Íslenska er alls konar

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, birtir nú pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur tólfti pistillinn.

Auglýsing

12. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að gera sér grein fyrir því að íslenska er alls konar og ýmis til­brigði í máli auðga það en spilla því ekki.

Okkur hættir til að halda að sú íslenska sem við erum sjálf alin upp við, hvert og eitt, sé betri og rétt­ari en sú sem fólk af öðru lands­horni eða á öðrum aldri tal­ar, og okkur hættir til að telja að annað en það sem við þekkjum sjálf eða erum vön­ust sé rangt. Um þetta má t.d. sjá fjöl­mörg dæmi í Mál­vönd­un­ar­þætt­inum á Face­book. Þar er dag­legt brauð að fólk setji inn dæmi um eitt­hvert orð eða orða­lag sem það hefur heyrt eða séð og kann­ast ekki við – oft­ast til að furða sig eða hneyksl­ast á því, ef ekki for­dæma það. Iðu­lega er þó um að ræða orð eða orða­lag sem er gam­al­gróið í mál­inu, en e.t.v. bundið við ákveð­inn lands­hluta eða ald­urs­hóp, eða hefur látið undan síga fyrir öðru afbrigði.

Það er líka mjög algengt að fólk hafi áhyggjur af því að til­tekið orð sé að útrýma öðru sem hafi verið hefð­bundið að nota um sama fyr­ir­bæri. Ég veit ekki hvað oft ég hef séð fólk gera athuga­semdir við að orðið snjóstormur komi í stað­inn fyrir hríð, bylur og ýmis önnur orð sem fólk til­fær­ir, og nýlega var fólk að láta í ljós áhyggjur af því að orðið snjó­fjúk væri að útrýma skafrenn­ingi. Þegar að er gáð kemur yfir­leitt í ljós að því fer fjarri að eldri orð­in, þau sem fólk hefur áhyggjur af, séu að hverfa úr mál­inu – þau eru oft­ast mun algeng­ari en hin, sem fólki finnst vera að útrýma þeim. En við tökum meira eftir nýj­ungum en því sem við erum vön.

Setn­inga­fræði­legar breyt­ingar geta líka auðgað mál­ið. Sam­bandið getur hafa virð­ist koma fram á 19. öld og var áður iðu­lega leið­rétt í hefur getað – en merk­ing þess­ara tveggja sam­banda er hreint ekki sú sama, enda lifa þau hlið við hlið. Svipað má segja um sam­bandið vera að gera eitt­hvað, en iðu­lega er amast við auk­inni notkun þess í setn­ingum eins og Þeir voru að spila vel og Ég er ekki að skilja þetta í stað Þeir spil­uðu vel og Ég skil þetta ekki. En nýja afbrigðið útrýmir ekki hinu eldra, heldur bæt­ist við, enda er merk­ingin ekki alveg sú sama. Það má þess vegna halda því fram að þessar nýj­ungar geri okkur kleift að tjá fín­gerð­ari merk­ing­ar­blæ­brigði en áður var hægt.

Auglýsing

Fólk hefur það stundum á móti nýj­ungum í máli, bæði nýjum orðum og nýjum setn­inga­gerð­um, að þær séu óþarfar og seg­ist vera „á móti því að breyta mál­inu nema þörf sé á því“. Þó er iðu­lega lögð áhersla á mik­il­vægi þess að íslenska sé „auð­ugt og blæ­brigða­ríkt mál“. Þetta kemur ekki alveg heim og sam­an. Nýj­ungar í máli eru iðu­lega óþarfar, strangt tek­ið, en þær auðga samt málið – gera okkur kleift að tjá sömu hugsun á mis­mun­andi hátt. Í íslensku hafa alla tíð verið margs konar til­brigði – í fram­burði, orða­fari, beyg­ing­um, setn­inga­gerð og merk­ingu. Slík til­brigði eru eðli­leg og mik­il­væg í lif­andi máli. Íslenskan er nefni­lega alls konar – fögnum fjöl­breyti­leik­an­um!



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Vísindamennirnir telja að enn eigi töluverður fjöldi eftir að greinast með COVID-19 í þessari bylgju faraldursins.
Reikna með 800-1.650 smitum í þriðju bylgjunni
Í þriðju bylgju faraldurs COVID-19, sem hófst 11. september, hafa 506 greinst með sjúkdóminn. Vísindamenn við Háskóla Íslands spá því að næstu daga haldi áfram að greinast 20-40 ný smit á dag.
Kjarninn 29. september 2020
Rúmlega þrjátíu Íslendingar hafa greinst með veiruna í landamæraskimun
Af þeim 119 sem greindust með COVID-19 í landamæraskimun frá 15. júní til 18. september voru 32 með íslenskt ríkisfang, 23 frá Póllandi og 13 frá Rúmeníu og færri frá 23 ríkjum til viðbótar.
Kjarninn 29. september 2020
Drífa Snædal er forseti ASÍ.
ASÍ mótmælir lækkun á tryggingagjaldi – Efling segir opinberu fé ausið til efnafólks
ASÍ mótmælir fyrirhugaðri lækkun á tryggingagjaldi og segir að það sé „nánast eini skatturinn sem fyrirtæki greiða“. Sambandið vill að ríkisstjórnin gefi vilyrði um hækkun atvinnuleysisbóta samhliða því að nýjum aðgerðarpakka verði hrint í framkvæmd.
Kjarninn 29. september 2020
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra kynnti nýja aðgerðarpakkann í dag.
Tryggingagjald lækkað og ráðist í beina styrki til fyrirtækja sem hafa orðið fyrir tekjuhruni
Ríkisstjórnin kynnti nýjan aðgerðarpakka í dag. Hann er metinn á 25 milljarða króna en sá fyrirvari settur að ekki liggi fyrir hversu vel aðgerðirnar, sem eru átta, verði nýttar.
Kjarninn 29. september 2020
Í gær voru tekin yfir 2.300 sýni.
Tveir á gjörgæslu með COVID-19 – 32 ný smit
32 ný smit af kórónuveirunni greindust í gær, mánudag, og eru 525 eru nú með COVID-19 hér á landi og í einangrun. Tveir sjúklingar eru nú á gjörgæslu.
Kjarninn 29. september 2020
Yfirmaður Økokrim hefur lýst sig vanhæfan til að fara með rannsókn á bankanum DNB. Málið verður fært til annars embættis.
Æðsti yfirmaður Økokrim segist vanhæfur til að rannsaka DNB
Nýlega ráðinn yfirmaður hjá norsku efnahagsbrotadeildinni Økokrim hefur lýst sig vanhæfan til þess að koma að rannsókn á bankanum DNB, sem fór af stað eftir umfjöllun um Samherjaskjölin í fyrra. Málið verður fært til annars embættis.
Kjarninn 29. september 2020
Verðbólgan komin upp í 3,5 prósent
Verðbólgan í september er sú hæsta sem mælst hefur á árinu og hefur nú náð svipuðum hæðum og í fyrra.
Kjarninn 29. september 2020
Fjármagnstekjur ríkustu tíundarinnar voru 100 milljarðar í fyrra
Fjármagnstekjur Íslendinga voru tæplega 142 milljarðar króna í fyrra. Skattur af þeim er umtalsvert lægri en af launatekjum. Rúmlega 70 prósent af öllum fjármagnstekjum fóru til ríkustu tíu prósents landsmanna.
Kjarninn 29. september 2020
Meira úr sama flokkiÁlit