Rauð viðvörun! Fornminjar á Íslandi í voða

Sex fornleifafræðingar fjalla um áhrif loftslagsbreytingar á fornminjar á Íslandi í aðsendri grein. Þeir segja að miklu megi enn bjarga en til þess þurfi markvissar aðgerðir ábyrgra stjórnvalda.

Hér má sjá áhrif eins vetrarstorms á minjar sem reynt var að verja með sandpokum. Sandpokarnir eru á víð og dreif.
Hér má sjá áhrif eins vetrarstorms á minjar sem reynt var að verja með sandpokum. Sandpokarnir eru á víð og dreif.
Auglýsing

Þegar þetta er skrifað geisar aftaka­veður á land­inu öllu, rauð við­vörun á Norð­vest­ur­landi, app­el­sínugul víða ann­ars stað­ar. Í veð­ur­spá dags­ins, 10. des­em­ber 2019 stend­ur:

„Spáð er norðan ofsa­veðri eða fár­viðri (25 til 33 m/s) með mik­illi snjó­komu og skafrenn­ingi. Búast má við víð­tækum sam­göngu­trufl­unum og tjóni og/eða slysum ef aðgát er ekki höfð. Ekk­ert ferða­veður er á meðan við­vör­unin er í gildi. Búast má við hækk­andi sjáv­ar­stöðu vegna áhlað­anda, allt að 10 m. öldu­hæð og líkur á að smá­bátar geta laskast eða losnað frá bryggju.“

Hækk­andi sjáv­ar­staða og allt að 10 m öldu­hæð er veð­ur­spá sem forn­leifa­fræð­ingar sem rann­saka minjar við sjáv­ar­síð­una hræð­ast hvað mest. Ekki má aðeins búast við eigna­tjóni á bátum við bryggjur sökum slíkrar sjáv­ar­stöðu heldur er nær víst að hún muni hafa í för með sér óaft­ur­kræfa eyði­legg­ingu á menn­ing­ar­arfi okk­ar. Verður eitt­hvað eftir af rann­sókn­ar­svæð­inu næsta sum­ar? Hversu mikil þekk­ing hverfur á haf út að þessu sinni? Minja­staðir eins og býli, ver­stöðv­ar, lend­ingar og naust sem helst er að finna við sjáv­ar­síð­una eru að hverfa. Þetta eru minjar sem iðu­lega tengj­ast sjó­sókn sem var og er ein af und­ir­stöðu­at­vinnu­greinum þessa lands.

Auglýsing

Þrátt fyrir það vitum við enn mjög lítið um sjó­sókn til forna þar sem fáar heild­ar­rann­sóknir hafa verið gerðar á ver­stöðvum og öðrum strand­minj­um. Með nýlegum rann­sóknum á Gufu­skálum á Snæ­fells­nesi, Siglu­nesi við Siglu­fjörð, Sand­vík og Stráka­tanga á Ströndum hófst nýr kafli í rann­sóknum á minjum um sjó­sókn. Þær sýna ber­lega hversu lítið við í raun vitum um sjó­sókn og sjáv­ar­byggðir frá fyrri tíð.

Gufuskálar á Snæfellsnesi fyrir storm. Mynd: Lilja Pálsdóttir

Hækk­andi sjáv­ar­staða og aukin storm­virkni er raun­veru­leiki sem við þurfum að horfast í augu við á Íslandi. Við vitum hins­vegar ekki hvar hættan er mest þar sem okkur skortir enn grunn­yf­ir­lit yfir forn­minjar á Íslandi. Þar að auki eru þeir staðir við sjáv­ar­síð­una sem forn­leifa­fræð­ingar hafa tekið í fóstur og aflað upp­lýs­inga um, að hverfa á haf út á ógn­ar­hraða. Við forn­leifa­fræð­ingar getum ekki gert þetta ein: Stjórn­völdum ber laga­leg og sam­fé­lags­leg skylda til þess að rann­saka og vernda íslenskan menn­ing­ar­arf. Þau verða að setja sjáv­ar­minjar í for­gang.

Forn­leifa­rann­sóknir eru þekktar fyrir að taka langan tíma.Þær eru nákvæmn­is­rann­sóknir sem margir sér­fræð­ingar koma að. Rann­sókn­ar­staðir við sjáv­ar­síð­una eru í hættu vegna land­brots og þola ekki að bíða mörg ár á meðan sótt er um rann­sókn­ar­fjár­magn, að bíða þar til verk­efnið hlýtur næst náð fyrir augum rann­sókna­sjóð­anna. Þessir staðir geta ekki beð­ið, jafn­vel milli ára, því upp­graft­ar­svæði sem skilið er við að sum­ar­lokum er sjaldn­ast það sama að ári.

Rann­sóknir á strand­minjum víða um heim – frá Skotlandi til Alaska – hafa sýnt að forn­leifar eru alls­staðar í stór­hættu vegna sjáv­ar­rofs og hlýn­andi lofts­lags. Á Íslandi benda spálíkön sem gerð hafa verið vegna lofts­lags­breyt­inga sterk­lega til þess að sjáv­ar­rof muni aukast á næstu árum – og mun það auka hætt­una á því að strand­minjar skemmist eða hrein­lega hverfi.

Sandvík á Ströndum. Á myndinni má sjá rofinn sjávarbakka þar sem eru að finna fornminjar frá 9. til 10. öld. Svona leit rofið út í ágúst 2019 en hver staðan er eftir þennan vetur er ómögulegt að segja. Mynd: Lísabet Guðmundsdóttir

Með aðgerð­ar­leysi í lofts­lags­málum í dag bregð­umst við enn og aftur kom­andi kyn­slóð­um. Ef fram heldur sem horfir mun okkur ekki takast að skila menn­ing­ar­arfi til þeirra óspilltum eins og okkur ber skylda til. Nauð­syn­legt er að stjórn­völd átti sig á sögu- og menn­ing­ar­legu gildi strand­minja og búi svo um hnút­ana að þær minjar sem þegar eru í hættu skemmist ekki frekar án forn­leifa­rann­sókna.

Síð­ast­liðið sumar var sett upp minn­is­merki um Ok, fyrsta jökul­inn sem hefur horfið vegna hlýn­un­ar. Við forn­leifa­fræð­ingar efumst um að reistir verði álíka minn­is­varðar um þær minjar sem hverfa á degi hverjum vegna lofts­lags­breyt­inga. Því miklu má enn bjarga en til þess þarf mark­vissar aðgerðir ábyrgra stjórn­valda.

Höf­undar eru forn­leifa­fræð­ing­ar.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Icelandair búið að ná samkomulagi við Boeing, og alla hina kröfuhafana
Icelandair Group er búið að ná samkomulagi við alla kröfuhafa sína. Félagið fær að falla frá kaupum á fjórum Boeing vélum sem það hafði skuldbundið sig til að kaupa.
Kjarninn 11. ágúst 2020
Biden velur Harris sem varaforsetaefni
Demókrataflokkurinn hefur valið varaforsetaefni sitt fyrir komandi forsetakosningar. Hún er svört kona sem er líka af asísku bergi brotin og heitir Kamala Harris.
Kjarninn 11. ágúst 2020
Þórður Snær Júlíusson
Stríðsrekstur fyrirtækis gegn nafngreindu fólki og gagnrýnum fjölmiðlum
Kjarninn 11. ágúst 2020
Höfuðstöðvar Ríkisútvarpsins í Efstaleiti.
Félag fréttamanna gagnrýnir myndband Samherja harðlega
Stjórn Félags fréttamanna, stéttarfélag fréttafólks á Ríkisútvarpinu, segir ómaklega veist að Helga Seljan fréttamanni í myndbandi sem Samherji birti í dag. Áhyggjuefni sé að reynt sé að gera fréttamann tortryggilegan í stað þess að svara spurningum.
Kjarninn 11. ágúst 2020
Víðir Reynisson á upplýsingafundi almannavarna í dag.
Víðir: Getum ekki sest í hægindastólinn og slakað á
Þrátt fyrir að útlit sé fyrir að árangur sé að nást af hertum sóttvarnaaðgerðum innanlands og tilslakanir séu framundan er ekki kominn til að hætta að huga að smitvörnum. Sá tími kemur ekki á meðan að veiran er til staðar, segir Víðir Reynisson.
Kjarninn 11. ágúst 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir á fundinum í dag.
Þórólfur segir útlit fyrir að við séum að ná tökum á stöðunni
Sóttvarnalæknir segir að lítill fjöldi nýsmita allra síðustu daga bendi til þess að faraldurinn hér innanlands sé að verða viðráðanlegur. Hann lagði til tilslakanir innanlands og reifaði valkosti um aðgerðir á landamærum í minnisblaði til ráðherra.
Kjarninn 11. ágúst 2020
Helgi Seljan var borin þungum sökum í myndbandi Samherja
RÚV og Helgi Seljan hafna ásökunum Samherja
„Ný viðmið í árásum stórfyrirtækis á fjölmiðla og einstaka fréttamenn,“ segir í yfirlýsingu frá Helga Seljan og Þóru Arnórsdóttur sem þau sendu frá sér vegna myndbands Samherja. Myndbandið var birt á YouTube rás Samherja fyrr í dag.
Kjarninn 11. ágúst 2020
Logi Einarsson
Vöndum okkur
Kjarninn 11. ágúst 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar