Rauð viðvörun! Fornminjar á Íslandi í voða

Sex fornleifafræðingar fjalla um áhrif loftslagsbreytingar á fornminjar á Íslandi í aðsendri grein. Þeir segja að miklu megi enn bjarga en til þess þurfi markvissar aðgerðir ábyrgra stjórnvalda.

Hér má sjá áhrif eins vetrarstorms á minjar sem reynt var að verja með sandpokum. Sandpokarnir eru á víð og dreif.
Hér má sjá áhrif eins vetrarstorms á minjar sem reynt var að verja með sandpokum. Sandpokarnir eru á víð og dreif.
Auglýsing

Þegar þetta er skrifað geisar aftaka­veður á land­inu öllu, rauð við­vörun á Norð­vest­ur­landi, app­el­sínugul víða ann­ars stað­ar. Í veð­ur­spá dags­ins, 10. des­em­ber 2019 stend­ur:

„Spáð er norðan ofsa­veðri eða fár­viðri (25 til 33 m/s) með mik­illi snjó­komu og skafrenn­ingi. Búast má við víð­tækum sam­göngu­trufl­unum og tjóni og/eða slysum ef aðgát er ekki höfð. Ekk­ert ferða­veður er á meðan við­vör­unin er í gildi. Búast má við hækk­andi sjáv­ar­stöðu vegna áhlað­anda, allt að 10 m. öldu­hæð og líkur á að smá­bátar geta laskast eða losnað frá bryggju.“

Hækk­andi sjáv­ar­staða og allt að 10 m öldu­hæð er veð­ur­spá sem forn­leifa­fræð­ingar sem rann­saka minjar við sjáv­ar­síð­una hræð­ast hvað mest. Ekki má aðeins búast við eigna­tjóni á bátum við bryggjur sökum slíkrar sjáv­ar­stöðu heldur er nær víst að hún muni hafa í för með sér óaft­ur­kræfa eyði­legg­ingu á menn­ing­ar­arfi okk­ar. Verður eitt­hvað eftir af rann­sókn­ar­svæð­inu næsta sum­ar? Hversu mikil þekk­ing hverfur á haf út að þessu sinni? Minja­staðir eins og býli, ver­stöðv­ar, lend­ingar og naust sem helst er að finna við sjáv­ar­síð­una eru að hverfa. Þetta eru minjar sem iðu­lega tengj­ast sjó­sókn sem var og er ein af und­ir­stöðu­at­vinnu­greinum þessa lands.

Auglýsing

Þrátt fyrir það vitum við enn mjög lítið um sjó­sókn til forna þar sem fáar heild­ar­rann­sóknir hafa verið gerðar á ver­stöðvum og öðrum strand­minj­um. Með nýlegum rann­sóknum á Gufu­skálum á Snæ­fells­nesi, Siglu­nesi við Siglu­fjörð, Sand­vík og Stráka­tanga á Ströndum hófst nýr kafli í rann­sóknum á minjum um sjó­sókn. Þær sýna ber­lega hversu lítið við í raun vitum um sjó­sókn og sjáv­ar­byggðir frá fyrri tíð.

Gufuskálar á Snæfellsnesi fyrir storm. Mynd: Lilja Pálsdóttir

Hækk­andi sjáv­ar­staða og aukin storm­virkni er raun­veru­leiki sem við þurfum að horfast í augu við á Íslandi. Við vitum hins­vegar ekki hvar hættan er mest þar sem okkur skortir enn grunn­yf­ir­lit yfir forn­minjar á Íslandi. Þar að auki eru þeir staðir við sjáv­ar­síð­una sem forn­leifa­fræð­ingar hafa tekið í fóstur og aflað upp­lýs­inga um, að hverfa á haf út á ógn­ar­hraða. Við forn­leifa­fræð­ingar getum ekki gert þetta ein: Stjórn­völdum ber laga­leg og sam­fé­lags­leg skylda til þess að rann­saka og vernda íslenskan menn­ing­ar­arf. Þau verða að setja sjáv­ar­minjar í for­gang.

Forn­leifa­rann­sóknir eru þekktar fyrir að taka langan tíma.Þær eru nákvæmn­is­rann­sóknir sem margir sér­fræð­ingar koma að. Rann­sókn­ar­staðir við sjáv­ar­síð­una eru í hættu vegna land­brots og þola ekki að bíða mörg ár á meðan sótt er um rann­sókn­ar­fjár­magn, að bíða þar til verk­efnið hlýtur næst náð fyrir augum rann­sókna­sjóð­anna. Þessir staðir geta ekki beð­ið, jafn­vel milli ára, því upp­graft­ar­svæði sem skilið er við að sum­ar­lokum er sjaldn­ast það sama að ári.

Rann­sóknir á strand­minjum víða um heim – frá Skotlandi til Alaska – hafa sýnt að forn­leifar eru alls­staðar í stór­hættu vegna sjáv­ar­rofs og hlýn­andi lofts­lags. Á Íslandi benda spálíkön sem gerð hafa verið vegna lofts­lags­breyt­inga sterk­lega til þess að sjáv­ar­rof muni aukast á næstu árum – og mun það auka hætt­una á því að strand­minjar skemmist eða hrein­lega hverfi.

Sandvík á Ströndum. Á myndinni má sjá rofinn sjávarbakka þar sem eru að finna fornminjar frá 9. til 10. öld. Svona leit rofið út í ágúst 2019 en hver staðan er eftir þennan vetur er ómögulegt að segja. Mynd: Lísabet Guðmundsdóttir

Með aðgerð­ar­leysi í lofts­lags­málum í dag bregð­umst við enn og aftur kom­andi kyn­slóð­um. Ef fram heldur sem horfir mun okkur ekki takast að skila menn­ing­ar­arfi til þeirra óspilltum eins og okkur ber skylda til. Nauð­syn­legt er að stjórn­völd átti sig á sögu- og menn­ing­ar­legu gildi strand­minja og búi svo um hnút­ana að þær minjar sem þegar eru í hættu skemmist ekki frekar án forn­leifa­rann­sókna.

Síð­ast­liðið sumar var sett upp minn­is­merki um Ok, fyrsta jökul­inn sem hefur horfið vegna hlýn­un­ar. Við forn­leifa­fræð­ingar efumst um að reistir verði álíka minn­is­varðar um þær minjar sem hverfa á degi hverjum vegna lofts­lags­breyt­inga. Því miklu má enn bjarga en til þess þarf mark­vissar aðgerðir ábyrgra stjórn­valda.

Höf­undar eru forn­leifa­fræð­ing­ar.

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ragnheiður sat hjá þegar útvarpsstjóri var ráðinn
Ragnheiður Ríkharðsdóttir á sæti í stjórn RÚV en sat hjá í ráðningaferlinu vegna tengsla við fólk sem sóttist eftir starfinu.
Kjarninn 28. janúar 2020
Guðmundur Halldór Björnsson
Samruni eða fjandsamleg yfirtaka – Hvað á sameinað félag að heita?
Kjarninn 28. janúar 2020
Vigdís og Kolbrún gagnrýna ráðningu Stefáns en Dagur óskar RÚV til hamingju
Tveir oddvitar í minnihluta borgarstjórnar segist óttast að ráðning Stefáns Eiríkssonar sem útvarpsstjóra verði til þess að það muni halla á fréttaflutning úr borgarstjórn. Dagur B. Eggertsson gaf Stefáni sín „bestu meðmæli“ og óskar RÚV til hamingju.
Kjarninn 28. janúar 2020
Ingrid Kuhlman
Býður dánaraðstoð heim misnotkun?
Kjarninn 28. janúar 2020
Enginn má undan líta – óviðjafnanleg sögustund í Landnámssetri
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Öxina, sögustund í Landnámssetri.
Kjarninn 28. janúar 2020
Stefán Eiríksson nýr útvarpsstjóri RÚV
Stefán Eiríksson, sem hefur undanfarin ár gegnt starfi borgarritara og var þar áður lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, hefur verið ráðinn útvarpsstjóri RÚV.
Kjarninn 28. janúar 2020
Nýr útvarpsstjóri RÚV kynntur í dag
Stjórn RÚV tók ákvörðun um næsta útvarpsstjóra á fundi í gærkvöldi. Fjórir stóðu eftir í síðustu viku. Nýr útvarpsstjóri verður kynntur á næstu klukkutímum.
Kjarninn 28. janúar 2020
Kristbjörn Árnason
Breytt staða í jafnréttisbaráttunni
Leslistinn 28. janúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar