það svo?
Leslistinn 15. október 2019
Ást og fótbolti
Auður Jónsdóttir rithöfundur gerðist íþróttafréttaritari og fór á landsleik með átta ára syni sínum og fótboltavinkonu. Henni fannst takturinn í HÚH-inu sem kyrjað var í stúkunni minna sig á stigvaxandi samfarir.
Kjarninn 15. október 2019
Kvikan
Kvikan
Ríkustu tíu prósentin, margföld mánaðarlaun hjá Kaupþingi og sókn Miðflokks
Kjarninn 15. október 2019
Magnús Harðarson skipaður nýr forstjóri Kauphallarinnar
Magnús Harðarsson tekur við af bróður sínum Páli sem forstjóri Nasdaq Iceland.
Kjarninn 15. október 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar