Þegar skynsemi er ómöguleg

Stjórnarmaður í VR segir að núna sé tíminn til að endurhugsa hvernig við viljum að samfélagið líti út þegar við göngum út úr þessu ástandi.

Auglýsing

Núna blasir við okkur heims­far­aldur sem hefur lamað hag­kerfi heims­ins og skert lífs­gæði fólks veru­lega. Nú þegar fólk er farið að sjá ljós við end­ann á dimmum göngum far­ald­urs­ins, og von­ast til að það sé ekki svo langt í burtu, þá er farið að renna upp fyrir okkur að við gætum verið að ganga inn í stærstu heimskreppu sem við höfum nokkurn tím­ann séð. Á þessum tímum lítum við til rík­is­ins til að bjarga hag­kerf­inu eins og það þarf vana­lega að gera þegar mark­aðir hrynja. 

Það sem ég tek eftir í þessu ástandi er að fólk situr á höndum sér og gerir lítið til að hjálpa hvert öðru. Það virð­ist engu og engum vera bjargað nema ríkið geri það. Sam­tök atvinnu­rek­enda og verka­lýðs­ins hafa komið sínum áhyggju­efnum til rík­is­ins, sem er eðli­legt, en engar lausnir koma beint frá atvinnu­rek­endum né verka­fólki. Nú höfum við orðið vör við mik­inn ágrein­ing innan ASÍ um hvort verka­fólk eigi að gefa eitt­hvað eftir til að halda hag­kerf­inu á floti og þar með lífs­kjörum fólks. Sumir vildu finna leiðir til að fórna litlu til að bjarga miklu, sem er skyn­söm hugs­un. Meiri­hlut­inn vildi hins­vegar ekki gera neitt því vinn­andi fólk ætti ekki að þurfa að fórna neinu til að bjarga fyr­ir­tækjum atvinnu­rek­enda, sem hins­vegar er skilj­an­legt. En er eitt­hvað sem hægt er að gera?

Í skyn­sömum heimi mundi verka­fólk sjá að ekki sé hægt að reka vinnu­stað­ina með núver­andi fyr­ir­komu­lagi. Það mundi sjá, að til þess að bjarga heild­inni þyrftu það allt að fórna sínum launum og kjörum til þess að sjá til þess að engum þyrfti að henda út á göt­una, atvinnu­lausum, heim­il­is­lausum og hvað ann­að. Þetta er einmitt það sem var gert innan fjölda starfs­manna-­sam­vinnu­fé­laga úti í heimi í sein­ustu kreppu. Starfs­fólk ákvað lýð­ræð­is­lega að það vildi frekar skerða sín kjör, heldur en þurfa að fórna vinum og sam­starfs­mönnum á alt­ari hag­kerf­is­ins til að bjarga sjálfu sér. Þetta fólk sagði að þó það hafi verið erfitt að lifa á skertum kjörum þá hefði það verið verra að þurfa að hafa það á sam­visk­unni að lífi fárra hafi verið fórnað til þess að halda þeirra kjörum uppi. Að fólk þyrfti að missa vinn­una, ekki geta borgað lán eða náð endum sam­an, missa heim­ili sín og mögu­lega aldrei ná að vinna upp það sem það tap­aði. Þarna var fólk virki­lega á sama báti og hegð­aði sér þannig.

En mik­il­vægi mun­ur­inn á þeim og okkur er sá að þetta voru, eins og áður sagði, starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög. En það eru félög sem eru algjör­lega í eigu starfs­mann­anna sem þar vinna og lýð­ræð­is­lega rek­in. 

Auglýsing
Til þess að fólk geti fórnað sér fyrir hvort ann­að, þarf að ríkja mikið traust en það traust er ómögu­legt á milli atvinnu­rek­enda og verka­fólks. Þó svo báðir hópar hljóti skaða af því að fyr­ir­tæki og vinnu­staður þeirra fari á hausinn, er það grund­vallar sann­leikur að hags­munir þeirra eru gagn­stæð­ir. Atvinnu­rek­endur vilja fá eins mikil verð­mæti (vinnu) frá verka­fólk­inu fyrir eins lág laun og hægt er; á meðan verka­fólkið vill fá eins há laun frá atvinnu­rek­endum fyrir eins litla vinnu og hægt er. Þessir hópar eru því óum­flýj­an­lega and­stæð­ingar hvors ann­ars.

Það er því ljóst að hið nauð­syn­lega traust getur ekki lifað milli þeirra og því mun öll von um skyn­sama sam­vinnu þeirra alltaf bregð­ast. Vinn­andi fólk lætur ekki blekkja sig til að bjarga skip­inu á meðan atvinnu­rek­endur sigla burt í eina björg­un­ar­bátn­um. Vinn­andi fólk treystir ekki atvinnu­rek­endum til að end­ur­gjalda þetta þegar betur geng­ur. Það treystir því ekki að atvinnu­rek­endur mundu fórna sínum kjörum til að bjarga starfs­fólk­inu.

Þegar atvinnu­rek­andi borgar þér lág­marks­laun, hefur hann ákveðið að þú eigir ekki meira skil­ið. Þegar atvinnu­rek­andi borgar þér fátækt­ar­laun þá hefur hann ákveðið að þú eigir ekki skilið að lifa mann­sæm­andi lífi. Ef börnin þín verða svöng seinni part mán­aðar þá er það atvinnu­rek­and­inn sem hefur ákveðið að börnin þín eiga ekki skilið að vera södd. Rekstur sem getur ekki borgað starfs­fólki sínu laun sem hægt er að lifa á er rekstur sem virkar ekki og á ekki rétt á sér. Samt sem áður greiða fjár­festar sér arð úr fyr­ir­tækjum sem borga starfs­fólki sínu fátækt­ar­laun. Ef þú sættir þig ekki við þessi kjör þá er röð af fólki úti til­búið að taka starf­inu í þinn stað. 

Á meðan starfs­fólkið fær lág­marks­laun greiða atvinnu­rek­endur sér millj­ónir með þeirri rétt­læt­ingu að þeir séu að taka áhættu. En starfs­fólk tekur líka áhættu. Þegar þú tekur starfi setur þú fram­tíð þína í hendur atvinnu­rek­and­ans. Ákvarð­anir atvinnu­rek­and­ans hafa bein áhrif á þitt líf og þína fram­tíð, því hann ákveður lífs­gæði þín með því að ákveða hversu mikið þú hefur á milli hand­anna. Þegar fyr­ir­tæki fer á haus­inn þarf starfs­fólkið að taka afleið­ing­unum af fullum þunga. Það tekur afleið­ing­un­um, en fékk samt aldrei að taka þátt í þeim ákvörð­unum sem leiddu til gjald­þrots. Skip­stjór­inn sigldi skip­inu á sker og óbreyttir sjó­menn þurftu að horfa á það ger­ast með ekk­ert vald til að reyna að breyta stefn­unn­i. 

Þetta er full­komið dæmi um þegar eign­ar­rétt­ur­inn þykir mik­il­væg­ari en lýð­ræðið eða líf starfs­manna. Það er því ekki von á öðru en að verka­fólk líti það horn­auga, að vera beðið að fórna sínu til að bjarga atvinnu­rek­and­anum og þeirra fyr­ir­tæki, þó svo það sjálft gæti sokkið með skip­inu.

Kerfi sem gerir skyn­samar ákvarð­anir ómögu­legar er kerfi sem er ekki þess virði að verja. Við munum aldrei hafa traust á meðan sumir vinna vinn­una og aðrir græða á vinn­unni. Á meðan hlut­hafar græða millj­arða á striti verka­fólks­ins og borga svo starfs­fólki sínu lægstu laun sem þeir laga­lega mega borga þeim. 

Við þurfum nýtt fyr­ir­komu­lag. Við þurfum að lýð­ræð­i­svæða vinnu­stað­inn því án þess mun aldrei ríkja það traust sem er nauð­syn­legt til að takast á við þetta ástand núna eða end­ur­tekn­ingu þess seinna. Því þetta verður hvorki sein­asta kreppan né sein­asti heims­far­ald­ur­inn. 

Búa þarf til lög um starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög sem gefa þeim sömu rétt­indi og kjör eins og hluta­fé­lög hafa í dag. Hvetja þarf til stofn­ana slíkra fyr­ir­tækja og eru margar aðferðir til þess.

Ríkið getur tekið gjald­þrota fyr­ir­tæki og gefið til starfs­fólks. Ef fyr­ir­tæki er selt getur ríkið gert kröfu um að starfs­fólk eigi for­kaups­rétt á fyr­ir­tæk­inu, með hag­stæðu láni frá rík­inu. Vinnu­mála­stofnun gæti leyft hóp atvinnu­lausra að taka út atvinnu­leys­is­bætur sínar í formi stofn­fjár ef það yrði nýtt til að stofna starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lag. Í öðrum fyr­ir­tækjum er hægt að gefa starfs­fólki þann rétt að eiga full­trúa í stjórnum fyr­ir­tækja sem hags­muna­að­ilar en ekki aðeins hlut­haf­ar.

Núna er tími fyrir ríkið til að ákveða hvort lýð­ræði sé mik­il­væg­ara en réttur lít­illa ein­ræð­is­herra til að hafa vald á lífi og vinnu verka­fólks. 

Núna er tím­inn til að end­ur­hugsa hvernig við viljum að sam­fé­lagið líti út þegar við göngum út úr þessu ástandi. Tím­inn er aldrei rétt­ur, ef ekki núna.

Höf­undur er stjórn­ar­maður í VR.



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Starfslokasamningur fílanna
Danska ríkið greiddi nýlega jafnvirði 222 milljóna íslenskra króna vegna starfsloka fjögurra fíla sem ekki þurfa lengur að „vinna“. Dvalarheimili fílanna á Lálandi er 140 þúsund fermetrar að stærð.
Kjarninn 7. júní 2020
Flestir Íslendingar breyttu ekki áfengisnotkun sinni í faraldrinum
Fimmtán prósent Íslendinga drukku oftar eða mun oftar en venjulega í mars og apríl en flestir breyttu þó ekki áfengisnotkun sinni á þessu tímabili.
Kjarninn 6. júní 2020
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
Björn Leví: Höfum hjakkað í sama farinu
„Á undanförnum árum höfum við verið að hjakka í sama farinu. Við höfum verið að nýta okkur þennan enn eina hvalreka sem ferðaþjónustan hefur verið,“ segir þingmaður Pírata.
Kjarninn 6. júní 2020
Leikhópurinn Lotta: Bakkabræður
Bakkabræður teknir í samfélagssátt
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Bakkabræður í uppsetningu Leikhópsins Lottu.
Kjarninn 6. júní 2020
Heil vika án nýrra smita
Nýgreind smit síðasta sólarhringinn: Núll. Greind smit síðustu sjö sólarhringa: Núll. Í dag eru tímamót í baráttu Íslendinga gegn COVID-19. Í baráttunni gegn litla gaddaboltanum, veirunni sem virðist ekki hafa tekist að finna líkama að sýkja í viku.
Kjarninn 6. júní 2020
Jói Sigurðsson, sem sést hér fyrir miðju á myndinni og Þorgils Sigvaldason, sem stendur lengst til hægri, fengu hugmyndina að CrankWheel árið 2014.
Hafa tekist á við vaxtarverki vegna heimsfaraldursins
CrankWheel er íslenskt nýsköpunarfyrirtæki sem hefur vaxið nokkuð að undanförnu vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins, enda gerir tæknilausn fyrirtækisins sölufólki kleift að leysa störf sín af hendi úr fjarlægð.
Kjarninn 6. júní 2020
180⁰ Reglan
180⁰ Reglan
180° Reglan – Viðtal við Christof Wehmeier
Kjarninn 6. júní 2020
Víða í Bandaríkjunum standa yfir mótmæli í kjölfar morðsins á George Floyd.
Vöxtur Antifa í Bandaríkjunum andsvar við uppgangi öfgahægrisins
Bandarískir ráðamenn saka Antifa um að bera ábyrgð á því að mótmælin sem nú einkenna bandarískt þjóðlíf hafi brotist út í óeirðir. Trump vill að hreyfingin verði stimpluð sem hryðjuverkasamtök en það gæti reynst erfitt.
Kjarninn 6. júní 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar