Þegar skynsemi er ómöguleg

Stjórnarmaður í VR segir að núna sé tíminn til að endurhugsa hvernig við viljum að samfélagið líti út þegar við göngum út úr þessu ástandi.

Auglýsing

Núna blasir við okkur heimsfaraldur sem hefur lamað hagkerfi heimsins og skert lífsgæði fólks verulega. Nú þegar fólk er farið að sjá ljós við endann á dimmum göngum faraldursins, og vonast til að það sé ekki svo langt í burtu, þá er farið að renna upp fyrir okkur að við gætum verið að ganga inn í stærstu heimskreppu sem við höfum nokkurn tímann séð. Á þessum tímum lítum við til ríkisins til að bjarga hagkerfinu eins og það þarf vanalega að gera þegar markaðir hrynja. 

Það sem ég tek eftir í þessu ástandi er að fólk situr á höndum sér og gerir lítið til að hjálpa hvert öðru. Það virðist engu og engum vera bjargað nema ríkið geri það. Samtök atvinnurekenda og verkalýðsins hafa komið sínum áhyggjuefnum til ríkisins, sem er eðlilegt, en engar lausnir koma beint frá atvinnurekendum né verkafólki. Nú höfum við orðið vör við mikinn ágreining innan ASÍ um hvort verkafólk eigi að gefa eitthvað eftir til að halda hagkerfinu á floti og þar með lífskjörum fólks. Sumir vildu finna leiðir til að fórna litlu til að bjarga miklu, sem er skynsöm hugsun. Meirihlutinn vildi hinsvegar ekki gera neitt því vinnandi fólk ætti ekki að þurfa að fórna neinu til að bjarga fyrirtækjum atvinnurekenda, sem hinsvegar er skiljanlegt. En er eitthvað sem hægt er að gera?

Í skynsömum heimi mundi verkafólk sjá að ekki sé hægt að reka vinnustaðina með núverandi fyrirkomulagi. Það mundi sjá, að til þess að bjarga heildinni þyrftu það allt að fórna sínum launum og kjörum til þess að sjá til þess að engum þyrfti að henda út á götuna, atvinnulausum, heimilislausum og hvað annað. Þetta er einmitt það sem var gert innan fjölda starfsmanna-samvinnufélaga úti í heimi í seinustu kreppu. Starfsfólk ákvað lýðræðislega að það vildi frekar skerða sín kjör, heldur en þurfa að fórna vinum og samstarfsmönnum á altari hagkerfisins til að bjarga sjálfu sér. Þetta fólk sagði að þó það hafi verið erfitt að lifa á skertum kjörum þá hefði það verið verra að þurfa að hafa það á samviskunni að lífi fárra hafi verið fórnað til þess að halda þeirra kjörum uppi. Að fólk þyrfti að missa vinnuna, ekki geta borgað lán eða náð endum saman, missa heimili sín og mögulega aldrei ná að vinna upp það sem það tapaði. Þarna var fólk virkilega á sama báti og hegðaði sér þannig.

En mikilvægi munurinn á þeim og okkur er sá að þetta voru, eins og áður sagði, starfsmanna-samvinnufélög. En það eru félög sem eru algjörlega í eigu starfsmannanna sem þar vinna og lýðræðislega rekin. 

Auglýsing
Til þess að fólk geti fórnað sér fyrir hvort annað, þarf að ríkja mikið traust en það traust er ómögulegt á milli atvinnurekenda og verkafólks. Þó svo báðir hópar hljóti skaða af því að fyrirtæki og vinnustaður þeirra fari á hausinn, er það grundvallar sannleikur að hagsmunir þeirra eru gagnstæðir. Atvinnurekendur vilja fá eins mikil verðmæti (vinnu) frá verkafólkinu fyrir eins lág laun og hægt er; á meðan verkafólkið vill fá eins há laun frá atvinnurekendum fyrir eins litla vinnu og hægt er. Þessir hópar eru því óumflýjanlega andstæðingar hvors annars.

Það er því ljóst að hið nauðsynlega traust getur ekki lifað milli þeirra og því mun öll von um skynsama samvinnu þeirra alltaf bregðast. Vinnandi fólk lætur ekki blekkja sig til að bjarga skipinu á meðan atvinnurekendur sigla burt í eina björgunarbátnum. Vinnandi fólk treystir ekki atvinnurekendum til að endurgjalda þetta þegar betur gengur. Það treystir því ekki að atvinnurekendur mundu fórna sínum kjörum til að bjarga starfsfólkinu.

Þegar atvinnurekandi borgar þér lágmarkslaun, hefur hann ákveðið að þú eigir ekki meira skilið. Þegar atvinnurekandi borgar þér fátæktarlaun þá hefur hann ákveðið að þú eigir ekki skilið að lifa mannsæmandi lífi. Ef börnin þín verða svöng seinni part mánaðar þá er það atvinnurekandinn sem hefur ákveðið að börnin þín eiga ekki skilið að vera södd. Rekstur sem getur ekki borgað starfsfólki sínu laun sem hægt er að lifa á er rekstur sem virkar ekki og á ekki rétt á sér. Samt sem áður greiða fjárfestar sér arð úr fyrirtækjum sem borga starfsfólki sínu fátæktarlaun. Ef þú sættir þig ekki við þessi kjör þá er röð af fólki úti tilbúið að taka starfinu í þinn stað. 

Á meðan starfsfólkið fær lágmarkslaun greiða atvinnurekendur sér milljónir með þeirri réttlætingu að þeir séu að taka áhættu. En starfsfólk tekur líka áhættu. Þegar þú tekur starfi setur þú framtíð þína í hendur atvinnurekandans. Ákvarðanir atvinnurekandans hafa bein áhrif á þitt líf og þína framtíð, því hann ákveður lífsgæði þín með því að ákveða hversu mikið þú hefur á milli handanna. Þegar fyrirtæki fer á hausinn þarf starfsfólkið að taka afleiðingunum af fullum þunga. Það tekur afleiðingunum, en fékk samt aldrei að taka þátt í þeim ákvörðunum sem leiddu til gjaldþrots. Skipstjórinn sigldi skipinu á sker og óbreyttir sjómenn þurftu að horfa á það gerast með ekkert vald til að reyna að breyta stefnunni. 

Þetta er fullkomið dæmi um þegar eignarrétturinn þykir mikilvægari en lýðræðið eða líf starfsmanna. Það er því ekki von á öðru en að verkafólk líti það hornauga, að vera beðið að fórna sínu til að bjarga atvinnurekandanum og þeirra fyrirtæki, þó svo það sjálft gæti sokkið með skipinu.

Kerfi sem gerir skynsamar ákvarðanir ómögulegar er kerfi sem er ekki þess virði að verja. Við munum aldrei hafa traust á meðan sumir vinna vinnuna og aðrir græða á vinnunni. Á meðan hluthafar græða milljarða á striti verkafólksins og borga svo starfsfólki sínu lægstu laun sem þeir lagalega mega borga þeim. 

Við þurfum nýtt fyrirkomulag. Við þurfum að lýðræðisvæða vinnustaðinn því án þess mun aldrei ríkja það traust sem er nauðsynlegt til að takast á við þetta ástand núna eða endurtekningu þess seinna. Því þetta verður hvorki seinasta kreppan né seinasti heimsfaraldurinn. 

Búa þarf til lög um starfsmanna-samvinnufélög sem gefa þeim sömu réttindi og kjör eins og hlutafélög hafa í dag. Hvetja þarf til stofnana slíkra fyrirtækja og eru margar aðferðir til þess.

Ríkið getur tekið gjaldþrota fyrirtæki og gefið til starfsfólks. Ef fyrirtæki er selt getur ríkið gert kröfu um að starfsfólk eigi forkaupsrétt á fyrirtækinu, með hagstæðu láni frá ríkinu. Vinnumálastofnun gæti leyft hóp atvinnulausra að taka út atvinnuleysisbætur sínar í formi stofnfjár ef það yrði nýtt til að stofna starfsmanna-samvinnufélag. Í öðrum fyrirtækjum er hægt að gefa starfsfólki þann rétt að eiga fulltrúa í stjórnum fyrirtækja sem hagsmunaaðilar en ekki aðeins hluthafar.

Núna er tími fyrir ríkið til að ákveða hvort lýðræði sé mikilvægara en réttur lítilla einræðisherra til að hafa vald á lífi og vinnu verkafólks. 

Núna er tíminn til að endurhugsa hvernig við viljum að samfélagið líti út þegar við göngum út úr þessu ástandi. Tíminn er aldrei réttur, ef ekki núna.

Höfundur er stjórnarmaður í VR.


Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ráðherra sveitarstjórnarmála mun ekki hafa frumkvæði að sameiningum sveitarfélaga með færri en 1.000 íbúa eins og upphaflega var lagt til í frumvarpi Sigurðar Inga Jóhannssonar samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Hagræn áhrif fækkunar sveitarfélaga geti orðið fimm milljarðar
Nýlega voru breytingar á sveitarstjórnarlögum samþykktar en ein meginbreytingin felur í sér að stefnt skuli að því að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga verði ekki undir 1.000 manns. Upphaflega stóð til að lögfesta lágmarksíbúafjölda.
Kjarninn 20. júní 2021
Ferli Rauða barónsins lauk á sama stað og hann hófst, á Stokkseyrarvelli sumarið 2016, er hann dæmdi leik heimamanna gegn Afríku.
Saga Rauða barónsins gefin út á bók
Rauði baróninn - Saga umdeildasta knattspyrnudómara Íslandssögunnar er ný bók eftir fyrrverandi knattspyrnudómarann Garðar Örn Hinriksson. Safnað er fyrir útgáfunni á Karolina Fund.
Kjarninn 20. júní 2021
Helga Björg segist óska þess að það væri meiri skilningur hjá fjölmiðlum á valdatengslum og á stöðu fólks í umfjöllunum.
„Framan af var aldrei hringt í mig, enginn hafði samband“
Fyrrverandi skrifstofustjóri skrifstofu borgarstjóra og borgarritara gagnrýnir fjölmiðlaumfjöllun um eineltismál í ráðhúsinu en hún upplifði stöðugt áreiti borgarfulltrúa í langan tíma.
Kjarninn 20. júní 2021
Rannveig Sigurðardóttir, varaseðlabankastjóri peningastefnu Seðlabankans.
Segir mikla verðbólgu bitna verst á tekjulágum
Varaseðlabankastjóri peningastefnu Seðlabankans segir áhrif mikillar verðbólgu vera sambærileg skattlagningu sem herji mest á lágtekjufólk. Samkvæmt henni er peningastefnan jafnvægislist.
Kjarninn 20. júní 2021
Tveir fossar, Faxi og Lambhagafoss, yrðu fyrir áhrifum af hinni fyrirhuguðu virkjun í Hverfisfljóti.
Auglýsa skipulagsbreytingar þrátt fyrir ítrekuð varnaðarorð Skipulagsstofnunar
Skipulagsstofnun ítrekaði í vor þá afstöðu sína að vísa ætti ákvörðun um virkjun í Hverfisfljóti til endurskoðunar aðalskipulags Skaftárhrepps sem nú stendur yfir. Við því var ekki orðið og skipulagsbreytingar vegna áformanna nú verið auglýstar.
Kjarninn 20. júní 2021
Christian Eriksen var borinn af velli eftir að hann hneig niður í leik Dana gegn Finnum um síðustu helgi.
Eriksen og hjartastuðið
Umdeildar vítaspyrnur, rangstöðumörk, brottvísanir eða óvænt úrslit voru ekki það sem þótti fréttnæmast í fyrstu umferð Evrópukeppninnar í fótbolta. Nafn Danans Christian Eriksen var á allra vörum en skjót viðbrögð björguðu lífi hans.
Kjarninn 20. júní 2021
Þórdís Kolbrún hafði betur í oddvitaslagnum í Norðvesturkjördæmi.
Þórdís Kolbrún sigraði í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi
Öll atkvæði í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi hafa verið talin. Haraldur Benediktsson, sem leiddi listann í síðustu kosningum, lenti í öðru sæti en hann sagði nýverið að hann hygðist ekki þiggja annað sætið ef það yrði niðurstaðan.
Kjarninn 20. júní 2021
Þórdís Kolbrún tilkynnti það síðasta haust að hún myndi fara fram í Norðvesturkjördæmi og sækjast eftir oddvitasætinu.
Þórdís Kolbrún leiðir eftir fyrstu tölur í Norðvesturkjördæmi – Haraldur þriðji
Kjörstöðum hefur nú verið lokað í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi. Talin hafa verið 798 atkvæði úr flestum en ekki öllum kjördeildum af um 2200 greiddum atkvæðum Teitur Björn Einarsson er sem stendur í öðru sæti.
Kjarninn 19. júní 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar