Að skilja okkur sjálf: Annar hluti

Á hvaða vegferð eru formenn og stjórnmálaflokkar í lýðræðisríki sem ganga gegn vilja umbjóðenda sinna, þjóðar? Árni Már Jensson skrifar fyrstu aðra af þremur í greinarflokki um stjórnarskrármál.

Auglýsing

George Orwell var gjarnan umhugað um vald­skipt­ingu mann­legs sam­fé­lags. Í bók­inni Animal Farm skrif­aði hann: „All animals are equ­al, but some animals are more equal than other­s.“

Skoð­ana­könn­unin

Nú eru sjö ár liðin frá þeirri þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu sem mark­aði vatna­skil í sögu lýð­veld­is­ins. Skil milli gamla Íslands og hins nýja. Breyt­ing stjórn­ar­skrár­innar með stað­fest­ingu þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unnar 20.10.2012 var sú lang­þráða sið­bót sem þjóðin krafð­ist eftir hrun. Stjórn­laga­ráð með stuðn­ingi meiri­hluta Alþingis og skipað af rík­is­stjórn, skil­aði breyt­ingum stjórn­ar­skrár­innar með stuðn­ingi 2/3 kjós­enda í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu. Í stað þess að Alþingi virði lýð­ræðið og lög­leiði þennan merka áfanga lýð­ræð­isum­bóta er nú sett af stað skoð­ana­könnun for­manna flokk­anna með hand­völdu sam­ráðsúr­taki. 

Þessi skoð­ana­könnun væri fagn­að­ar­efni við aðrar aðstæður en marka til­urð henn­ar, sem er hrun­ið, bús­á­halda­bylt­ing­in, Þjóð­fund­ur­inn, Stjórn­laga­þing, Stjórn­laga­ráð og þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­an. En hvergi er minnst á til­lögur Stjórn­laga­ráðs sem val­kost við hlið til­lögu for­manna flokk­anna. Hvergi er minnst á úrslit og nið­ur­stöður þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unn­ar. Hvergi er minnst á þá sögu­legu stað­reynd að þjóðin hefur samið og kosið sér nýja stjórn­ar­skrá. Hefði ekki verið heið­ar­legra af hálfu full­trúa almenn­ings að efna til opins sam­ráðs­vett­vangs og skoð­ana­könn­unar út frá þeim til­lögum sem þjóðin kaus sér? Þar sem gagn­sæi er við­haft, er heið­ar­legur ásetn­ingur í fyr­ir­rúmi en hið önd­verða þar sem leynd hvíl­ir. Þessi fram­setn­ing skoð­an­ana­könn­un­ar­innar nú, end­ur­speglar ann­ar­lega hags­muni fárra í fyr­ir­rúmi fjöld­ans. Hún birt­ist sem lýð­ræð­is­bjögun og fyr­ir­litn­ing full­trú­ar­valds­ins gagn­vart umbjóð­endum sín­um, almenn­ingi. Til­urð þess­arar skoð­ana­könn­unar brýtur gegn rétt­læt­is­vit­und hins almenna borg­ara og gegn trausti á Alþingi og rík­is­stjórn sem vart mátti við frek­ari álits­hnekki.

Mann­legt eðli og stjórn­mál

Hinn almenni borg­ari sæk­ist ekki til valda, og enn síður í fé ann­arra, en lítur frekar til stjórn­mála með vænt­ingu um sann­girni, vel­ferð og rétt­læti; að hans eigin sjóðum og ann­arra sé varið af heið­ar­leika og kost­gæfni sam­fé­lag­inu til heilla.

Auglýsing
Stjórnmálamaðurinn sæk­ist hins vegar í völd og fé ann­arra til þess að hafa jákvæð áhrif á sam­fé­lag­ið, að hans mati. Það er því mik­il­vægt að almenn­ingur og stjórn­mála­fólk brúi sam­skipti sín á milli og til­einki sér það tungu­tak sem elur af sér gagn­kvæman skiln­ing og lausn­ar­mið­aða þjóð­fé­lags­heild í stað sundr­ung­ar. Ger­ist það, mun skiln­ingur fólks á mis­mun­andi þörfum allra og þjóð­fé­lags­ins í heild batna. Í stjórn­málum er sam­hengi hlut­anna ekki ýkja flókin jafna: Þar sem gagn­sæi er við­haft, er heið­ar­legur ásetn­ingur í fyr­ir­rúmi en hið önd­verða þar sem leynd hvíl­ir. Gagn­sæi og hrein­skipt sam­skipti fólks í millum er upp­skrift að heið­ar­leika, og eru stjórn­mála­menn þar engin und­an­tekn­ing. 

Stjórn­mál eiga að vera vett­vangur gagn­virkra sam­skipta hugs­andi fólks um hag­rænar lausnir sam­fé­lag­inu og líf­rík­inu til góðs. Og þá skiptir höf­uð­máli hvaða hug­myndir menn aðhyllast; hvort þeir líta á sam­fé­lagið sem hags­muna­banda­lag sér­hags­muna, eða sem sam­fé­lag hugs­andi fólks? Ríki fyrra við­horf­ið, þá gildir fyrst og fremst að hafa sterkan for­ingja og við­hlæj­andi flokks­heild, sem stendur vörð um sér­hags­mun­ina og skipt­ingu þeirrar köku. Ráði síð­ari við­horf­ið, gildir fyrst og fremst að leyfa ólíkum sjón­ar­miðum að takast á, innan flokka sem utan, í þeirri von að það leiði til far­sællar nið­ur­stöðu fyrir sam­fé­lagið í heild.

And­leg, sið­ferði­leg og efna­hags­leg sköpun sam­fé­lags­ins á að vera á ábyrgð heið­ar­legs fólks sem leggur sig stöðugt eftir að hugsa og ræða um sam­eig­in­leg mál­efni með almanna­heill að leið­ar­ljósi. Far­sæl nið­ur­staða fæð­ist stundum í sam­hljómi skoð­ana en einnig oft í aðstæðum þar sem heggur nærri skoð­unum and­stæðra fylk­inga sem oft á tíðum og óhjá­kvæmi­lega reynist, til ásætt­an­legra lausna. Það er jú eig­in­legt mark­mið lýð­ræð­is, að sem flestir njóti sann­mælis skoð­anna sinna. Lýð­ræðið hvílir þannig á stjórn­ar­skrá sem á að ýta undir gagn­virk sam­skipti hinna mis­mun­andi kerfa sam­fé­lags­ins sem myndar þjóð­fé­lagið sem við þrá­um. Póli­tísk hug­mynda­fræði, hægri, vinstri, eða miðja, eiga í engu að gilda um þau sam­eig­in­legu mark­mið stjórn­mál­anna, að skapa betra líf og sam­fé­lag þorra almenn­ings í hag.

Aðdrag­andi nýju stjórn­ar­skrár­innar

Brot­lend­ing Íslenska lýð­veld­is­ins raun­gerð­ist í októ­ber 2008 en var ljóst hvert stefndi löngu áður. Hrunið var drop­inn sem fyllti mæl­inn og stjórn­mála­fólki og almenn­ingi var ljóst að lýð­ræð­is­bjög­unin var orð­inn hættu­leg og stjórn­ar­skránni varð að breyta.

Þetta sagði Mr Paul M Thomp­sen frá Alþjóða Gjald­eyr­is­sjóðnum er hann kom til

Reykja­víkur 2008:


„When I tra­veled to Reykja­vik in Oct­o­ber 2008 to offer the IMF’s assistance, the situ­ation there was c­rit­ical. The country’s three main banks—which made up almost the entire fin­ancial system—had just collap­sed wit­hin a week of each other. The sense of fear and shock were palpa­ble—­few, if any, countries had ever experienced such a cata­strophic economic cras­h. 

....The ser­ious­ness of the situ­ation was such, the IMF Mission Chief Iceland, Paul Thom­sen, descri­bed the Iceland crash as unprecedented and near death experience.“



Afleið­ing póli­tískt-tengdrar einka­væð­ingar rík­is­bank­anna átti sér enga for­sögu meðal vest­rænna þjóða en gjald­þrot Lands­banka, Kaup­þings og Glitnis trón­uðu meðal tíu stærstu gjald­þrotum ver­ald­ar­sög­unn­ar.



Þjóð­fund­ur­inn

Eftir að rykið sett­ist fóru Íslend­ingar að öðl­ast trú á end­ur­reisn­ina. Fæð­ing nýja Íslands varð ein­hvern veg­inn sam­eig­in­legur draumur okkar allra.

Þjóð­fund­inn sóttu 950 manns af land­inu öllu, 18 ára til 91 árs, karlar og konur í því sem næst ­jöfnum hlut­föll­um. Sjö manna stjórn­laga­nefnd, skipuð af Alþingi, lagði grunn að skipu­lag­i ­þjóð­fund­ar­ins undir for­ystu Guð­rúnar Pét­urs­dóttir líf­fræð­ings og for­manns nefnd­ar­innar og birt­i helstu nið­ur­stöður hans. Breið sam­staða náð­ist meðal allra flokka á Alþingi um skip­un ­stjórn­laga­nefndar og var engin flokkur und­an­tekn­ing í því efni. Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn var þar á þessum tíma­mótum virkur og vilj­ugur stuðn­ings­að­ili. Þverpóli­tísk sam­staða og ein­ing um end­ur­reisn nýja Íslands ein­kenndi hið póli­tíska and­rúms­loft og brú sam­stöðu mynd­að­ist milli þings og þjóð­ar. 950 þátt­tak­endur voru valin af handa­hófi úr þjóð­skrá sem tryggði að nið­ur­stöður þjóð­fund­ar­ins end­ur­spegl­aði vilja þjóðar í töl­fræði­lega mark­tækum skiln­ingi. Til­urð, skipu­lag og við­ur­kennd aðferða­fræði þjóð­fund­ar­ins end­ur­spegl­aði því lýð­ræðið í hnot­skurn. Um þetta voru allir flokk­ar, Alþingi og almenn­ingur sam­mála. Íslend­ingar 18 ára og eldri áttu jafna mögu­leika til setu á þjóð­fund­inum og lögðu þar með grunn­inn að nýrri stjórn­ar­skrá. Hlut­verk Stjórn­laga­þings, seinna Stjórn­laga­ráðs, var í reynd ekki annað en að færa nið­ur­stöður þjóð­fund­ar­ins í not­hæfan frum­varps­bún­ing. Stjórn­laga­ráð taldi það skyldu sína að virða nið­ur­stöður þjóð­fund­ar­ins að meg­in­inntaki. Það tókst með smá­vægi­legum frá­vik­um.



Þjóð­ar­at­kvæða­greiðslan 20.10.2012 er því nið­ur­staða þjóð­fund­ar­ins 2010, útfærð af

stjórn­laga­ráði:


Fræða­sam­fé­lag vest­ur­landa er sam­róma um að aðdrag­andi og til­urð þjóð­fund­ar­ins og nýju ­stjórn­ar­skrár­innar sé ein af merk­ari lýð­ræð­is­hreyf­ingum síð­ari tíma en aðdrag­andi hans var hvorki sárs­auka­laus né án til­efn­is. Íslenska fjár­mála­kerfið hrundi með afleið­ingum sem áttu sér enga hlið­stæðu meðal vest­rænna þjóða á frið­ar­tím­um. Án stuðn­ings Alþjóða Gjald­eyr­is­sjóðs­ins, sem skipu­lagði neyð­ar­björgun og lagði línur að end­ur­reisn hag­kerf­is­ins, hefði Íslensk þjóð glímt við fátækt um ókomna tíð og liðið fyrir skort á trú­verð­ug­leika gagn­vart umheim­in­um.

Auglýsing
Árið 2010 var kosið til Stjórn­laga­þings. Hæsti­réttur Íslands ógilti kosn­ing­una án þess að sýnt væri fram á að fram­kvæmd kosn­ing­anna hefði haft ein­hver áhrif á nið­ur­stöð­una. ­Stjórn­laga­þing varð þannig Stjórn­laga­ráð og umboðið frá þjóð­inni var þar af leið­and­i ó­hagg­að. 



Andi sátt­ar, vonar og upp­bygg­ingar sveif yfir vötnum og 28. júlí 2011 sam­þykkti

stjórn­laga­ráð eft­ir­far­andi:



„Við sem byggjum Ísland viljum skapa rétt­látt sam­fé­lag þar sem allir sitja við sama borð.

 Ólíkur upp­runi okkar auðgar heild­ina og saman berum við ábyrgð á arfi kyn­slóð­anna, landi og sögu, nátt­úru, tungu og menn­ingu.

Ísland er frjálst og full­valda ríki með frelsi jafn­rétti, lýð­ræði og mann­rétt­indi að horn­stein­um.

Stjórn­völd skulu vinna að vel­ferð íbúa lands­ins, efla menn­ingu þeirra og virða marg­breyti­leika mann­lífs, lands og líf­rík­is.

Við viljum efla frið­sæld, öryggi, heill og ham­ingju á meðal okkar og kom­andi kyn­slóða. 

Við ein­setjum okkur að vinna með öðrum þjóðum að friði og virð­ingu fyrir jörð­inni og öllu mann­kyni. Í þessu ljósi setjum við okkur nýja stjórn­ar­skrá, æðstu lög lands­ins sem öllum ber að virða.“

Stjórn­laga­ráð



Þjóð­ar­at­kvæða­greiðsla um til­lögur stjórn­laga­ráðs

Eft­ir­far­andi eru nið­ur­stöður þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu um til­lögur Stjórn­laga­ráðs sem Alþing­i hefur umliðin sjö ár dregið að leiða í lög gegn vilja þjóð­ar.

Um þetta kusu Íslend­ingar 20.10.2012

Bæk­lingur til sam­an­burðar stjórn­laga­ráðs og núgild­andi stjórn­ar­skrár.

Kúvend­ing hluta full­trú­ar­valds­ins

Það er vand­fundin ánægja í því að rifja upp nei­kvæðar afleið­ingar mis­taka og enn síður fróun í umvöndun í garð stjórn­mála­manna. Of lítið hefur hins vegar verið fjallað um og farið eftir álykt­unum og lær­dómum merkasta þjóð­ar­speg­ils sem Íslend­ingar hafa staðið að, Rann­sókn­ar­skýrslu Alþing­is.

 

Auð­mýkt og skömm ein­kenndi stjórn­mála­stétt­ina í kjöl­far hruns, sem virt­ist ætla að horfast augu við mis­gjörðir sínar í fyrstu, án þess þó að biðja almenn­ing nokkurn tíma afsök­un­ar, eins und­ar­legt og það mátti virð­ast eftir útgáfu skýrslu RNA. Lúpu­legir þing­menn hrun­flokk­anna sem enn tókst að hanga á þing­sætum sín­um, létu lítið fyrir sér fara og lædd­ust með veggjum þings­ins. Skýrsla RNA vakti sér­staka athygli á sam­hengi efna­hags­hruns­ins við stjórn­málin og komst m.a. að þeirri nið­ur­stöðu að hrun­ið, eins skelfi­legt og það var þjóð­inni, var að mestu afleið­ing mann­gerðra mis­taka Íslenskra stjórn­mála­manna og flokka. Þeirra sömu flokka og fylkt­ust síðan um end­ur­reisn­ina og breyt­ingu stjórn­ar­skrár­innar í sept­em­ber 2010, og einnig þeirra sömu, sem seinna, þann 24. mars 2011 studdu til­lögu rík­is­stjórn­ar­innar um skipun stjórn­laga­ráðs, að und­an­skildum einum flokki, Sjálf­stæð­is­flokki. Ein­hverra hluta vegna, ventu sjálf­stæð­is­menn þarna kvæði sínu í kross og ákváðu að lúta ekki vilja nið­ur­stöðu þjóð­fundar og brýns ákalls Alþingis og þjóðar um end­ur­skoðun stjórn­ar­skrár­innar frá 1944 grund­vall­aða á alvar­legum nið­ur­stöðum skýrslu RNA sem setti hrunið í beint sam­hengi við stjórn­ar­skrána og van­þroskað lýð­ræði. Þrátt fyrir meiri­hluta stuðn­ing allra flokka Alþingis við skipun stjórn­laga­ráðs eftir ógild­ing­ar­á­kvörðun Hæsta­réttar á kosn­ingum Stjórn­laga­þings vegna form­galla, ákvað Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn þarna að standa gegn lýð­ræð­isum­bótum stjórn­ar­skrár­innar og hefur gert æ síð­an. 

Af hverju? Í hrun­inu mátti þjóðin þola þungar búsifjar sem höfðu djúp­stæð áhrif á alla, fyr­ir­tæki, almenn­ing, stjórn­mála­menn, flokka og þjóð­fé­lagið í heild. Vegna hruns­ins má þjóðin nú búa við skert heil­brigð­is­kerfi, mennta­kerfi, vega­kerfi, vel­ferða­kerfi og orðið eft­ir­bátur vest­rænna þjóða í marg­vís­legu til­liti. Þjóð blæðir enn afleið­ingum hruns­ins 2008 og mun gera svo til ára­tuga, efna­hags­lega, heilsu­fars­lega og ekki síst sið­ferð­is­lega. 

Alþingi ályktaði einum rómi 28. sept­em­ber 2010, með öllum 63 atkvæðum greidd­um, um nauð­syn end­ur­skoð­unar stjórn­ar­skrár lýð­veld­is­ins frá 1944. Hvað breytt­ist á tveimur árum sem gerði það að verkum að Alþingi, nán­ast eins og það lagði sig, kúvend­ist í afstöðu sinni? Hafði Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn þessi miklu áhrif á aðra flokka eða náðu póli­tískt tengd sér­hags­muna­sam­tök svo djúpt inn í flokk­ana að þeir ákváðu að snú­ast gegn lýð­ræð­isum­bótum eigin þjóð­ar?

Hvers vegna studdi Alþingi Þjóð­fund­inn, Stjórn­laga­þing, Stjórn­laga­ráð, breyt­ingu stjórn­ar­skrár­innar og lýð­ræð­isum­bætur í hendur fólks­ins í land­inu en lutu síðan ekki vilja þess þegar hann lá ljós fyrir í þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unni 20.10.2012? Það eru liðin sjö ár! Orða­lag ein­stakra greina nýju stjórn­ar­skrár­innar hafa lítið með þetta að gera þar sem Alþingi var í lófa lagið að aðlaga þær í anda sáttar við menn og þjóð. Ákall þjóðar um lýð­ræð­isum­bætur snérist ekki um forms­at­riði heldur aðal­at­riði.

Hug­leið­ing

Fyrsta skýr­ingin lýtur að fjár­magns­valdi sjáv­ar­út­vegs­ins og tengsl hans við stjórn­mála­menn og flokka sem er áleitin spurn­ing í meira lagi. Hvar er lýð­ræðið statt, sé það raunin að stjórn­málin séu til sölu þeim sem hæst bjóða hverju sinni? Sé þessi til­gáta rétt, virð­ist sem stjórn­mála­menn hafi tak­mark­að, eða ekk­ert lært af eigin mis­tökum þar sem mis­farið var með eigur almenn­ings í greiða­gjörn­ingum milli stjórn­mála og óreiðu­manna við einka­væð­ingu banka­kerf­is­ins.  

Önnur skýr­ingin á kúvend­ingu Alþingis til nýju stjórn­ar­skrár­innar er for­dæm­is­gildi í ákvörðun Hæsta­réttar 27.11.2010 að ógilda kosn­ingu til stjórn­laga­þings. Að sú ákvörð­un, sem n.b. ekki er dóm­ur, hafi í raun ógilt umboð Alþingis frá 28.09.2010 og að skipun rík­i­s­tjórn­ar­innar til stjórn­laga­ráðs hafi því ekki lotið ein­róma óbreyttu umboði, þrátt fyrir þing­meiri­hluta, og að þar með hafi nið­ur­staða þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unnar 20.10.2012 breyst í skoð­ana­könnun í stað ráð­gef­andi stjórn­ar­skrár­breyt­inga sem Alþingi bæri að lúta?

Þriðja skýr­ingin er sú að flokkum hafi mis­líkað svo við verk­lag og nið­ur­stöður stjórn­laga­ráðs að þeir töldu sem svo, að Alþingi bæri að standa að til­lögum um breyt­ingu stjórn­ar­skrár­innar hér eftir sem síðan yrði lagt í dóm þjóðar gegn um tvö þing stað­fest í kosn­ing­um?

Auglýsing
Hverjar svo sem ástæður kunna að vera, fram­an­greindar þrjár, engin þeirra, eða allt aðr­ar, rétt­lætir engin þeirra þá sjö ára töf sem beitt hefur verið af hálfu full­trú­ar­valds­ins í ljósi þess að þjóð­ar­at­kvæða­greiðslan var lög­leg með þátt­töku tæp­lega 115 þús­und kjós­enda. Að frá­dreg­inni fyrstu skýr­ingu sem hefði auð­vitað verið glæp­sam­leg, þó senni­leg­ust sé, hefði full­trú­ar­vald­inu verið í lófa lagið að vinna með sam­þykktar til­lög­ur, lag­færa og aðlaga að vilja allra flokka og þjóð­ar, og leggja fyrir tvö þing með stað­festum vilja kjós­enda í kosn­ingum milli þinga. 

Einu gildir hvaða rétt­læt­ingar full­trú­ar­valdið kann að hafa eða bera fyrir sig í dag, vilji þjóðar hefur í engu verið virt­ur. Full­trúa­valdið mis­fer með vald umbjóð­enda sinna. Það að hundsa vilja almenn­ings í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu víkur til hliðar lýð­ræð­inu á grund­velli ann­ara hags­muna og skoð­ana, hverjar sem þær kunna að vera. Alþingi hefur lög­leið­ing­ar­valdið sín megin en mis­beitir því gagn­vart umbjóð­endum sín­um, þjóð­inni, sem hefur upp­runa valds­ins sín meg­in. 

Grein í Vísi þ. 02.10.2019 Katrín Odds­dóttir

„Ís­lenska ríkið er full­valda, en íslenska þjóðin er það ekki. Sjálf­stæði íslensku þjóð­ar­innar hefur ein­fald­lega ekki enn verið náð. Við fögn­uðum á sínum tíma sjálf­stæði frá Dön­um, en hvers virði er sjálf­stæði frá nýlendu­herrum ef inn­lend elíta tekur við sem herra­þjóð almenn­ings?



Í nýju stjórn­ar­skránni eru reglur sem minnka vald þeirra sem berj­ast gegn því að þjóðin nýti rétt sinn sem stjórn­ar­skrár­gjafi. Þetta eru reglur á borð við:

  • Nátt­úru­auð­lindir í þjóð­ar­eign
  • Jafn atkvæð­is­réttur
  • Sterk nátt­úru­vernd
  • Beint lýð­ræði
  • Gegn­sæi í stjórn­sýslu
  • Per­sónu­kjör
  • Þjóð­ar­at­kvæða­greiðsla sem skil­yrði fyrir fram­sali rík­is­valds til alþjóð­legra stofn­anna.



Það sem þessar reglur eiga sam­eig­in­legt er að þær færa vald frá elítum til almenn­ings. Vald sem aldrei átti að vera ann­ars staðar en hjá þjóð­inni sjálfri.“

En aðeins um umdeilda ákvörðun Hæsta­réttar að ógilda kosn­ingu til stjórn­laga­þings.

Frétt á Rúv, 25.01.2011

Eiríkur Tóm­as­son laga­pró­fessor

„Ei­ríkur Tóm­as­son laga­pró­fessor segir að deila megi um nið­ur­stöðu Hæsta­réttar á ógild­ingu kosn­inga til stjórn­laga­þings - þar sem ekki sé ljóst að ann­markar hafi haft áhrif á úrslit kosn­ing­anna. Hæsti­réttur komst að þeirra nið­ur­stöðu í dag að kosn­ingar til stjórn­laga­þings hefðu verið ógild­ar. Fjöl­skip­aður dómur fann alvar­lega ann­marka á fram­kvæmd kosn­ing­anna. Eiríkur segir nið­ur­stöðu Hæsta­réttar skýra og að for­dæm­is­gildi hennar sé ríkt.“ - „Það má deila um þessa nið­ur­stöðu. Hvort þessir ann­markar sem vissu­lega voru fyrir hendi – og voru meiri en ég hafði gert mér í hug­ar­lund – hafi átt að leiða til þess­arar nið­ur­stöðu, vegna þess að í lög­unum til kosn­ingar til Alþingis er talað um að ekki skuli ógilda kosn­ingu nema ætla megi að gall­arnir á kosn­ing­unni hafi haft úrslit á nið­ur­stöðu henn­ar. Það er ekki vikið að því í úrskurði Hæsta­réttar eða leiddar líkur að svo hafi ver­ið.“

Aðeins um til­urð Stjórn­laga­ráðs

Íslenskt sam­fé­lag lék á reiði­skjálfi eftir ákvörðun Hæsta­réttar og svika­brigsl gengu fylk­inga á milli. 

Alþingi skip­aði í kjöl­farið sam­ráðs­hóp með full­trúum allra þing­flokka til þess að fara yfir úrskurð Hæsta­rétt­ar. Meiri­hluti sam­ráðs­hóps­ins komst að þeirri nið­ur­stöðu að leggja fram þings­á­lykt­un­ar­til­lögu um skipun Stjórn­laga­ráðs og fella úr gildi lögin um Stjórn­laga­þing sam­hliða. Sam­kvæmt þings­á­lykt­un­ar­til­lög­unni skyldi Alþingi skipa þá 25 aðila sem hlotið höfðu kosn­ingu í Stjórn­laga­ráð. Stjórn­laga­ráð skyldi vera Alþingi ráð­gef­andi um setn­ingu nýrrar stjórn­ar­skrár líkt og gert hafði verið ráð fyrir í lögum um Stjórn­laga­þing. Athygl­is­vert er að allir flokkar voru áfram sam­mála um lýð­ræð­isum­bæt­ur, nema Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn. Þarna varð sem sagt kúvend­ing á afstöðu Sjálf­stæð­is­flokks­ins til stjórn­ar­skrár­breyt­inga og lýð­ræð­isum­bóta yfir höfuð þrátt fyrir fyrri stuðn­ing þeirra þann 28.09.2010 ásamt öllum öðrum þing­mönn­unum allra flokka til aðkallandi breyt­inga á stjórn­ar­skránni frá 1944 grund­vall­aða á nið­ur­stöðum Rann­sókn­ar­skýrslu Alþing­is.

Hvað sem öðru líður var til­laga end­ur­skoð­un­ar­hóps­ins sam­þykkt á Alþingi þann 24. mars 2011 og tók Stjórn­laga­ráð til starfa þ. 6. apríl sama ár. 24 af þeim 25 full­trúum sem hlutu kosn­ingu þáðu sæti í Stjórn­laga­ráð­inu og var vara­maður skip­aður í stað þess sem ekki þekkt­ist boð­ið. Skýrsla Stjórn­laga­nefnd­ar­innar til Stjórn­laga­ráðs var mjög ítar­leg. Þar voru öll ákvæði Stjórn­ar­skrá­ar­innar skoðuð og krufin til mergj­ar. Nefndin setti fram til­lögur að breyt­ingu á þeim ákvæðum sem henni þótti ástæða til. Nefndin lagði samt sem áður áherslu á að Stjórn­ar­skráin héldi sér að mestu leyti og að ekki yrði hróflað um of við Stjórn­skip­un­ar­legum ákvæðum hennar þó svo að sum þeirra yrðu skýrð nán­ar. Lagði nefndin m.a. til að skýrar yrði gerð grein fyrir þing­ræði í Stjórn­ar­skránni frá því sem nú er. Stjórn­laga­ráð átti upp­haf­lega að starfa í 3 mán­uði en starfs­tími þess var fram­lengdur um mánuð. Heim­ild var fyrir fram­leng­ing­unni sam­kvæmt þings­á­lykt­un­inni um skipun þess. Stjórn­laga­ráð afhenti síðan For­seta Alþing­is, Ástu Ragn­heiði Jóhann­es­dótt­ur, frum­varp að nýrri Stjórn­ar­skrá fyrir lýð­veldið Ísland þann 29. júlí 2011.

Stjórn­laga­ráð, vinna þess, til­lögur og þjóð­ar­at­kvæða­greiðsla voru fag­lega unn­in, yfir allan vafa haf­in, og lög­leg í alla staði. Alþingi getur ekki virt nið­ur­stöður þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu að vettugi vegna þess að ákveðnum póli­tískt vensl­uðum sér­hags­muna­öflum mis­líkar ákvörðun þjóð­ar­inn­ar. Á hvaða for­sendum og með hvaða hald­bæru rökum getur Alþingi hafnað vilja þjóð­ar­inn­ar? Það hlýtur að vera eðli­leg krafa almenn­ings að full­trúa­valdið geri ýtar­lega og form­lega grein fyrir afstöðu sinni, nokkuð sem ekki hefur verið gert.

Í þessu sam­hengi er ekki hægt að horfa fram hjá sögu­legum aðdrag­anda nýju stjórn­ar­skrár­inn­ar, hrun­inu og þess sið­rofs sem varð milli stjórn­mála­stéttar og þjóð­ar, en sið­bót Íslenskra stjórn­mála gagn­vart þjóð fólst í ítar­legri sann­leiks­skýrslu Rann­sókn­ar­nefndar Alþingis og nýrri stjórn­ar­skrá Íslend­inga.

Álykt­anir og lær­dóm­ar:

Rann­sókn­ar­nefnd Alþingis (2010, 8. bindi, bls. 184)


„Ís­lensk stjórn­mála­menn­ing er van­þroskuð og ein­kenn­ist af miklu valdi ráð­herra og odd­vita

stjórn­ar­flokk­anna. Þingið rækir illa umræðu­hlut­verk sitt vegna ofurá­herslu á kapp­ræðu þar sem

þekk­ing og rök­ræður víkja fyrir hern­að­ar­list og valda­klækj­um. Þingið er líka illa í stakk búið til

þess að rækja eft­ir­lits­hlut­verk sitt, meðal ann­ars vegna ofríkis meiri­hlut­ans og fram­kvæmd­ar­valds­ins, sem og skorts á fag­legu bak­landi fyrir þing­ið. Skortur á fag­mennsku og

van­trú á fræði­legum rök­semdum er mein í íslenskum stjórn­mál­um. And­vara­leysi hefur verið

ríkj­andi gagn­vart því hvernig vald í krafti auðs hefur safn­ast á fárra hendur og ógnað lýð­ræð­is­legum

stjórn­ar­hátt­u­m.“

Aðeins um heið­ar­leik­ann

Svo virð­ist sem full­trúar almenn­ings hafi lítið til­einkað sér breytta hugsun né starfs­hætti þrátt fyrir alvar­lega gagn­rýni í skýrslu RNA. Heið­ar­leiki er gjarnan hátt skrifuð dyggð í mann­legu sam­fé­lagi. Allir vilja vera kenndir við heið­ar­leika, jafn­vel þeir sem vita ekki hvað orð­heldni er. Heið­ar­leiki er sumum með­fæddur en öðrum nauð­syn að læra og iðka í þágu þeirrar dyggðar að vaxa til manns. Heið­ar­leiki er sam­hljómur milli orðs og æðis sem elur af sér traust. Heið­ar­leiki raun­ger­ist þar sem véla­brögð eru ekki við­höfð né aðrar gryfjur eða blekk­ingar mann­legra sam­skipta.

Lýð­ræð­isum­ræðan á Íslandi, t.a.m. um stjórn­ar­skrá, auð­lindir og nátt­úru, þarf ekki á vél­ráðum að halda, né skamm­tíma­hags­munum þröngs hóps fyr­ir­tækja, stjórn­mála, eða við­skipta­manna. Umræðan þarf ekki að lit­ast kænsku­brögð­um, heldur krefst heið­ar­leika, gagn­sæis og gagn­rýnnar hugs­un­ar. Ástæðan er skýr; nið­ur­staðan er oft óaft­ur­kræf og varðar kom­andi kyn­slóð­ir.

Hug­leið­ingar um raun­veru­legan ásetn­ing rík­is­stjórn­ar­innar

Frum­varps­drög for­sæt­is­ráð­herra að til­lögu for­mann­anna um að rík­is­stjórnin semji

stjórn­ar­skrár­breyt­ingar í and­stöðu við áður stað­festan meiri­hluta þjóðar hljóta að telj­ast and­vana fædd. Sam­ráðið virð­ist vera vís­vit­andi ásetn­ingur til að tefja og drepa á dreif lög­leið­ingu nýju stjórn­ar­skrár Stjórn­laga­ráðs og hafa að engu þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu. Stjórn­sýsla sem þessi markar aft­ur­för lýð­ræðis og hnign­unar sið­ferðis og má í því sam­hengi nefna að traust þjóðar á Alþingi er nú í sögu­legu lág­marki eða 18% sam­kv., nýlegri könnun Gallup og hnign­aði milli áranna 2018 og 2019 um 34%. Er það ekki alvar­legt umhugs­un­ar­efni fyrir for­sæt­is­ráð­herra og stjórn­mála­stétt­ina í heild hvernig komið er fyrir Alþingi þegar 10 ár eru liðin frá hruni? Er það ekki áleitin spurn­ing í huga for­sæt­is­ráð­herra og for­manna flokk­anna á þessum tíma­mót­um, að því sið­rofi og þeirri gjá sem opin­ber­að­ist í hrun­inu fyrir 10 árum skuli vera við­haldið og breikka?

Auglýsing
Þessi frum­varpstil­raun for­mann­anna og skoð­ana­könnun gengur í ber­högg við eðli lýð­ræð­is­ins og er þjóð­inni bein­línis skað­leg enda hags­munir þjóðar í besta falli skertir í nýjum til­lögum for­mann­anna sam­an­borið við sam­þykktar til­lögur Stjórn­laga­ráðs. Alvar­legur blekk­ing­ar­þáttur þess­arar skoð­ana­könn­unar fellst í því að ekki er val­kostur sam­þykktra til­lagna Stjórn­laga­ráðs til hliðar við til­lögur for­mann­anna. Vilji þjóð­ar­innar í lýð­ræð­is­legri þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu er virtur að vettugi.

Að reyna að skilja okkur sjálf

„The creat­ures outside looked from pig to man, and from man to pig, and from pig to man aga­in; but alr­eady it was impossi­ble to say which was which.“ Animal Farm, George Orwell.

All flest fólk kærir sig koll­ótt um völd og gnægð fjár, heldur velur lífi sínu far­veg í umhverfi fjöl­skyldu, nán­ustu vina og þess atvinnu­um­hverfis sem það hefur valið sér.  Fé, og vald­girnd munu seint telj­ast til höfuð dyggða, né vera hluti þeirra gilda sem and­legan þroska næra.  Þorri almenn­ings gengur þó til kosn­inga til að neyta réttar síns til að hafa áhrif á mótun hins stóra sam­fé­lags sem það til­heyrir þrátt fyrir nægju­semi heima fyr­ir.  Kosn­inga­þátt­taka almenn­ings byggir því á trausti í garð stjórn­mála­flokka og fólks, sem ber að virða atkvæði umbjóð­enda sinna og skoð­un.  Hér bregð­ast stjórn­málin fólk­inu, og það svo að þjóð­ar­at­kvæða­greiðsla er virt að vettugi með fram­an­greindri skoð­ana­könn­un.  Í trausti fólks­ins til full­trúa sinna, mis­nota full­trú­arnir auð­sýnt traust. Hvernig rétt­lætir stjórn­mála­fólk, sem eru ein­ungis tíma­bundið kjörnir full­trú­ar, þennan gjörn­ing gagn­vart eigin samvisku? Hvernig eiga kjós­endur að rétt­læta fyrir sér þátt­töku í kosn­ingum sem eru að engu hafð­ar?

Í 7 ár hefur Alþingi ekki fært hand­bær rök fyrir því að lög­leiða ekki nýju stjórn­ar­skrána. Af hverju?

Fari svo, að frum­varps­drög for­sæt­is­ráð­herra að til­lögu for­manna flokk­anna með breyttu og lak­ari orða­lagi frá sam­þykktum til­lögum Stjórn­laga­ráðs, verði að frum­varpi og lögum á Alþingi, myndi þurfa að rjúfa þing, boða til kosn­inga og leggja frum­varpið aftur til sam­þykktar fyrir nýtt Alþingi. Auk þess að leggja frum­varpið fyrir tvö þing, þyrfti að gæta jafn­ræðis gagn­vart þjóð og efna til þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu um frum­vörpin tvo sam­hliða, þ.e. frum­varp Stjórn­laga­ráðs og nýtt frum­varp rík­is­stjórn­ar. Það er hægt að álykta sem svo, að slíkt yrði ekki raun­hæft enda næsta úti­lokað að núver­andi rík­is­stjórn, sem gengi með þessum hætti í ber­högg við fyrri vilja þjóð­ar, myndi ná end­ur­kjöri.

Á hvaða veg­ferð eru for­menn og stjórn­mála­flokkar í lýð­ræð­is­ríki sem ganga gegn vilja um­bjóð­enda sinna, þjóð­ar? 

Engin stjórn­völd í þrosk­uðu lýð­ræð­is­ríki fer fram með þessum hætti sem ber snefil af virð­ingu fyrir sjálfri sér, og umbjóð­endum sín­um, þjóð­inni. Því má álykta að ásetn­ingur rík­is­stjórn­ar­innar með þessum frum­varps­drögum nú, sé póli­tísk umræðu­töf gegn brýnu ákalli þjóðar um hið gagn­stæða. Sé sú raun­in, að töf og blekk­ing­ar­leikur sé raun­veru­legur ásetn­ingur full­trúa­valds­ins, grund­vall­ast slíkt ekki á til­raunum til lýð­ræð­isum­bóta með skoð­ana­könn­un, heldur hygl­ing þröngs hóps sér­hags­muna­að­ila á kostnað heild­ar­inn­ar, nokkuð sem hlýtur að telj­ast skað­legt lýð­ræð­is­þróun og hags­munum þjóð­ar. 



Engin lýð­ræð­is­þjóð ætti að sætta sig við slíkt.

Til ánægju fyrir les­end­ur, læt ég hér fylgja með tvo tengla af Animal Farm eftir George Orwell. Fyrri hlekk­ur­inn er inn á hljóð­bók á ensku en seinni inn á vel gerða teikni­mynd frá 1954.





Frh. lll verður af grein­inni, Að skilja okkur sjálf.

Árni Már Jens­son

Áhuga­maður um betra líf.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Armin Laschet er nýr leiðtogi flokks Kristilegra demókrata, sem hefur tögl og haldir í þýskum stjórnmálum. Kannski tekur hann við af Merkel sem kanslari í haust.
Stormasöm vika í evrópskum stjórnmálum
Mögulegt áframhald „Merkelisma“ í Þýskalandi, barnabótaskandall hjá „teflon Mark“ í Hollandi og stjórnarkreppa af völdum smáflokks á Ítalíu er á meðal þess sem var efst á baugi í evrópskum stjórnmálum í vikunni.
Kjarninn 16. janúar 2021
Birgir Birgisson
Að finna upp hjólið
Kjarninn 16. janúar 2021
Óendurvinnanlegur úrgangur á bilinu 40 til 100 þúsund tonn á ári fram til ársins 2045
Skýrsla um þörf fyrir sorpbrennslustöðvar á Íslandi hefur litið dagsins ljós. Umhverfis- og auðlindaráðherra fagnar úttektinni og segir að nú sé hægt að stíga næstu skref.
Kjarninn 16. janúar 2021
Gauti Jóhannesson er forseti bæjarstjórnar í Múlaþingi og fyrrverandi sveitarstjóri Djúpavogshrepps.
Forseti bæjarstjórnar Múlaþings íhugar alvarlega að sækjast eftir þingsæti
Gauti Jóhannesson fyrrverandi sveitarstjóri á Djúpavogi segir tímabært að Sjálfstæðisflokkurinn eignist þingmann frá Austurlandi og íhugar framboð til Alþingis. Kjarninn skoðaði framboðsmál Sjálfstæðisflokks í Norðausturkjördæmi.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðjón S. Brjánsson sá þingmaður sem keyrði mest allra árið 2020
Í fyrsta sinn í mörgu ár er Ásmundur Friðriksson ekki sá þingmaður sem keyrði mest. Hann dettur niður í annað sætið á þeim lista. Kostnaður vegna aksturs þingmanna dróst saman um fimmtung milli ára.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfis- og auðlindaráðherra.
Könnun: Fleiri andvíg en fylgjandi frumvarpi Guðmundar Inga um Hálendisþjóðgarð
Samkvæmt könnun frá Gallup segjast 43 prósent andvíg frumvarpi umhverfis- og auðlindaráðherra um stofnun Hálendisþjóðgarðs, en 31 prósent fylgjandi. Rúmlega fjórir af tíu segjast hafa litla þekkingu á frumvarpinu.
Kjarninn 16. janúar 2021
Örn Bárður Jónsson
Má hefta tjáningarfrelsi og var rétt að loka á Trump?
Kjarninn 16. janúar 2021
Bræðraborgarstígur 1 brann í sumar. Þorpið hefur keypt rústirnar og húsið við hliðina, Bræðraborgarstíg 3.
Keyptu hús og rústir á Bræðraborgarstíg á 270 milljónir og sækja um niðurrif eftir helgi
Loks hillir undir að brunarústirnar á Bræðraborgarstíg 1 verði rifnar. Nýir eigendur, sem gengið hafa frá kaupsamningi, vilja gera eitthvað gott og fallegt á staðnum í kjölfar harmleiksins sem kostaði þrjár ungar manneskjur lífið síðasta sumar.
Kjarninn 16. janúar 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar