Braskað í brimi

Kvótakerfið er sennilega mesta brask-kerfi sem komið hefur verið á hér á landi og virðist það hafa öðlast sjálfstætt líf. Stórir eigendur moka arði í eigin vasa.

Auglýsing

Borð­spilið Mata­dor gengur út á að braska með eignir og verða rík­ur. Það er eitt vin­sælasta spil í heimi og allir geta spilað með. Í því er best að sölsa undir sig sem mest af eign­um, og þegar and­stæð­ing­arnir lenda á þinni eign, þá þarf að borga gjald.

Svipað virð­ist vera uppi á ten­ingnum í því kvóta­kerfi sem þró­ast hefur hér á landi í fisk­veiðum og sett var á fyrir um 35 árum síð­an. Það borgar sig að sölsa undir sig sem mest af kvóta. Nú er staðan þannig að örfáir aðilar eru búnir raka að sér um 70% af öllum fisk­veiði­kvóta lands­ins, um 10 stærstu fyr­ir­tækin eiga mest af kvóta. Sum eiga svo mikið að búið er sprengja reglur um eign­ar­hald í kerf­inu, en stjórn­völd gera ekk­ert.

Í úttekt Kjarn­ans frá því í októ­ber í fyrra er að finna áhuga­verðar tölur: Frá 2008 hefur hagur sjáv­ar­út­vegs­ins vænkast um 450 millj­arða króna (sem er um helm­ingur af fjár­lögum Íslands fyrir árið 2020). Frá 2010 hafa fyr­ir­tæki í sjáv­ar­út­vegi greitt um 93.000 millj­ónir í arð til eig­enda sinna og árið 2018 voru arð­greiðslur um 12.500 millj­ónir króna.

Fyrir venju­legt fólk er erfitt að setja tölur sem þessar í sam­hengi, til dæmis eru með­al­laun á Íslandi um 700.000 krónur á mán­uði. Sam­kvæmt þessu var arð­ur­inn bara í fyrra um 17.850 sinnum með­al­laun. Útgerðin hefur frá árinu 2012 greitt að með­al­tali um 8.7 millj­arða á ári í veiði­gjöld, en þá tóku lög um veiði­gjöld gildi. Til sam­an­burðar má geta þess að um 230 millj­arðar fóru í heil­brigð­is­kerfið á Íslandi árið 2019.

Um 20% aukn­ing á 13 dögum

Það er líka eins og lesa reyfara að fylgj­ast með því þeim eigna­til­færslum sem átt hafa sér stað á und­an­förnum miss­erum í sjáv­ar­út­vegs­geir­an­um. Orðið „kvóta­brask“ kemur upp í hug­ann. Fyrir skömmu birti Mark­að­ur­inn, við­skipta­blað Frétta­blaðs­ins frétt með þess­ari fyr­ir­sögn: Ævin­týra­leg ávöxtun á örskömmum tíma. Þar er sagt frá við­skiptum FISK á Sauð­ár­króki í fyr­ir­tæk­inu Brim­i. Á tíma­bil­inu frá 18-28. ágúst 2019 keypti FISK um 10% hlut í Brimi fyrir rúm­lega 6.6 millj­arða króna. Þann 11. sept­em­ber (13 dögum síð­ar) seldi FISK sama hlut fyrir 7.94 millj­arða og hagn­að­ist því um mis­mun­inn, rúm­lega 1300 milj­ón­ir. Þetta er 20% virð­is­aukn­ing á 13 dög­um! Hvernig getur það ver­ið? Hvað olli 20% virð­is­auka á þessum stutta tíma? Er hægt að túlka þessi „við­skipti“ öðru­vísi en að FISK hafi með þeim ætlað sér að græða vel á örskömmum tíma? Var þetta allt saman til­viljun og frjáls mark­aður að verki? Eða voru þeir í FISK svona heppn­ir, já, eins og að kom­ast á gott fiskirí?

Auglýsing
Þessi við­skipti voru reiknuð sem 4000% hagn­aður á árs­grund­velli og hlaut þessi „snún­ing­ur“ mikið lof sam­kvæmt einum álits­gjafa Frétta­blaðs­ins. Hljómar þetta ekki eins og brask? Eða á þetta bara að vera svona? Þetta er kannski lög­legt, en veru­lega vafa­samt út frá sið­ferð­is­legu sjón­ar­miði að mati und­ir­rit­aðs. FISK er dótt­ur­fé­lag Kaup­fé­lags Skag­firð­inga og er nú orðið þriðji stærsti kvóta­eig­andi lands­ins (á eftir Brimi og Sam­herj­a). 

Og hvað verður um hagn­að­inn? Jú, eflaust rennur hann til hlut­haf­anna að ein­hverju leyti, eða þá að hann verði not­aður til enn frek­ari „við­skipta“ með auð­lind lands­manna, sem alltaf er sagt að sé okkar sam­eign, en það er ein mesta opin­bera blekk­ing sem til er hér á land­i. 

Tugir frétta um Brim hf

Það hefur einnig verið ævin­týra­legt að fylgj­ast með flétt­unum í kringum Brim, sem nú er orðið helsti kvóta­eig­andi lands­ins. Á vef­síðu Við­skipta­blaðs­ins eru tugir frétta sem tengj­ast fyr­ir­tæk­inu með einum eða öðrum hætti. Guð­mundur Krist­jáns­son er aðal­eig­andi Brims og hefur hann á und­an­förnum miss­erum verið að kaupa fyr­ir­tæki til hægri og vinstri, fyr­ir­tæki hafa verið að skipta um stjórnir og nöfn, starfs­mönnum verið sagt upp, ein­stak­lingar sagt sig úr stjórnum og þess hátt­ar. 

Nú er svo komið að Brim er orðið mesti kvóta­eig­andi lands­ins og fyr­ir­tækið komið upp úr þak­inu sem notað er sem við­mið á kvóta­eign, sem er 12% af heild­ar­afla­marki. Í ágúst á síð­asta ári tók Brim yfir HB Granda og var sam­þykkt að breyta alfarið nafni fyr­ir­tæk­is­ins í Brim.

Brim braut lög

En allt hefur ekki gengið lög­lega fyrir sig í öllum þessum „snún­ing­um“. Þann 10. sept­em­ber s.l. birti Við­skipta­blaðið frétt þess efnis að Brim hf hafi brotið lög um inn­herj­a­upp­lýs­ingar í við­skiptum með bréf í fyr­ir­tæk­inu Ögur­vík. Inn­herj­a­upp­lýs­ingar eru t.d. upp­lýs­ingar sem stjórn­endur fyr­ir­tækja búa yfir og eða aðrir lyk­il­menn. Brim hf. við­ur­kenndi brot sitt og gerð var sátt við Fjár­mála­eft­ir­litið upp á heilar 8,2 millj­ónir í mál­inu! Það er einn þokka­legur jeppi. Mögu­lega hefur verið hlegið dátt á skrif­stofum Brims eftir þetta. Svo heldur (kvóta)lífið bara áfram.

Það er ekki skrýtið að almenn­ingur tali um „kvóta­greifa“ eða „kvóta­kónga. Að fylgj­ast með hegðun og fram­ferði þess­ara karl­manna (yf­ir­leitt allt karl­ar) minnir helst á sögur af „ólígörk­um“ í Rúss­landi sem komust yfir óheyri­leg auð­æfi eftir hrun Sov­ét­ríkj­anna 1991. Þar komust nokkrir aðilar í marga feita bita með einum eða öðrum hætti. Margir þess­ara „ólíg­ar­ka“ hafa verið og eða eru á listum yfir rík­ustu menn heims. Margir af efn­uð­ust mönnum Íslands koma út sjáv­ar­út­vegs­geir­an­um. 

En varla hefur þetta vakað fyrir mönnum þegar komið var á var­an­legu eign­ar­haldi og frjálsu fram­sali á sínum tíma í kvóta­kerf­inu árið 1990. Hér er átt við hina gríð­ar­lega söfnun auðs og sam­þjöppun á eign­ar­haldi á fáar hend­ur. Senni­lega hugs­uðu menn dæmið ekki nógu langt og það er jú erfitt að sjá fyrir um fram­tíð­ina.

Breyt­ingar ólík­legar

Þá vaknar spurn­ing­in; verður þessu breytt á ein­hvern hátt? Stutta svarið er að öllum lík­indum nei. Til þess eru hags­mun­irnir of mikl­ir. Svo er Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn yfir­leitt við völd hér á landi og innan hans eru tæp­lega til raddir sem vilja breyta þessu með ein­hverjum hætti. Sama á að öllum lík­indum við um Fram­sókn­ar­flokk­inn. Og VG hefur ekki þann póli­tíska slag­kraft (eða hrein­leg vilja?) til þess að breyta þessu kerfi þannig að þjóðin (al­menn­ing­ur) njóti í alvöru góðs af þess­ari miklu auð­lind.

Við munum því senni­lega áfram lifa í ein­hvers­konar „Mata­dor-­kerfi“ í íslenskum sjáv­ar­út­vegi, þar sem hinir ríku verða rík­ari og drottna yfir einni helstu auð­lind lands­manna. Og við hin horfum bara á þegar fleiri og fleiri útgerð­ar­pláss deyja hægum dauð­daga og kvót­inn safn­ast á færri og færri hend­ur.

Höf­undur er stjórn­mála­fræð­ing­ur, ætt­aður frá fyrrum sjáv­ar­pláss­inu Akra­nesi.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Yfirlitsmynd af öllum fyrirhuguðum landfyllingum og dýpkunarsvæði.
Vilja dýpka Viðeyjarsund og losa efni við Engey
Til að dýpka Viðeyjarsund í 10 og 12,5 metra, líkt og Faxaflóahafnir stefna að, þarf að fjarlægja rúmlega þrjár milljónir rúmmetra af efni af hafsbotni. Hluta efnisins á að nýta í landfyllingar en varpa afganginum í hafið við Engey.
Kjarninn 19. janúar 2021
Andrés Ingi Jónsson, þingmaður utan flokka.
Sérstakur transskattur „ósanngjarn og óréttlátur“
Þingmaður gagnrýndi á þingi í dag gjald sem Þjóðskrá rukkar fólk sem vill breyta skráningu á kyni sínu. „Þingið þarf að viðurkenna að þarna varð okkur á í messunni, leiðrétta mistökin og afnema transskattinn strax.“
Kjarninn 19. janúar 2021
Rósa Björk Brynjólfsdóttir er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, sem myndi gera afneitun helfararinnar refsiverða á Íslandi.
Vilja gera það refsivert að afneita helförinni
Tveggja ára fangelsi gæti legið við því að afneita eða gera gróflega lítið úr helförinni gegn gyðingum í seinni heimstyrjöldinni, ef nýtt frumvarp sem lagt hefur verið fram á þingi nær fram að ganga.
Kjarninn 19. janúar 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Enn reynt að banna verðtryggð lán án þess að banna þau að fullu
Fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt fram frumvarp sem á að banna veitingu 40 ára verðtryggðra jafngreiðslulána til flestra. Þeir sem eru undanskildir eru hóparnir sem líklegastir eru til að taka lánin. Íslendingar hafa flúið verðtryggingu á methraða.
Kjarninn 19. janúar 2021
Sveinbjörn Indriðason forstjóri Isavia segir hlutafjáraukninguna gera Isavia kleift að ráðast í framkvæmdir til að auka samkeppnishæfni Keflavíkurflugvallar.
Ríkið spýtir fimmtán milljörðum inn í Isavia
Hlutafé í opinbera hlutafélaginu Isavia hefur verið aukið um 15 milljarða króna. Þetta er gert til að mæta tapi vegna áhrifa COVID-faraldursins og svo hægt verði að ráðast í framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, sem eiga að skapa störf strax á þessu ári.
Kjarninn 19. janúar 2021
Boeing 737 MAX-vélar hafa ekki mátt fljúga í evrópskri lofthelgi frá því í mars 2019.
Evrópsk flugmálayfirvöld ætla að hleypa MAX-vélunum í loftið í næstu viku
Stjórnandi Flugöryggisstofnunar Evrópu boðaði á blaðamannafundi í morgun að Boeing 737 MAX-vélarnar, sem hafa verið kyrrsettar frá því í mars 2019, fái heimild til flugs í evrópskri lofthelgi í næstu viku.
Kjarninn 19. janúar 2021
Nafn Joe Manchin verður það fyrsta sem flýgur upp í huga fréttamanna þegar umdeild þingmál eru lögð fyrir öldungadeild Bandaríkjaþings. Íhaldssamasti demókratinn mun hafa mikið um að segja hvort þau komist í gegn.
Maðurinn sem Biden þarf að semja við
Sá þingmaður sem talinn er verða með mest ítök í öldungadeild Bandaríkjaþings á komandi misserum er demókratinn Joe Manchin frá Vestur-Virginíu. Ætli demókratar að ná 51 atkvæði með sínum málum þarf að komast að samkomulagi við hann.
Kjarninn 19. janúar 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – „Hvað hefurðu eiginlega á móti lestri?“
Kjarninn 19. janúar 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar