Réttur til atvinnu eða velsældar og tengsl hugtakanna við menntun

Dr. Haukur Arnþórsson spyr hvort almenningur eigi rétt á því að þjóðfélagið leggi honum til atvinnu – eða eigi hann rétt á velsæld, hvað sem líður tengslum hans við atvinnumarkaðinn.

Auglýsing

Algengt er að starfs­fólk við afgreiðslu­störf, í fjár­mála­geir­anum og við sím­svörun missi vinn­una og gervi­greind er að útrýma mikið fleiri störfum við þjón­ustu. Fyrir liggur einnig að þeir sem starfa við sjáv­ar­út­veg eru orðnir fáir og fækkar stöðugt og við mjólk­ur­fram­leiðslu starfa til­tölu­legar fáir og stórir aðilar við hátækni­bú. Þeir sem eftir sitja í þessum atvinnu­greinum eru hálauna­menn. Þannig varð lands­byggðin fyrsta fórn­ar­lanb tækni­breyt­inga hér á landi. Í annarri fram­leiðslu svo sem í álverum og raf­orku­verum starfa sífellt færri og það er tækni­lega öfl­ugt starfs­fólk sem telst til milli­stétt­ar. Svona fór þá fyrir fram­leiðslu- og verk­smiðju­lýðnum sem ein­kenndi Vest­ur­lönd á tímum Karls Marx og hann taldi arð­rændasta hluta verka­lýðs­ins.

Enn eru unnin fjöl­mörg lág­launa­störf í þjón­ustu, en þeim fer fækk­andi – en opin­ber störf við umönnum og kennslu halda best, en umönn­un­ar­störfum mun þó fækka hratt á næstu árum með auk­inni hag­kvæmni staf­rænna lausna. Þá er talið að lág­launa­störfum í þriðja heim­inum t.d. við fram­leiðslu og sím­svörun muni fækka mikið og jafn­vel leggj­ast af á næstu árum með auk­inni sjálf­virkni, notkun gervi­greindar og þrí­vídd­ar­prent­un.

Margir hafa áhyggjur af því að þjóð­ar­fram­leiðsla haldi ekki áfram að aukast þegar fækkar á vinnu­mark­aði. Það ætti hún reyndar að gera – með vax­andi tækni­væð­ingu skapar hvert starf mikið meiri auð­æfi en áður. Menntun og end­ur­mennt­un, einkum á sviði tækni, er grund­völlur fram­tíð­ar­auðs.

Auglýsing

Nú kemur upp spurn­ing­in: Á almenn­ingur rétt á því að þjóð­fé­lagið leggi honum til hæfi­lega atvinnu – eða á hann bara rétt á vel­sæld, hvað sem líður tengslum hans við atvinnu­mark­að­inn. Oft láta menn sem svo að atvinna sé for­senda heil­brigðs lífs – en er það svo? Er tæknin ekki að leysa mann­kynið undan atvinnu – og lífs­bar­áttan verður auð­veld­ari og skemmti­legri? En tækni­menn og kenn­arar virð­ast munu hafa nóg að starfa.

Þetta eru mik­il­vægar spurn­ingar og beina athygl­inni að því hvort við viljum raun­veru­lega tækninýj­ung­ar, sem nán­ast alltaf spara vinnu eða hvort við viljum snúa hjóli þró­un­ar­innar við og taka aftur upp óhag­kvæm vinnu­brögð.

Tökum sem dæmi að ein­hverjir vilji útgerð og fisk­vinnslu í hverju smá­plássi, eins og var áður. En telja má að það auki þjóð­ar­auð meira og spari fjár­fest­ingar – að setja nýjar hátækni­flæði­línur í tog­ara líkt og Slipp­stöðin á Akur­eyri ger­ir. Þannig dregur úr mik­il­vægi fisk­vinnslu í landi, mikið betra hrá­efni fæst úr sjó – auk þess sem fáeinir tog­arar geta nú nýtt fisk­veiði­auð­ind­ina. Borgar sig ekki betur að fólkið í sjáv­ar­þorp­unum sé á opin­beru fram­færi? Getur því liðið jafn vel og þegar það stóð erf­iði fisk­vinnsl­unnar og kon­urnar voru farnar að heilsu fyrir sex­tugt? Best færi á að arð­ur­inn af sjáv­ar­út­vegsauð­lind­inni stæði straum af vel­sæld íbúa.

Hvernig á ann­ars að skipta auð­æfum þjóð­fé­lags­ins? Rök­styðja má að stór­auka þurfi áhersl­una á jöfnuð og rétt­læti – og að skattar á stór­fyr­ir­tæki þurfi að hækka auk auð­linda­gjalda til þess að kosta vel­sæld þeirra sem standa utan vinnu­mark­að­ar. Hin auð­ugu þjóð­fé­lög Vest­ur­landa geta auð­veld­lega mætt kröfum allra um mann­sæm­andi líf eins og þjóð­ar­tekjur sýna vel. En þetta mun vænt­an­lega kosta end­ur­nýj­aða kjara­bar­áttu á allt öðrum for­sendum en áður. Krafan er að þeir sem standa utan vinnu­mark­aðar hafi það jafn gott og aðrir þjóð­fé­lags­þegnar – eða nógu gott til þess að lifa við full nútíma lífs­gæði. Mikið vantar upp á það í dag. Þetta er rétt­læt­iskrafa, en krafan um atvinnu er það ekki.

Jafn­vel má segja að kom­inn sé til sög­unnar nýr afskiptur hópur þeirra sem standa utan vinnu­mark­aðar í stað og til hliðar við þá hópa sem hefð­bund­inn sós­í­al­ismi greindi sem und­ir­ok­aða.

Þessi þróun stendur í tengslum við tækni­þró­un­ina, líf­tækni­þró­un­ina og hag­nýt­ingu auð­valds á þeirri fram­þró­un. Allt bendir til vax­andi mis­skipt­ingar á kom­andi árum, bæði efna­hags­lega, milli þeirra sem vinna verð­mæt störf og þeirra sem verða utan vinnu­mark­aðar og líf­fræði­lega, þar sem auð­stéttin getur keypt erfða­breyt­ingar á sjálfri sér og börnum sín­um. Þannig fjar­lægist hún lág­stétt­irnar meira en nokkru sinni og getur sú þróun raunar skipt mann­kyn­inu upp – og auð­vald fær­ist í sífellt færri hend­ur.

Sem stendur er marg­háttuð félags­leg þjón­usta tengd atvinnu­þátt­töku. Þá er átt við orlofs­þjón­ustu (t.d. aðgang að bústöð­u­m), sjúkra­stuðn­ing, end­ur­menntun og nám­skeiðs­þátt­töku, virkni­þjón­ustu (ASÍ rekur Virk bara fyrir vinnu­mark­að­inn meðan ljóst er að fjöldi ann­arra, m.a. stúd­enta, aldr­aðra og öryrkja þurfa slíka þjón­ustu) – og svo má lengi telja. Félags­leg þjón­usta verka­lýðs­fé­laga og rík­is­ins þarf að ná til allra jafnt, bæði á atvinnu­mark­aði og utan hans. Til greina kæmi að þeir sem hverfa af vinnu­mark­aði verði áfram í þeim verka­lýðs­fé­lögum sem þeir voru í við starfs­lok.

Mik­il­væg­ast af öllu er að kenna þeim sem eru utan atvinnu­mark­aðar að lifa inni­halds­ríku lífi án atvinnu og að styðja þá til sam­fé­lags­legrar virkni af öllu tagi. Upp á þetta vantar mikið í dag. Er það sam­rým­an­legt að vera glaður og ánægður með sterka sjálfs­mynd og vera nýtur þjóð­fé­lags­þegn – og lifa á kostnað trygg­inga­kerfa? Það gæti verið nýtt sam­fé­lags­legt mark­mið.

Hvernig verður fram­tíðin fyrir þann hóp sem stendur utan vinnu­mark­að­ar, sem eru aldr­að­ir, öryrkjar, atvinnu­lausir og náms­menn á öllum aldri:

i) Mik­il­væg­ast er að atvinnu­leysi verði snúið upp í end­ur­mennt­un. Lík­legt er að hver og einn verði að mennta sig til fleiri en eins ævi­starfs í fram­tíð­inni, kannski til fleiri en tveggja starfa. Því þarf að skapa greiðar leiðir frá atvinnu­leys­is­styrk til náms­launa og efna­hags­lega hvatn­ingu fyrir atvinnu­lausa að end­ur­mennta sig.

(ii) Eðli­legt er að stytta vinnu­vik­una og/eða lengja orlof til að dreifa atvinn­unni jafn­ar. Það veldur hins vegar auknum kostn­aði hjá atvinnu­líf­inu, meðan fjölgun fólks utan atvinnu­mark­aðar eykur kostnað rík­is­ins.

iii) Þá getur rík­ið, auk end­ur­mennt­un­ar, búið til atvinnu­bóta­vinnu fyrir atvinnu­lausa. Hún má þó ekki vinna gegn þjóð­ar­hags­mun­um, eins og sum atvinna getur gert, t.d. strand­veiðar og sauð­fjár­rækt – heldur vera raun­veru­lega í þjóð­ar­hag og hún má ekki taka atvinnu beint frá atvinnu­mark­aðn­um. Til greina kæmi að láta atvinnu­lausa leggja járn­braut­ar­teina til Akur­eyrar og Egils­staða.

iv) En hluti þeirra sem standa utan vinnu­mark­aðar verður þar alla ævi. Þá er átt við öryrkja, atvinnu­lausa sem vilja ekki end­ur­mennta sig og þá sem ekki hafa menntun eða hæfi­leika til að hljóta mennt­un. Ein­földum störfum er nefni­lega að fækka ört. Þeir sem ekki hafa lesskiln­ing við lok grunn­skóla núna verða á opin­beru fram­færi ævi­langt ef fram heldur sem horf­ir. Það verða einnig ómennt­aðir inn­flytj­end­ur.

v) Aldr­aðir munu fara af vinnu­mark­aði fyrr en áður vegna þess að þekk­ing þeirra verður úrelt, en ef þeir end­ur­mennta sig ættu þeir að geta unnið fram á átt­ræð­is­ald­ur, ann­ars ekki. Raunar markar tíma­lengdin frá síð­ustu end­ur­menntun í aðal­at­riðum mæli­kvarða á getu til starfa, en ekki lífald­ur.

Þessi þróun kallar á end­ur­sköpun trygg­inga­mála og er þá átt við að mál­efni aldr­aðra, öryrkja, atvinnu­lausra og náms­manna – allra utan atvinnu­mark­aðar – mál­efni þeirra þurfa að renna saman í nýtt sam­fellt kerfi þar sem eðli­legir hvatar þrýsta á aukna menntun og verð­mæta­sköp­un.

Höf­undur er stjórn­sýslu­fræð­ing­ur.

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Skipa sérstakan stýrihóp um samfélagsleg og hagræn viðbrögð við Covid-19 veirunni
Stýrihópurinn mun leggja mat á stöðuna og nauðsynleg samfélagsleg og efnahagsleg viðbrögð á hverjum tíma.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar.
Landsvirkjun hagnaðist um 13,6 milljarða króna í fyrra
Lágt álverð á heimsmarkaði, sem tryggir minni tekjur af raforkusölu til stærsta viðskiptavinar Landsvirkjunar, og stöðvum á kerskála Rio Tinto í Straumsvík, drógu úr hagnaði Landsvirkjunar í fyrra. Eigið fé ríkisfyrirtækisins er um 271 milljarður króna.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Hjördís Björk Hákonardóttir
Málsvörn dómskerfis – sjálfstæði dómstóla og traust til þeirra
Kjarninn 28. febrúar 2020
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra kynnti skýrsluna og áætlunina í morgun.
900 milljarðar króna í uppbyggingu innviða á næstu tíu árum
Framkvæmdum sem kosta 27 milljarða króna verður flýtt á næsta áratug. Stefnt að því að ljúka uppbyggingu ofanflóðavarna árið 2030.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Þrátt fyrir umtalsverðan samdrátt í komu ferðamanna til Íslands var ágætis hagvöxtur hérlendis í fyrra.
Hagvöxtur í fyrra var enn meiri en áður var áætlað, eða 1,9 prósent
Nýjustu tölur Hagstofunnar sýna að hagvöxtur í fyrra var 1,9 prósent. Það er mikill viðsnúningur frá nóvembertölum hennar sem reiknuðu með samdrætti á síðasta ári. Mjög öflugur vöxtur var á fjórða ársfjórðungi.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Hvað eru símamyndgæði?
Kjarninn 28. febrúar 2020
„Svo kem ég bara heim og tek af þér djobbið“
Fyrrverandi bæjarstjóri á Ísafirði segir að hann hafi aldrei notið stuðnings Sjálfstæðisflokksins. Eftir snjóflóðin í síðasta mánuði hafi verið rifist á bæjarstjórnarfundi um „kjánalega hluti eins og hver ætti að taka á móti forsætisráðherra.“
Kjarninn 28. febrúar 2020
Harvey Weinstein er 67 ára. Hann á 5-29 ára fangelsisdóm yfir höfði sér.
Sigur fyrir „ófullkomin fórnarlömb“ kynferðisofbeldis
Konurnar sem Harvey Weinstein var sakfelldur fyrir að brjóta gegn kynferðislega áttu í samskiptum við hann eftir að ofbeldið átti sér stað. Það er dæmigerð hegðun fórnarlamba en ekki undantekning. „Fullkomið fordæmismál“ segir lagaprófessor.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar