Kórónuþvottur og samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja

Prófessor í umhverfis- og auðlindafræði veltir fyrir sér, í ljósi samfélagslegs rekstrarleyfis, hversu alvarlegum augum ákvarðanir stöndugra fyrirtækja að nýta sér hlutabótaleiðina séu og verði litnar.

Auglýsing

Hug­takið kór­ónu­þvottur (e. coronawas­hing) hefur skotið upp koll­inum og kannski ekki að ástæðu­lausu. Því svipar til hug­taks­ins græn­þvottur (e. greenwas­hing), sem vísar til blekk­inga af hálfu fyr­ir­tækja sem þykj­ast vera græn en eru það í raun og veru ekki. Kór­ónu­þvottur felst í því að stjórn­endur og eig­endur láta líta út fyrir að fyr­ir­tæki séu styðj­andi afl á þessum erf­iðu tím­um, en stuðn­ing­ur­inn er fyrst og fremst veittur í mark­aðs- og ímynd­ar­legum til­gangi. Fyr­ir­tækin nota smá­aura í gjafir eins og and­lits­grímur og gjafa­körfur á sama tíma og þau hrifsa til sín háar fjár­hæðir úr vösum skatt­borg­ara. Í þessu ljósi er áhuga­vert að rýna í aðgerðir íslenskra fyr­ir­tækja með gler­augum sam­fé­lags­á­byrgð­ar. Vert er að hafa í huga að fyr­ir­tæki sem slík taka ekki ákvarð­an­ir. Þau eru ein­ungis skeljar eða rek­star­form utan um ákvarð­anir sem teknar eru af ein­stak­lingum sem eru eig­endur og stjórn­endur fyr­ir­tækja.   

Sam­kvæmt hlut­hafa­kenn­ingu Miltons Fried­man er það skylda fyr­ir­tækja að hámarka arð­semi af rekstri fyr­ir­tækja og virði fyrir hlut­hafa. Sam­fé­lags­legt virði felst í því að fyr­ir­tækin fram­leiði vörur og þjón­ustu og skapi störf, en þó þannig að þau starfi innan ramma lag­anna. Skamm­tíma­hugsun getur verið nei­kvæð með til­liti til lang­tíma frammi­stöðu fyr­ir­tækja. Kenn­ing Fried­mans hefur verið gagn­rýnd fyrir það að hún stuðli að skamm­tíma­hugsun innan fyr­ir­tækj­anna, en þar má nefna skráð félög þar sem hugsað er út frá árs­fjórð­ungs­upp­gjör­um.

Auglýsing
Haghafakenning R. Edward Freeman felur í sér að fyr­ir­tæki beri ekki ein­ungis ábyrgð gagn­vart hlut­höf­um, heldur einnig gagn­vart hag­höf­um. Hag­hafar eru þeir aðilar sem verða fyrir áhrifum af rekstri fyr­ir­tækja eða geta haft bein eða óbein áhrif á rekst­ur­inn. Auk eig­enda telj­ast meðal ann­ars við­skipta­vin­ir, starfs­fólk, stjórn­end­ur, birgjar, stjórn­völd, nær­sam­fé­lagið til hag­hafa (Óli Freyr Krist­jáns­son. (2017). Umboðs­skylda. Reykja­vík, Arion banki). Í fyr­ir­tækjum sem ætla sér að eiga langa líf­daga skiptir fram­tíð­ar­sýnin og hag­hafar máli, en ekki ein­göngu dag­leg rekstr­ar­vanda­mál.   

Ástæður þess að fyr­ir­tæki ákveða að axla sam­fé­lags­lega ábyrgð skýrist af tveimur megin þrýstiöfl­um. Ytir þrýst­ingur kemur frá þeim sem láta sig mál­efni varða og eru í aðstöðu til að þrýsta á um breyt­ing­ar. Má þar nefna lög­gjaf­ar­vald, sam­keppn­is­að­ila, neyt­end­ur, frjáls félaga­sam­tök og háskóla. Auk­inn ytri þrýst­ingur á fyr­ir­tæki er meðal ann­ars til­kom­inn vegna sam­fé­lags­miðla. Innri þrýst­ingur skipt­ist í sið­ferði­leg sjón­ar­mið og fjár­hags­legan ávinn­ing. Sið­ferði­legu sjón­ar­miðin byggja á  gild­is­mati stjórn­enda og eig­enda sem gera grein­ar­mun á réttu og röngu og því sem sam­fé­lag­inu þykir sann­gjarnt og eðli­legt (Tu­tore, I. (2010). Key dri­vers of cor­porate green stra­tegy, EDAMBA Sum­mer Academy 2010. Soréze). Fjár­hags­legur innri hvati teng­ist því að sam­fé­lags­leg ábyrgð dragi úr kostn­aði fyr­ir­tækja eða auki tekjur fyr­ir­tækja.

Stjórn­völd veita fyr­ir­tækjum form­legt leyfi til rekstr­ar. Fyr­ir­tæki þurfa líka óform­legt rekstr­ar­leyfi, en það er komið frá sam­fé­lag­inu. Sam­fé­lags­legt rekstr­ar­leyfi fæst með því að fyr­ir­tæki starfi í sátt við sam­fé­lagið og byggir á því að fólk vilji eiga í við­skiptum við fyr­ir­tækin (Lára Jóhanns­dótt­ir. (2013). Sam­fé­lags­legt rekstr­ar­leyfi. Reykja­vík. Við­skipta­blað Mbl.). Tapi fyr­ir­tæki sam­fé­lags­legu rekstr­ar­leyfi getur verið erfitt, kostn­að­ar­samt eða jafn­vel óger­legt að vinna upp traust, eða lappa upp á skað­aða ímynd. Áhrif þess að fyr­ir­tæki tapi sam­fé­lags­legu rekstr­ar­leyfi á rekst­ur­inn eru skað­leg. Í versta falli getur nei­kvæð umfjöllun leitt til þess að fyr­ir­tæki fara í þrot, eins og raunin varð með Brú­negg. Ára­tug eftir banka­hrunið búa bankar enn við skaðað orð­spor og skert traust almenn­ings. Nei­kvæð umfjöllum um fyr­ir­tæki getur dreifst eins og eldur í sinu um netheima. Hún dreif­ist hraðar en kórónuveiran og stjórn­endur og eig­endur fyr­ir­tækja hafa tak­mark­aða getu til þess að stöðva fram­gang slíkrar umfjöll­un­ar.

Hluta­bóta­úr­ræði stjórn­valda var hugsað sem skamm­tíma stuðn­ingur við fyr­ir­tæki í alvar­legum rekstr­ar­vanda, en ekki fyrir stöndug fyr­ir­tæki eða fyr­ir­tækja­sam­stæður í fjár­hags­legri stöðu til að greiða stjórn­endum ofur­laun, hlut­höfum arð og/eða eru í aðstöðu til end­ur­kaupa á eigin hluta­bréf­um. Fyr­ir­tækin vísa í það óvissu­á­stand sem ríkir í sam­fé­lag­inu og að þau hafi verið hvött til þess að nýta sér þessa ráð­stöfun frekar en að segja starfs­fólki upp störf­um. 

Speglað í kenn­ingum um sam­fé­lags­lega ábyrgð fyr­ir­tækja má segja að áherslur hlut­hafa­kenn­ing­ar, innri fjár­hags­legir hvatar og skamm­tíma sjón­ar­mið séu ein­kenn­andi fyrir ákvarð­anir eig­enda og stjórn­enda fyr­ir­tækja sem ekki glímdu við alvar­legan rekstr­ar­vanda en ákváðu að nýta sér hluta­bóta­leið rík­is­stjórn­ar­inn­ar. Þá eru vís­bend­ingar um að ákvarð­an­irnar hafi ekki verið end­ur­skoð­aðar út frá sið­rænum sjón­ar­miðum ('its the right thing to do'), heldur vegna þrýst­ings frá utan­að­kom­andi aðil­um, t.d. stjórn­völd­um, stofn­unum sam­fé­lags­ins og neyt­end­um.

Það má velta fyrir sér í ljósi sam­fé­lags­legs rekstr­ar­leyfis hversu alvar­legum augum ákvarð­an­irnar eru og verða litn­ar. Jafn­vel þó að fyr­ir­tækin eða fyr­ir­tækja­sam­steyp­urnar hætti að nýta sér úrræði stjórn­valda og í sumum til­vikum end­ur­greiði kostn­að­inn sem féll á rík­is­sjóð, má vera að skað­inn sé skeð­ur. Vegna fákeppni getur verið erfitt fyrir við­skipta­vini að leita annað með sín við­skipti og þeir til­neyddir til að halda áfram við­skipt­unum með óbragð í munni. Við þessu þurfa stjórn­endur og eig­endur fyr­ir­tækj­anna að bregð­ast og sýna fram á að þeir ætli, með heil­indum og heill sam­fé­lags­ins að leið­ar­ljósi, að leggj­ast á árarnar og hjálpa þannig stjórn­völdum og sam­fé­lag­inu að kom­ast út úr þessu ástandi, sem hafa má í hug að er tíma­bund­ið. Þannig öðl­ast þau traust sam­fé­lags­ins að nýju og von­andi sam­fé­lags­legt rekstr­ar­leyfi.

Höf­undur er pró­fessor í umhverf­is- og auð­linda­fræði.

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Víðir Reynisson yfirlögregluþjónn.
Víðir reyndist vera með COVID-19
Víðir Reynisson yfirlögregluþjónn hjá almannavarnadeild ríkislögreglustjóra hefur greinst með COVID-19, eftir að hafa áður greinst neikvæður í prófi á mánudag. Hann var þegar í sóttkví eftir að hafa orðið útsettur fyrir smiti í nærumhverfi sínu.
Kjarninn 25. nóvember 2020
Stóru viðskiptabankarnir þrír hafa borið þungann af því að deila út ríkisábyrgðarlánunum sem skýrslan fjallar um.
Stuðningslánum mögulega of naumt skammtað
Eftirlitsnefnd með lánum með ríkisábyrgð telur að ætla megi að innan við helmingur þeirra fyrirtækja sem sóst hafa eftir stuðningslánum fái út úr úrræðinu það fé sem þau telji sig þurfa. Nefndin skilaði skýrslu til ráðherra á dögunum.
Kjarninn 25. nóvember 2020
Heimsfaraldurinn rekur unga Íslendinga aftur heim í foreldrahús
Hlutfall ungra Íslendinga sem búa heima hjá foreldrum sínum hefur farið úr 42 í 70 prósent á innan við ári. Ljóst er að COVID-19 spilar þar stóra rullu, en atvinnuleysi hjá 18-24 ára hefur aukist um 134 prósent á einu ári.
Kjarninn 25. nóvember 2020
Á baðströnd í Hong Kong.
Farsóttin herjar aftur á fyrirmyndarríkin
Í Japan hafði fólk verið hvatt til að ferðast innanlands og fara út að borða. Herferðinni hefur snarlega verið hætt. Til stóð að ýta ferðabandalagi milli Hong Kong og Singapúr úr vör, þar sem fólk gæti ferðast án sóttkvíarkvaða. Af því verður ekki í bráð.
Kjarninn 25. nóvember 2020
Kristbjörn Árnason
Sóttin hefur þegar bætt íslenska menningu
Leslistinn 25. nóvember 2020
Ragnar Þór Ingólfsson formaður VR.
Kallar eftir meiri stuðningi stjórnvalda við einstaklinga og heimili
Formaður VR segir að miðað við fyrirliggjandi upplýsingar um nýtingu COVID-19 úrræða stjórnvalda hafi einungis um 7 milljarðar króna skilað sér beint til einstaklinga og heimila, en yfir 80 milljarðar til fyrirtækja.
Kjarninn 25. nóvember 2020
Svona leit turnbyggingin út í teikningum sem fylgdu deiliskipulagstillögu bæjarins.
Turnbygging sem íbúar lýstu sem „fokkmerki“ lækkuð um 10 hæðir
Hópur íbúa í Glaðheimahverfi í Kópavogi krafðist þess að hæsta hús á Íslandi yrði ekki byggt í hverfinu, til þess að áfram yrði gott að búa í Kópavogi. Turn sem átti eitt sinn að verða 32 hæðir og síðan 25 hæðir verður á endanum sennilega bara 15 hæðir.
Kjarninn 25. nóvember 2020
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsmálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Sjálfstæðisflokkurinn hefur enn ekki endurgreitt styrki eins og til stóð
Styrkir sem Sjálfstæðisflokkurinn ætlaði að endurgreiða fyrir árið 2018 hafa ekki enn verið greiddir. Kjarninn fékk sama svar frá framkvæmdastjóra flokksins nú og fyrir ári síðan.
Kjarninn 25. nóvember 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar